Khái quát về nghề gò đồng và làng Đại Bái
Gò đồng là một trong những nghề thủ công khá lâu đời ở nước ta. Khác với nghề đúc đồng, gò đồng chủ yếu tạo ra các vật dụng quen thuộc trong đời sống sinh hoạt như nồi, mâm, ấm, chậu… Đây đều là những đồ dùng thiết yếu mà người dân xưa sử dụng hằng ngày. Làng Đại Bái (tên nôm là làng Bưởi), thuộc huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh, từ lâu đã nổi tiếng với nghề gò đồng. Đây là một làng cổ nằm trên vùng di chỉ văn hóa Đông Sơn, có lịch sử hình thành từ rất sớm và được xem là một trong những cái nôi của nghề đồng truyền thống ở Việt Nam.
Những câu ca dao xưa còn ghi lại danh tiếng của làng nghề:
Làng Bưởi là đất gò nồi
Làng Vó chuyên đúc là nơi lành nghề
hay:
Muốn ăn cơm trắng cá trôi
Thì về làng Bưởi đánh nổi với anh
Những câu ca ấy không chỉ phản ánh đời sống sinh hoạt mà còn cho thấy sự gắn bó mật thiết giữa nghề đồng và đời sống người dân nơi đây.
Thân thế và sự tích ông Nguyễn Công Truyền
Theo nhiều tài liệu và truyền thuyết khác nhau, ông Nguyễn Công Truyền – người làng Đại Bái được tôn là tổ nghề gò đồng. Tuy nhiên, về thân thế và niên đại của ông có những ghi chép chưa hoàn toàn thống nhất.
Theo Bắc Ninh phong thổ tạp ký:
Tiên sư họ Nguyễn, húy Công Truyền, người xã Đại Bái, làm quan Hiệu úy. Khoảng năm Hồng Đức được cử làm tùy viên đi sứ Trung Quốc học thêm được nghề luyện đồng. Khi đi sứ về được trao chức Phấn Lực tướng quân nhưng từ chối, trở về làng đem phép luyện đồng dạy cho dân xã làm mối lợi muôn đời.[1]
Trong khi đó, sách Phương ngôn xứ Bắc lại cho rằng ông sống từ thời Lý (thế kỷ XI), sinh năm 989, mất năm 1060. Từ nhỏ, ông đã theo gia đình vào Thanh Hóa học nghề đồng. Đến năm 25 tuổi, ông giữ chức Đô úy, sau đó trở về quê làng Văn Lăng, truyền dạy nghề và đổi tên làng thành Đại Bái:
Theo các tài liệu ở địa phương thì nghề đồng do Nguyễn Công Truyền dạy cho dân từ đời Lý (1010) chứ không phải mãi đến đời nhà Lê (1428). Ông sinh năm 989 mất năm 1060, từ 6 tuổi đã theo gia đình vào Thanh Hóa học được nghề đồng ở Đại Bái. Năm 25 tuổi ông giữ chức Đô úy. Năm 30 tuổi ông về quê là Văn Lãng dạy dân làm nghề và đổi tên làng là Đại Bái[2].
Dù có nhiều dị bản khác nhau, nhưng điểm chung là tất cả đều khẳng định ông là người có công học hỏi, tiếp thu kỹ thuật luyện đồng và truyền lại cho dân, đặt nền móng cho nghề gò đồng phát triển lâu dài. Vì vậy, người dân Đại Bái từ bao đời nay đều tôn ông là vị “Đại Bái tiên sư” – tổ nghề của làng.
Công lao truyền nghề và phát triển làng nghề
Sau khi tiếp thu và hoàn thiện kỹ thuật luyện đồng, ông Nguyễn Công Truyền đã truyền dạy nghề cho dân làng, giúp họ có thêm sinh kế ổn định. Từ đó, nghề gò đồng dần phát triển và trở thành nghề chính của Đại Bái.
Theo thời gian, nghề không chỉ dừng lại ở quy mô gia đình mà còn được tổ chức thành các phường nghề chuyên môn hóa. Có phường chuyên gò nồi, phường làm mâm, phường làm ấm, phường làm chậu, thau, thậm chí có phường chuyên mua bán nguyên liệu và tiêu thụ sản phẩm. Sự phân công này đã giúp nâng cao năng suất và kỹ thuật, đưa làng nghề phát triển mạnh mẽ.
Ngoài ông Nguyễn Công Truyền, các hậu tiên sư như Phạm Ngọc Thanh, Nguyễn Viết Lai, Nguyễn Công Tâm… cũng có công mở rộng sản xuất, hoàn thiện tổ chức nghề nghiệp. Mỗi xóm trong làng thường thờ một vị hậu tiên sư gắn với ngành nghề cụ thể, thể hiện sự tri ân đối với những người có công phát triển nghề.
Sản phẩm, kỹ thuật và kinh nghiệm nghề
Sản phẩm của làng Đại Bái rất đa dạng, từ khóa đồng, nồi, mâm, ấm, chậu đến các đồ gia dụng và mỹ nghệ. Truyền thuyết còn kể rằng xưa kia làng từng làm được loại nồi đồng rất nhẹ, bền và dẫn nhiệt tốt, nếu hỏng có thể vá lại dễ dàng.
Trong quá trình làm nghề, người thợ đã đúc kết nhiều kinh nghiệm quý báu, được truyền lại qua các câu nói dân gian như:
Đồng dong, khuôn chín, dậu đổ đầy, nhìn kèo, trông khói, không nói, nghe thanh
hay:
Đất vừa là xé dọc tơ
Đất non dễ nứt chỗ đưa vào lò
Những kinh nghiệm này thể hiện sự tinh tế, tỉ mỉ và hiểu biết sâu sắc của người thợ trong từng công đoạn chế tác.
Tín ngưỡng thờ Tổ nghề và các nghi lễ
Người dân Đại Bái đặc biệt coi trọng việc thờ Tổ nghề. Sau khi ông Nguyễn Công Truyền qua đời, dân làng đã lập đình thờ và tổ chức tế lễ hằng năm. Trong năm có ba dịp lễ chính để tưởng nhớ ông: ngày 6 tháng 2 (lễ đầu năm), ngày 16 tháng 8 (lễ nhị tiết) và ngày 29 tháng 9 âm lịch – ngày giỗ Tổ. Ngoài ra, lễ hội làng nghề còn diễn ra từ ngày 27 đến 29 tháng 9 âm lịch, thu hút đông đảo người dân và du khách tham dự.
Một nét đặc biệt trong tín ngưỡng là tục “đồng niên thắp hương”: những người đến tuổi 49 (gọi là tuổi ra lềnh) có trách nhiệm thay phiên nhau thắp hương tại đền thờ Tổ. Người đi xa nếu không về được cũng gửi hương nhờ bạn cùng lứa thắp hộ.
Trong nghi lễ tế Tổ, chỉ những người đứng đầu các họ nghề (gọi là các cụ trùm) mới được chủ trì. Lễ vật dâng cúng gọi là “cỗ soạn”, mỗi xóm chuẩn bị hai mâm, thể hiện sự trang trọng và tôn kính.
Tập tục, kiêng kỵ và văn hóa làng nghề
Làng Đại Bái có nhiều phong tục đặc biệt gắn với nghề. Người dân kiêng nhắc đến chữ “Truyền” trong đời sống hằng ngày để tránh phạm tên húy của Tổ nghề. Khi nói về việc dạy nghề, họ dùng các từ như “dạy”, “dìu dắt” thay cho “truyền nghề”. Danh xưng “thầy” chỉ dành riêng cho Tổ nghề, còn những nghệ nhân dù giỏi đến đâu cũng chỉ được gọi là người hướng dẫn.
Trong hôn nhân, xưa kia người làng thường không kết hôn với người ngoài để giữ bí quyết nghề. Khi cưới, của hồi môn đặc biệt là búa và đe – biểu tượng của nghề. Lễ nạp cheo phải có mâm đồng do chính gia đình làm ra, không được mua.
Mở rộng và các làng nghề liên quan
Bên cạnh Đại Bái, làng Vó (Quảng Bố) cũng là một làng nghề đồng nổi tiếng, thờ ông Nguyễn Công Nghệ làm tổ nghề. Tuy không có nhiều tư liệu về ông, nhưng dân làng tin rằng ông đã truyền dạy nghề đúc đồng, giúp họ cải thiện đời sống. Hằng năm, làng tổ chức hội với nhiều hoạt động như múa sư tử, chọi gà, hát chèo…
Sự phát triển của nghề qua các thời kỳ
Trải qua nhiều biến động lịch sử, nghề gò đồng ở Đại Bái từng gặp không ít khó khăn, có thời kỳ việc mua bán đồng bị hạn chế. Tuy nhiên, người dân vẫn kiên trì giữ nghề. Từ khoảng 30 năm trở lại đây, trong bối cảnh kinh tế thị trường, làng nghề đã phục hồi và phát triển mạnh mẽ. Nhiều sản phẩm mới ra đời như đồ thờ, tượng, tranh đồng, đồ khảm tam khí, ngũ khí… đáp ứng nhu cầu trong và ngoài nước.
Ngày nay, người Đại Bái vẫn tiếp tục phát huy truyền thống, không ngừng sáng tạo để đưa nghề gò – đúc đồng trở thành ngành mỹ nghệ có giá trị cao, góp phần nâng cao đời sống và giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc.
Khẳng định vai trò của Tổ nghề
Dù tồn tại nhiều dị bản về cuộc đời, nhưng trong tâm thức người dân Đại Bái, ông Nguyễn Công Truyền vẫn luôn là vị tổ nghề đáng kính. Công lao của ông không chỉ nằm ở việc truyền dạy kỹ thuật, mà còn ở việc tạo dựng nền tảng cho một làng nghề tồn tại và phát triển suốt hàng nghìn năm.
Chính vì vậy, việc thờ phụng, tưởng nhớ ông không chỉ là một nghi lễ tín ngưỡng, mà còn là cách người dân gìn giữ đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, đồng thời khẳng định giá trị bền vững của nghề gò đồng trong đời sống văn hóa Việt Nam.
Chú thích
[1] Lê Minh Quốc (2009), Kể chuyện danh nhân Việt Nam, Tập 1, Các vị tổ ngành nghề Việt Nam, Nxb Trẻ, tr. 76.
[2] Lê Minh Quốc (2009), Kể chuyện danh nhân Việt Nam, Tập 1, Các vị tổ ngành nghề Việt Nam, Nxb Trẻ, tr. 77.
Tài liệu tham khảo
- Hội Đại Bái, Cổng thông tin điện tử tỉnh Bắc Ninh, ngày 06/12/2021.
- Lê Minh Quốc (2009), Kể chuyện danh nhân Việt Nam, Tập 1, Các vị tổ ngành nghề Việt Nam, Nxb Trẻ.
- Nguyễn Thảo, Ông tổ nghề đồng ở Đại Bái, Cổng thông tin điện tử tỉnh Bắc Ninh – huyện Gia Bình, ngày 30/05/2024.
- Vương Tâm, Chuyện ở làng đúc đồng Đại Bái xứ quan họ, Tạp chí Dân Việt, ngày 01/01/2018.
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh (English)
Overview of Copper Raising and Dai Bai Village
Copper raising is one of the oldest traditional crafts in Vietnam. Unlike bronze casting, which focuses on producing cast objects, copper raising primarily creates everyday household utensils such as pots, trays, kettles, basins, and other domestic items. These were essential objects used daily by Vietnamese families in the past.
Dai Bai Village (formerly known by its vernacular name, Buoi Village), located in Gia Binh District, Bac Ninh Province, has long been renowned for its copper-working tradition. This ancient village lies within the area of the Dong Son cultural complex, possesses a very early history of settlement, and is regarded as one of the cradles of Vietnam’s traditional copper craftsmanship.
Traditional folk verses preserve the reputation of the craft village:
Buoi Village is the land of hammered copper pots,
Vo Village is famed for its skill in bronze casting.
Another folk verse states:
If you wish to enjoy white rice and mud carp,
Come to Buoi Village and beat the copper with me.
These verses not only reflect local daily life but also illustrate the close relationship between copper craftsmanship and the livelihood of the villagers.
The Life and Legend of Nguyen Cong Truyen
According to various historical documents and local traditions, Nguyen Cong Truyen is revered as the patriarch of the copper-raising craft in Dai Bai Village. However, accounts of his life and chronology are not entirely consistent.
According to Bac Ninh Phong Tho Tap Ky:
“The First Master bore the surname Nguyen and the personal name Cong Truyen. He was a native of Dai Bai Commune and served as a Hieu Uy military officer. During the Hong Duc era, he was appointed as a member of a diplomatic mission to China, where he learned advanced copper-refining techniques. Upon returning, he was offered the title of Phan Luc General but declined the appointment, choosing instead to return to his village and teach copperworking techniques to the local people, creating benefits for generations to come.”[1]
Meanwhile, Phuong Ngon Xu Bac presents a different account, suggesting that he lived during the Ly Dynasty in the eleventh century. According to this version, he was born in 989 and died in 1060. From the age of six, he accompanied his family to Thanh Hoa, where he learned copperworking techniques. At the age of twenty-five, he held the rank of Do Uy. Five years later, he returned to his native village of Van Lang, taught the villagers the craft, and renamed the village Dai Bai:
“According to local sources, the copper craft was taught to the villagers by Nguyen Cong Truyen during the Ly Dynasty (from 1010 onward), not as late as the Le Dynasty (from 1428 onward). He was born in 989 and died in 1060. At the age of six, he followed his family to Thanh Hoa and learned the copper trade there. At twenty-five, he held the office of Do Uy. At thirty, he returned to his native village of Van Lang, taught the people the craft, and changed the village’s name to Dai Bai.”[2]
Although different versions of his biography exist, all agree on one central point: Nguyen Cong Truyen played a crucial role in learning, refining, and transmitting copperworking techniques to the local population, thereby laying the foundation for the long-term development of the copper-raising craft. For this reason, generations of villagers have honored him as “Dai Bai Tien Su” (the First Master of Dai Bai), the founding patriarch of the craft.
Contributions to the Craft and the Development of the Village
After mastering and refining copperworking techniques, Nguyen Cong Truyen began teaching the craft to the villagers, providing them with a stable source of livelihood. Gradually, copper raising developed into the principal occupation of Dai Bai.
Over time, the industry expanded beyond the household scale and evolved into specialized craft guilds. Some guilds focused on producing copper pots, while others specialized in trays, kettles, basins, or washbowls. Certain guilds concentrated on sourcing raw materials and marketing finished products. This division of labor significantly improved both productivity and technical expertise, contributing to the rapid growth of the village economy.
In addition to Nguyen Cong Truyen, later master craftsmen such as Pham Ngoc Thanh, Nguyen Viet Lai, and Nguyen Cong Tam also played important roles in expanding production and improving occupational organization. Each hamlet within the village typically worships a particular later master associated with a specific branch of the craft, expressing gratitude toward those who contributed to its development.
Products, Techniques, and Professional Knowledge
The products of Dai Bai Village are highly diverse, ranging from copper locks, pots, trays, kettles, and basins to household utensils and decorative handicrafts. Local tradition even recounts that the village once produced exceptionally lightweight copper pots that were durable, conducted heat efficiently, and could easily be repaired when damaged.
Over generations, craftsmen accumulated valuable technical knowledge, much of which was transmitted through traditional sayings, such as:
“Good copper, mature molds, full casting channels; watch the rafters, observe the smoke, speak little, listen to the sound.”
Another saying advises:
“When the clay is right, it tears like silk threads;
Clay that is too young will crack when placed in the furnace.”
These expressions reveal the sophistication, precision, and deep technical understanding that craftsmen developed through long practical experience.
Worship of the Craft Patriarch and Ritual Practices
The people of Dai Bai place great importance on the worship of their craft patriarch. After the death of Nguyen Cong Truyen, the villagers established a communal shrine in his honor and organized annual commemorative ceremonies.
Three major ceremonies are held each year in his memory: the first on the 6th day of the Second Lunar Month, the second on the 16th day of the Eighth Lunar Month, and the principal death anniversary on the 29th day of the Ninth Lunar Month. In addition, the craft village festival takes place from the 27th to the 29th day of the Ninth Lunar Month, attracting large numbers of residents and visitors.
One distinctive custom associated with the cult of the patriarch is known as “dong nien thap huong” (age-group incense offering). Individuals who reach the age of forty-nine, referred to locally as tuoi ra lenh, assume responsibility for taking turns offering incense at the patriarchal shrine. Those living far away customarily entrust incense offerings to friends of the same age group when they are unable to return home.
During ceremonies dedicated to the patriarch, only the leaders of the occupational lineages, known as cu trum, are permitted to officiate. The ritual offerings, collectively called co soan, consist of two ceremonial trays prepared by each hamlet, reflecting both solemnity and reverence.
Customs, Taboos, and Occupational Culture
Dai Bai Village preserves numerous customs closely associated with the copperworking profession.
One notable taboo involves the personal name of the craft patriarch. Villagers traditionally avoid pronouncing the word “Truyen” in everyday speech in order to avoid violating the naming taboo associated with Nguyen Cong Truyen. When referring to the transmission of occupational knowledge, they instead use expressions such as “teaching” or “guiding” rather than “transmitting.”
Likewise, the honorific title “teacher” is reserved exclusively for the craft patriarch. No matter how skilled a craftsman may be, he is referred to only as an instructor or guide rather than a teacher.
Marriage customs were also historically influenced by occupational concerns. In the past, villagers often preferred not to marry outsiders in order to preserve professional secrets. Traditional wedding gifts included a hammer and an anvil, both symbolic of the craft. The nap cheo marriage offering was required to include a copper tray produced by the family itself rather than purchased elsewhere.
Related Craft Villages
Alongside Dai Bai, Vo Village (Quang Bo) is also renowned for its copperworking tradition. The villagers there worship Nguyen Cong Nghe as the patriarch of bronze casting. Although historical information about him is limited, local tradition maintains that he introduced bronze-casting techniques and thereby improved the livelihood of the community.
Each year, the village festival includes activities such as lion dances, cockfighting, and cheo theatrical performances.
The Development of the Craft Through History
Throughout its long history, copper raising in Dai Bai experienced numerous challenges, including periods when the trade and circulation of copper were restricted. Nevertheless, local craftsmen persevered and continued to preserve their occupational heritage.
Over approximately the last thirty years, under the conditions of a market economy, the craft village has undergone a remarkable revival and expansion. Numerous new products have been developed, including ritual objects, statues, copper paintings, and sophisticated metal-inlay works employing tam khi (three-metal inlay) and ngu khi (five-metal inlay) techniques, serving both domestic and international markets.
Today, the people of Dai Bai continue to uphold their traditions while embracing innovation, transforming copper raising and bronze casting into highly valued artistic industries that contribute to economic prosperity and the preservation of Vietnamese cultural identity.
The Enduring Legacy of the Craft Patriarch
Despite the existence of multiple versions of his biography, Nguyen Cong Truyen remains in the collective memory of the people of Dai Bai as a deeply revered craft patriarch. His contribution extends beyond the transmission of technical knowledge; he established the foundations of a craft village that has survived and flourished for nearly a millennium.
For this reason, the worship and commemoration of Nguyen Cong Truyen are not merely religious practices. They also represent the villagers’ commitment to the Vietnamese tradition of gratitude toward earlier generations and their recognition of the enduring value of copper raising within the cultural life of Vietnam.
Notes
[1] Le Minh Quoc (2009), Ke Chuyen Danh Nhan Viet Nam, Vol. 1: Cac Vi To Nganh Nghe Viet Nam, Tre Publishing House, p. 76.
[2] Le Minh Quoc (2009), Ke Chuyen Danh Nhan Viet Nam, Vol. 1: Cac Vi To Nganh Nghe Viet Nam, Tre Publishing House, p. 77.
References
- Hội Đại Bái, Cổng thông tin điện tử tỉnh Bắc Ninh, ngày 06/12/2021.
- Lê Minh Quốc (2009), Kể chuyện danh nhân Việt Nam, Tập 1, Các vị tổ ngành nghề Việt Nam, Nxb Trẻ.
- Nguyễn Thảo, Ông tổ nghề đồng ở Đại Bái, Cổng thông tin điện tử tỉnh Bắc Ninh – huyện Gia Bình, ngày 30/05/2024.
- Vương Tâm, Chuyện ở làng đúc đồng Đại Bái xứ quan họ, Tạp chí Dân Việt, ngày 01/01/2018.
Tiếng Trung (中文)
铜锻工艺与大拜村概述
铜锻工艺是越南历史悠久的传统手工业之一。与铜铸工艺不同，铜锻工艺主要通过锤锻加工制作锅、盘、壶、盆等日常生活用品。这些器物都是古代民众日常生活中不可缺少的必需品。
大拜村（Dai Bai，俗称“柚子村”Bưởi）位于北宁省（Bac Ninh）嘉平县（Gia Binh），自古以来便以铜锻工艺闻名。该村坐落于东山文化（Dong Son）遗址区域，历史悠久，被视为越南传统铜器工艺的重要发祥地之一。
古代民谣中曾这样记载当地的声誉：
柚子村中擅锻锅，
沃村铸铜技艺多。
又有民谣云：
若想白饭配鲜鱼，
便到柚村与我居。
这些民谣不仅反映了当地居民的生活风貌，也体现出铜器工艺与村民日常生活之间的密切联系。
阮公传的身世与传说
根据多种文献与民间传说记载，大拜村人阮公传（Nguyen Cong Truyen）被尊奉为铜锻业祖师。然而，其生平与年代在不同资料中存在一定差异。
据《北宁风土杂记》记载：
“先师姓阮，讳公传，大拜社人，任效尉官职。洪德年间（Hong Duc），奉命随使团出使中国，学习冶铜技术。归国后朝廷授其奋力将军之职，公辞而不受，返回故里，将炼铜之法传授乡民，使其成为万世之利。”[1]
而《北地方言》则认为阮公传生活于李朝（Ly）时期，生于989年，卒于1060年。
据该书记载，他幼年随家人前往清化（Thanh Hoa）学习铜器工艺。二十五岁时担任都尉之职，三十岁返回故乡文朗村（Van Lang），教授村民铜器制作技艺，并将村名改为“大拜”：
“据地方文献记载，铜业由阮公传于李朝（1010年）传授乡民，而非后黎朝（1428年）时期。公生于989年，卒于1060年，自六岁起随家人赴清化学习铜业。二十五岁任都尉，三十岁返乡教授乡民技艺，并将文朗村改名为大拜村。”[2]
尽管关于其生平存在不同版本，但各种记载均一致认为，阮公传是学习并掌握炼铜技术后，将其传授乡里的重要人物，为当地铜锻工艺的发展奠定了基础。
因此，大拜村民世代尊奉其为“大拜先师”，即本村铜业祖师。
传授技艺与行业发展
掌握并完善炼铜技术之后，阮公传开始向乡民传授技艺，使村民获得稳定生计。
自此，铜锻工艺逐渐发展，并成为大拜村最重要的传统行业。
随着时间推移，该行业不再局限于家庭生产，而逐渐形成专业化行业组织。
其中包括专门制作铜锅的作坊、专门生产铜盘的作坊、专门制作铜壶与铜盆的作坊，以及负责原料采购与产品销售的行业组织。
这种专业分工有效提高了生产效率和工艺水平，使大拜村逐渐发展成为著名铜器生产中心。
除阮公传外，范玉清（Pham Ngoc Thanh）、阮曰来（Nguyen Viet Lai）、阮公心（Nguyen Cong Tam）等后代先师也对扩大生产规模、完善行业组织作出重要贡献。
村中各坊通常供奉与本行业相关的后先师，以表达后人对于行业开拓者的感恩与敬仰。
产品特色、工艺技术与行业经验
大拜村铜器产品种类繁多，包括铜锁、铜锅、铜盘、铜壶、铜盆以及各种生活用品和工艺美术品。
民间传说还提到，当地过去曾制作出一种轻巧耐用、导热性能优良的铜锅，即使损坏也能够方便修补。
长期实践过程中，工匠们总结出大量宝贵经验，并通过口传谚语世代相传。
例如：
铜料要纯，模具须熟，
金属满注，看梁观烟，
少说多听，辨其声响。
又如：
泥土适宜如丝可裂，
泥质过嫩入炉易崩。
这些经验之谈充分体现出工匠在制作过程中对于材料、火候和工艺细节的深刻理解与丰富经验。
祖师信仰与祭祀仪式
大拜村居民极为重视祖师崇拜。
阮公传逝世后，村民为其建立祠庙，并每年举行祭祀活动。
全年主要有三次重要祭典：
农历二月初六：新春祭；
农历八月十六：二节祭；
农历九月二十九：祖师忌辰。
此外，每年农历九月二十七日至二十九日还举行盛大的行业节庆活动，吸引众多村民与游客参加。
当地信仰中还有一项特殊习俗，称为“同年献香”。
凡年满四十九岁（当地称“出龄”）者，都有义务轮流前往祖师庙上香。
即使身在外地无法返乡，也会委托同龄人代为敬香。
在祖师祭典中，只有各行业宗族负责人（称“坊长老”）才有资格主持祭礼。
祭祀供品称为“备席”，每个村坊需准备两桌供品，以示隆重与敬意。
行业习俗、禁忌与工匠文化
大拜村保留着许多与行业有关的特殊习俗。
由于“传”（Truyen）字为祖师名讳，村民在日常生活中尽量避免直接提及该字，以免犯讳。
谈及教授技艺时，人们通常使用“教导”“扶持”等词语，而不用“传授”一词。
此外，“老师”这一称谓专属于祖师本人，即使技艺高超的工匠，也只能被称为指导者或前辈。
在婚姻习俗方面，过去村民多倾向于族内通婚，以保护行业机密不外传。
婚礼中，锤子与铁砧常作为特殊嫁妆出现，象征祖传行业。
缴纳婚礼礼金时，还必须使用自家制作的铜盘，而不得购买现成产品代替。
相关铜业村落的发展
除大拜村之外，沃村（Vo，即广布村 Quang Bo）也是著名铜业村落之一。
当地供奉阮公艺（Nguyen Cong Nghe）为行业祖师。
虽然关于其生平的史料并不丰富，但村民普遍相信，正是他将铜铸技术传授给乡民，从而改善了当地经济状况。
每年村中都会举行传统庙会，包括舞狮、斗鸡、唱筹曲（Cheo）等丰富活动。
历史变迁中的行业发展
在漫长历史发展过程中，大拜村铜锻业曾经历多次困难时期。
某些历史阶段，铜料买卖受到严格限制，行业发展受到较大影响。
然而，当地居民始终坚持守护祖业，从未放弃传统技艺。
近三十年来，随着市场经济的发展，村落工艺得到全面复兴。
除传统生活器具外，又开发出祭祀用品、铜像、铜画、三气镶嵌器、五气镶嵌器等新产品，广泛满足国内外市场需求。
如今，大拜村工匠仍不断创新，在继承传统技艺基础上推动铜锻与铜铸工艺向高附加值工艺美术产业发展，为提高居民生活水平和保护民族文化遗产发挥重要作用。
祖师地位的历史意义
尽管关于阮公传生平事迹存在多种不同记载，但在大拜村民心中，他始终是最受尊敬的行业祖师。
他的贡献不仅体现在传授铜器制作技术，更重要的是为一个延续千年的传统行业奠定了发展基础。
因此，对他的祭祀与纪念不仅是一种宗教信仰活动，更是当地居民传承“饮水思源”传统美德的重要体现。
同时，这种祖师崇拜也彰显了铜锻工艺作为越南传统文化重要组成部分所具有的持久生命力与文化价值。
注释
[1] 黎明国（2009），《讲述越南名人故事》第一卷《越南行业祖师》，青年出版社，第76页。
[2] 黎明国（2009），《讲述越南名人故事》第一卷《越南行业祖师》，青年出版社，第77页。
参考文献
- Hội Đại Bái, Cổng thông tin điện tử tỉnh Bắc Ninh, ngày 06/12/2021.
- Lê Minh Quốc (2009), Kể chuyện danh nhân Việt Nam, Tập 1, Các vị tổ ngành nghề Việt Nam, Nxb Trẻ.
- Nguyễn Thảo, Ông tổ nghề đồng ở Đại Bái, Cổng thông tin điện tử tỉnh Bắc Ninh – huyện Gia Bình, ngày 30/05/2024.
- Vương Tâm, Chuyện ở làng đúc đồng Đại Bái xứ quan họ, Tạp chí Dân Việt, ngày 01/01/2018.
Tiếng Pháp (Français’)
Présentation générale du métier de dinanderie en cuivre et du village de Dai Bai
La dinanderie en cuivre est l’un des métiers artisanaux les plus anciens du Vietnam. Contrairement à la fonderie du cuivre, qui consiste à couler le métal dans des moules, la dinanderie repose principalement sur le martelage et le façonnage de feuilles de cuivre afin de produire des objets usuels tels que marmites, plateaux, bouilloires, bassines et autres ustensiles domestiques. Ces objets constituaient autrefois des équipements indispensables dans la vie quotidienne des populations rurales vietnamiennes.
Le village de Dai Bai (lang Bưởi), situé dans le district de Gia Binh, province de Bac Ninh, est depuis longtemps réputé pour son artisanat du cuivre. Ancien village établi sur une zone relevant de la culture de Dong Son, il possède une histoire très ancienne et est considéré comme l’un des principaux berceaux des métiers traditionnels du cuivre au Vietnam.
Les anciennes chansons populaires ont conservé la renommée de ce village artisanal :
Lang Buoi la dat go noi
Lang Vo chuyen duc la noi lanh nghe
(« Le village de Bưởi est la terre des marmites martelées ;
Le village de Vó est renommé pour son savoir-faire en fonderie. »)
Ou encore :
Muon an com trang ca troi
Thi ve lang Buoi danh noi voi anh
(« Si tu veux manger du riz blanc accompagné de poisson troi,
Viens donc au village de Bưởi marteler les chaudrons avec moi. »)
Ces vers populaires reflètent non seulement la vie quotidienne des habitants, mais témoignent également du lien étroit unissant le métier du cuivre à l’existence de la communauté locale.
Vie et légende de Nguyen Cong Truyen
Selon diverses sources documentaires et traditions orales, Nguyen Cong Truyen est considéré comme le fondateur du métier de dinanderie du cuivre à Dai Bai. Toutefois, les informations relatives à sa biographie et à son époque demeurent parfois divergentes.
Selon le Bac Ninh phong tho tap ky :
« Le maître fondateur, de nom Nguyen Cong Truyen, était originaire du village de Dai Bai et occupait la fonction de Hieu uy. Sous l’ère Hong Duc, il fut envoyé en Chine comme membre d’une mission diplomatique où il apprit les techniques de raffinage et de travail du cuivre. À son retour, il reçut le titre de Phan Luc Tuong Quan mais le refusa afin de revenir dans son village et transmettre son savoir-faire à la population, procurant ainsi un bénéfice durable aux générations futures. » [1]
Cependant, l’ouvrage Phuong ngon xu Bac avance une autre version selon laquelle il aurait vécu sous la dynastie des Ly (XIe siècle), né en 989 et décédé en 1060. Dès l’âge de six ans, il aurait suivi sa famille dans la province de Thanh Hoa afin d’y apprendre le métier du cuivre. À vingt-cinq ans, il occupa la fonction de Do uy avant de revenir dans son village natal de Van Lang pour y enseigner le métier et rebaptiser le village sous le nom de Dai Bai :
« D’après les documents conservés localement, le métier du cuivre fut enseigné à la population par Nguyen Cong Truyen dès l’époque des Ly (1010) et non sous les Le comme on l’a parfois affirmé. Né en 989 et mort en 1060, il apprit le métier à Thanh Hoa dès son enfance. À vingt-cinq ans, il fut nommé Do uy. À trente ans, il retourna dans son village de Van Lang afin d’enseigner le métier aux habitants et renomma le village Dai Bai. » [2]
Malgré l’existence de plusieurs variantes de son histoire, toutes s’accordent à reconnaître son rôle essentiel dans l’apprentissage, l’assimilation et la transmission des techniques du travail du cuivre, jetant ainsi les fondements du développement durable de cet artisanat. C’est pourquoi les habitants de Dai Bai le vénèrent depuis des générations sous le titre de Dai Bai Tien Su, le patriarche fondateur de leur métier.
Transmission du métier et développement du village artisanal
Après avoir acquis et perfectionné les techniques du travail du cuivre, Nguyen Cong Truyen les transmit aux habitants de son village, leur offrant ainsi une activité économique stable. Peu à peu, la dinanderie devint la principale profession de Dai Bai.
Au fil du temps, l’activité dépassa le cadre familial pour s’organiser en corporations spécialisées. Certaines se consacraient à la fabrication des marmites, d’autres des plateaux, des bouilloires, des bassines ou encore au commerce des matières premières et à la distribution des produits finis. Cette spécialisation contribua à améliorer la productivité ainsi que la qualité technique des réalisations.
Outre Nguyen Cong Truyen, plusieurs maîtres successeurs tels que Pham Ngoc Thanh, Nguyen Viet Lai et Nguyen Cong Tam participèrent également à l’expansion de la production et à la structuration des activités professionnelles. Chaque hameau du village honorait généralement un maître artisan particulier associé à une branche spécifique du métier, exprimant ainsi sa gratitude envers ceux qui avaient contribué à son essor.
Produits, techniques et savoir-faire
Les productions de Dai Bai sont extrêmement variées : cadenas en cuivre, marmites, plateaux, bouilloires, bassines, ustensiles ménagers ou encore objets décoratifs et artistiques.
La tradition rapporte qu’autrefois les artisans du village savaient fabriquer des marmites en cuivre particulièrement légères, solides et conductrices de chaleur, qui pouvaient être réparées aisément lorsqu’elles étaient endommagées.
L’expérience professionnelle accumulée au fil des générations a été transmise sous forme de maximes populaires telles que :
Dong dong, khuon chin, dau do day, nhin keo, trong khoi, khong noi, nghe thanh.
Ou encore :
Dat vua la xe doc to
Dat non de nut cho dua vao lo.
Ces formules condensent le savoir empirique, la minutie et la profonde maîtrise technique acquises par les artisans dans chacune des étapes de fabrication.
Culte du fondateur et rituels traditionnels
Les habitants de Dai Bai accordent une importance particulière au culte du fondateur du métier. Après la disparition de Nguyen Cong Truyen, ils lui élevèrent un temple et organisèrent des cérémonies commémoratives annuelles.
Trois grandes célébrations lui sont consacrées chaque année :
le 6e jour du 2e mois lunaire (cérémonie du début d’année) ;
le 16e jour du 8e mois lunaire (deuxième fête saisonnière) ;
le 29e jour du 9e mois lunaire, date anniversaire de son décès.
Par ailleurs, la fête du village artisanal se déroule du 27 au 29 du 9e mois lunaire et attire de nombreux habitants ainsi que des visiteurs.
Une coutume particulièrement originale est celle dite du « dong nien thap huong ». Les personnes atteignant l’âge de quarante-neuf ans — âge appelé ra lenh — doivent se relayer pour entretenir l’encens dans le sanctuaire du patriarche. Ceux qui vivent loin du village envoient leur contribution à des compagnons du même âge afin qu’ils accomplissent ce devoir en leur nom.
Lors des cérémonies d’offrande, seuls les chefs des lignées professionnelles (cu trum) sont autorisés à présider les rites. Les offrandes, appelées co soan, sont préparées par chaque quartier du village qui présente traditionnellement deux plateaux cérémoniels.
Coutumes, interdits et culture professionnelle
Dai Bai conserve de nombreuses pratiques culturelles liées à son métier.
Les habitants évitent de prononcer le mot « Truyen » dans la vie quotidienne afin de ne pas enfreindre le tabou lié au nom du patriarche. Lorsqu’ils évoquent la transmission du savoir-faire, ils utilisent plutôt des expressions signifiant « enseigner » ou « guider ».
Le titre de « maître » (thay) est réservé exclusivement au fondateur du métier. Même les artisans les plus talentueux ne sont considérés que comme des instructeurs ou des guides.
Dans le passé, les habitants du village évitaient souvent les mariages avec des personnes extérieures afin de préserver les secrets professionnels. Lors des noces, les outils symboliques du métier — marteau et enclume — faisaient partie de la dot. De même, l’offrande matrimoniale appelée nap cheo devait obligatoirement comporter un plateau en cuivre fabriqué par la famille elle-même.
Extension du métier et villages associés
À côté de Dai Bai, le village de Vo (Quang Bo) est également réputé pour son artisanat du cuivre. Ses habitants vénèrent Nguyen Cong Nghe comme fondateur de la fonderie locale.
Bien que les sources historiques le concernant soient peu nombreuses, la tradition populaire lui attribue la transmission des techniques de fonte du cuivre ayant permis l’amélioration des conditions de vie de la communauté. Chaque année, le village organise des festivités comprenant danses du lion, combats de coqs, représentations de cheo et autres activités traditionnelles.
Évolution du métier à travers les époques
Au cours de son histoire, la dinanderie de Dai Bai a connu de nombreuses difficultés, notamment durant certaines périodes où le commerce du cuivre était fortement réglementé.
Malgré ces obstacles, les habitants ont toujours persévéré dans la préservation de leur savoir-faire. Depuis environ trente ans, dans le contexte de l’économie de marché, le village artisanal connaît un important renouveau. De nouveaux produits sont apparus : objets cultuels, statues, tableaux en cuivre, œuvres incrustées selon les techniques tam khi (trois métaux) ou ngu khi (cinq métaux), destinés tant au marché national qu’international.
Aujourd’hui encore, les artisans de Dai Bai poursuivent cette tradition tout en innovant constamment afin de faire du travail du cuivre un secteur d’artisanat d’art à forte valeur ajoutée, contribuant à l’amélioration du niveau de vie tout en préservant l’identité culturelle vietnamienne.
Affirmation du rôle du patriarche fondateur
Bien que plusieurs versions de sa biographie subsistent, Nguyen Cong Truyen demeure dans la mémoire collective des habitants de Dai Bai le fondateur vénéré de leur métier.
Son mérite ne réside pas seulement dans la transmission d’un savoir technique, mais également dans la création des bases d’un village artisanal capable de perdurer et de prospérer pendant près d’un millénaire.
Ainsi, le culte qui lui est rendu ne constitue pas seulement une pratique religieuse. Il exprime aussi le profond attachement des habitants au principe moral vietnamien de gratitude envers les ancêtres et les bienfaiteurs, tout en affirmant la valeur durable du métier de dinanderie dans le patrimoine culturel du Vietnam.
Notes
[1] Le Minh Quoc (2009), Ke chuyen danh nhan Viet Nam, tome 1, Cac vi to nganh nghe Viet Nam, Nxb Tre, p. 76.
[2] Le Minh Quoc (2009), Ke chuyen danh nhan Viet Nam, tome 1, Cac vi to nganh nghe Viet Nam, Nxb Tre, p. 77.
Bibliographie
- Hội Đại Bái, Cổng thông tin điện tử tỉnh Bắc Ninh, ngày 06/12/2021.
- Lê Minh Quốc (2009), Kể chuyện danh nhân Việt Nam, Tập 1, Các vị tổ ngành nghề Việt Nam, Nxb Trẻ.
- Nguyễn Thảo, Ông tổ nghề đồng ở Đại Bái, Cổng thông tin điện tử tỉnh Bắc Ninh – huyện Gia Bình, ngày 30/05/2024.
- Vương Tâm, Chuyện ở làng đúc đồng Đại Bái xứ quan họ, Tạp chí Dân Việt, ngày 01/01/2018.
