Bối cảnh xã hội
Từ xưa, người nước ta theo phong tục Hán Đường mà để tóc, cho rằng: “Thân thể phát phu, thụ chi phụ mẫu, bất khả hủy thương”, nghĩa là thân thể mình và da tóc mình là của cha mẹ cho, không nên hủy hoại nếu không thì mang tội bất hiếu! Thế nhưng, từ lúc thực dân Pháp xâm lược nước ta thì quan niệm trên đã thay đổi. Từ ngày mồng 4/2/1888, tại Hà Nội, ông Querelle người Pháp đến Hà Nội mở hiệu cắt tóc đầu tiên. Hồi đó, người nước ta phần nhiều để tóc “búi tó” hay cạo trọc, do đó nghề cắt tóc không phát đạt lắm. Tuy nhiên, vẫn có những nhà nho cấp tiến do ảnh hưởng Tân thư nên quyết định cắt búi tó trên đầu. Đây là một hành động dũng cảm để đoạn tuyệt với lối học cũ đã lỗi thời. Những ai quyết định “Coiffeur” hay “Thế phát” (cắt tóc) lúc đó là những người có tư tưởng cách mạng quyết liệt – vì phải đối đầu với quan niệm từ ngàn năm đã ăn sâu trong tâm trí mọi người. Trong số những người đầu tiên tự nguyện cắt tóc có Nguyễn Hàng Chi. Để thấy đó là một hành động cách mạng trong thời điểm này, chúng ta có thể đọc lại một tư liệu nói về chuyện cắt tóc:
Trưa hôm ấy, chàng thanh niên Lê Văn Thanh về nhà thưa với cha, là ông Xã Quý, về việc cúp tóc. Ông Xã không chịu. Ông đập bàn, đập ghế la hét om sòm:
Con có cha, như cái đầu có tóc. Theo phong tục nước An Nam, con phải để tóc, ấy là để thờ cha mẹ, ấy là có hiếu. Tao theo sách Thánh hiển dạy lễ giáo từ xưa tới nay của nước An Nam như thế. Tao đây đã 50 tuổi, ông nội bà nội của mày đã quá vãng rồi, mà tao còn búi tóc, để giữ đạo làm con cho trọn chữ hiếu. Huống chi ngày nay tao còn sống mà mày lại cắt cái búi tóc bỏ đi sao được! Chiều mày vô trường thưa với quan Đốc học như thế.
Nói xong, ông Xã ngồi khóc ròng rã. Chàng con trai Lê Văn Thanh, cũng khóc nức nở. Bà Xã dưới bếp chạy lên nghe câu chuyện của chồng vừa nói, cũng ngồi xuống ngạch cửa, khóc hu hu. Ông Xã nói với giọng tức tối:
Làm con, có cái búi tóc ở trên đầu để thờ cha kính mẹ mà cắt bỏ đi thì còn gì là cha con, mẹ con nữa? Mày mày nghe người ta cắt bỏ cái búi tóc, tao nhảy xuống giếng tao tự tử!
Ông lại khóc to lên, hu! hu! hu!”. Nhưng rồi cái búi tóc cũng phải cắt bỏ đi, nếu không thì không thể vào học trường của Pháp mới mở. Hôm cắt tóc đã diễn ra: “Trên bàn thờ ông bà, có bày một hộp trầu cau, một nải chuối chín và một con gà luộc. Một mâm gỗ lớn đựng mười chén cháo và mười đôi đũa, đặt trước bộ ván kê trước bàn thờ. Ông Xã thắp đèn hương, đứng khấn vái hồi lâu. Ông khấn:
Bữa nay, thằng con bất hiếu Lê Văn Thanh, tuân lệnh quan, phải cắt tóc để đi học trường Nhà nước, nên có lễ vật để cáo với liệt vị tiền hiền, các bậc Cao tằng, Tổ khảo với Tổ phụ, Tổ mẫu chứng giám. Xin vong linh liệt vị phù hộ cho con cháu để nó học hành tấn tới, công danh hiển đạt.
Khấn xong, ông lạy ba lạy. Đến lượt Lê Văn Thanh áo dài, khăn đen với búi tóc trên đầu, cũng lạy ba lạy. Xong nghi lễ cáo với ông bà, ông Xã đưa tay vẫy gọi chú Bảy coiffeur (cốp-phơ) đứng khúm núm ngoài hè. Chú vào kéo một chiếc ghế để gần chỗ bàn thờ, bảo Lê Văn Thanh ngồi. Thanh gỡ cái khăn trên đầu ra, cung kính đặt nó trên một chiếc khay bên cạnh mâm cháo gà, vái thêm ba vái nữa rồi mới ngồi ghế. Chú Bảy bảo chàng xổ búi tóc ra. Một lọn tóc đen mướt chảy lòng thòng xuống đến nửa lưng. Chú bảy cốp phơ tự thấy mình đang đóng một vai trò trọng đại, nên chú làm ra vẻ oai vệ lau lại hai lưỡi kéo trước khi lùa lọn tóc nằm vừa vặn trong bàn tay, rồi tay kia cầm kéo cắt sát lên đỉnh đầu. Tóc quá dài thì lụt, chú Bảy phải xắp đến bốn năm lượt búi tóc mới rơi hết xuống đất thành một đống đen ngòm. Bà Xã đứng ẩn đấy, òa lên khóc, thê thảm, quay lưng đủng đỉnh đi vào nhà trong. Ông Xã rưng rưng hai ngấn lệ. Trên bàn thờ, ba que nhang cùng tỏa ra một làn khói thơm nồng, cuồn cuộn lên cao. Ngọn đèn dầu phộng cháy tỏ như thể có vong hồn các đấng tiền nhân đang chứng minh nghi lễ “thế phát” của đứa con trai trưởng trong gia đình.
Phong trào Duy Tân
Đó là một chuyện khá tiêu biểu cho thấy việc cắt tóc lúc ấy là một việc vô cùng hệ trọng, không phải ai cũng dễ dàng chấp nhận. Nhưng Nguyễn Hàng Chi thì lại khác. Vốn là một chiến sĩ tích cực của phong trào Duy Tân ở Nghệ Tĩnh, anh tự ý thức được việc phải gọt bỏ búi tóc trên đầu – như bài ca “Húi hề” không rõ cho ai sáng tác đang lan truyền rộng rãi:
Tay trái cầm lược Tay phải cẩm kéo Húi hề! Húi he! Thúng thắng cho khéo Bỏ cái ngu này Bỏ cái dại này
Hoặc sau này trong bài “cắt tóc”, cụ Nguyễn Quyền của trường Đông Kinh Nghĩa Thục có viết:
Phen này cắt tóc đi tu
Tụng kinh Độc Lập ở chùa
Duy Tân Đêm ngày khấn nguyện chuyên cần
Cầu cho ích nước lợi dân mới là
Vào một buổi sáng đẹp trời, Nguyễn Hàng Chi xuống chợ huyện, uống một bữa rượu say rồi bảo người thợ gọt phăng cái búi tóc của mình. Không những tiên phong đi đầu trong việc cắt “búi tóc củ hành”, Nguyễn Hàng Chi còn hăng hái vận động mọi người làm theo mình. Anh đã làm bài thơ hát nói “Khuyên người cắt tóc” để cười cợt một cách lạc quan, hóm hỉnh vừa bày tỏ chí khí:
Hàng Chi ơi hỡi Hàng Chi
Cõi trần hồ dễ như mi trọc đầu
Rồi ra kẻ Á người Âu
Rồi ra khắp mặt hoàn cầu như nhau
Ưu thắng liệt bại
Bọn hú nho còn nhai nhải khéo cùng khôn
Của cha ông gìn giữ thật vuông tròn
Ôi, gấm vóc giang sơn vô hạn hảo
Nọ biến nọ rừng, kìa non kìa đảo
Giờ về ai, ai sầu não, ai tai ương
Hai mươi triệu con dân sống chết há xem thường
Tiếc lề đẹp sao còn thương giấy nát…
Sức hợp quần ta quyết sẽ thành công
Hãy về cắt tóc đi ông….
Thân thế
Anh sinh năm 1885, người làng Đông Thượng, xã Ích Hậu, huyện (Hà Tĩnh) trong một gia đình Nho học. Dòng họ Nguyễn Chi ở đây vốn có truyền thống học tập và truyền thống cách mạng. Anh ruột của Nguyễn Hàng Chi là Nguyễn Hiệt Chi (1780 – 1935), hiệu Mộng Thương, đậu Đầu xứ rồi đậu tú tài trường Bình Định, bổ ngạch Giáo thụ ở Phan Thiết, tham gia phong trào Duy Tân, cùng bạn đồng chí sáng lập Công ty Liên Thành và trường Dục Thanh để tiếp tục hoạt động nên bị thực dân Pháp bắt giam, là nhà giáo uyên bác nổi tiếng đào tạo nhiều học trò giỏi và có nhiều đóng góp cho học thuật Việt Nam.
Từ thuở nhỏ, Nguyễn Hàng Chi đã nổi tiếng là người hay chữ, được mọi người yêu mến gọi là cậu Đồ Nam hoặc cậu Nho Tuy. Dù học giỏi nhưng căm ghét lối văn chương “bát cổ”, anh không đi thi còn làm thơ cổ động cho việc bỏ thi:
Thi cử làm chi rứa (thế) các thầy
Văn chương không đánh được thằng
Tây Thi không thối lỗ (đánh lùi giặc) đừng ngậm điếc
Phú nó (chẳng) chớ học rầy (phiền)
Ông tìm đọc nhiều sách của Khang Hữu Vi, Lương Khải Siêu và chịu ảnh hưởng sâu sắc tư tưởng tư sản phương Tây mới du nhập vào nước ta đầu thế kỷ XX- trong thư phòng của anh có treo hai câu đối bộc bạch rõ tư tưởng của mình:
Cử thế giai Hàng Chi, thùy Nã Phá Luân, thùy Hoa Thịnh Đốn; Đương kim sinh Khống Tử, diệc Khang Hữu Vi, diệc Lương Khải Siêu. Người đời đều như Hàng Chi, ai (sẽ) là Nã Phá Luân (Napoléon), ai là Hoa Thịnh Đốn (Washington); Thời nay nếu sinh Khổng Tử thì cũng sẽ là Khang Hữu Vi, cũng sẽ là Lương Khải Siêu.
Năm 1906, lúc 21 tuổi, anh tìm đường vào Nam kết giao với các đồng chí cùng mục đích để hô hào mở mang dân trí, kêu gọi mọi người ý thức về cái nhục mất nước… Lúc đó, nghe tin mẹ mất, không thể về được anh đã làm câu đối khóc mẹ – mà về sau để nói lên chí khí của mình: “Chúng ta lấy nước Việt Nam làm mẹ, trong lúc đồng bào đau khổ khóc than, để tang nên mặc áo Mã Nê”. Mã Nê tức Mat-di-ni nhà ái quốc người Ý Đại Lợi (Italia), để tang mẹ và Tổ quốc cho đến ngày chết.
Phong trào chống sưu thuế và lãnh đạo đấu tranh
Hai mươi mốt tuổi mà viết được như thế thì tinh thần yêu nước của Nguyễn Hàng Chi cũng đáng để hậu thế chúng ta ngưỡng mộ. Sau chuyến Nam du, anh quay về quê thì gặp lúc tỉnh thành Hà Tĩnh đang tổ chức kỳ thi để miễn thuế thân cho những ai đạt loại “bình” trở lên. Nguyễn Hàng Chi rất bất bình: tại sao lại miễn thuế cho đám bạch diện thư sinh, trong khi đó hàng ngàn nông dân đang gánh chịu biết bao sưu cao thuế nặng thì sao? Thế là anh cùng với các bạn tổ chức phá kỳ thi này. Lúc các thí sinh đã tề tựu ngoan ngoãn bước vào trường thi, quan trường đang “ậm ọe miệng thét loa”, điểm danh từng người thì anh nhảy vụt ra đọc một bản cáo trạng, vạch rõ âm mưu thực dân muốn chia rẽ giữa nông dân và sĩ tử, rồi kêu gọi thí sinh bỏ thi. Bản cáo trạng như tiếng sét nổ ra giữa trời quang đãng. Ai nấy đều kinh hoàng khiếp đảm. Khi anh vừa dứt lời thì mọi người chọt như bừng tỉnh! Tất cả bàn tán náo loạn như ong vỡ tổ, lập tức các thí sinh reo hò hưởng ứng. Chỉ trong giây lát, họ bỏ trường thi lũ lượt kéo nhau trở về nhà. Thủ đoạn thâm độc của thực dân đã phá sản. Chưa dừng lại đó, vài ngày sau, người ta thấy trước cửa trường có treo một vế đối đanh thép:
– Thi mà chi, đỗ cũng chi, ngoảnh lại mà xem, trên dưới hai mươi triệu Lạc Hồng chỉ thấy một phường nô lệ.
Tuy không biết ai là người dán câu đối ấy, nhưng khẩu khí ngang tàng như vậy chỉ có thể là của Nguyễn Hàng Chi mà thôi. Ngay cả trong gia tộc nếu thấy chuyện trái tai gai mắt anh còn lên tiếng, huống hồ gì là lên án bọn quan trường.
Khởi nghĩa chống thuế 1908
Trong Địa chí huyện Can Lộc cho biết:
Năm 1908, phong trào biểu tình chống sưu cao thuế nặng đã nổ ra tại huyện Đại Lộc (Quảng Nam) rồi lan vào Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên và dội ra cả Hà Tĩnh, Nghệ An…. Tháng 11/1907 nhiều nhà lãnh đạo Hội Duy tân lần lượt bị bắt giam ở nhà lao Hà Tĩnh, Nguyễn Hàng Chi trở thành người cầm đầu phong trào chống thuế ở Hà Tĩnh. Nhiều bài vè do anh làm đã được phổ biến rộng rải:
Dân ta đói rét Cực khổ trăm bề Sưu thuế nặng nề Không gì nuôi sống Khố, dân ta nói, Đói, dân ta kêu Giảm thuế giảm sưu Cho dân sống với…
Sau đó Nguyễn Hàng Chi giả làm người bán quế đi nhiều nơi trong tỉnh liên lạc với Hội Duy tân để phân phát tờ Thông tri do ông soạn thảo (dịch):
“Đáng yêu thay dân Quảng Nam Đáng kính thay dân Quảng Nam Đáng học thay dân Quảng Nam”
Giặc Pháp mượn tiếng bảo hộ, ngược đãi dân ta thật quá lắm. Hàng năm, nộp thuế xong rồi, mình không còn chiếc áo lành, bụng không được ăn no, đi nơi khác tìm ăn thì khổ hết chỗ nói. Nếu không một phen đứng dậy tỏ tình kêu nài thì sưu thuế hẳn còn tăng mãi. Dân ta nhà thì đã có chín nhà rỗng không, khó lòng gánh chịu được Nếu cứ ngồi mà đợi chết, chi bằng vùng dậy tìm lối sống. Hét to gọi lớn chống lại quân thù. Định ngày 18 tháng 4 năm nay (tức 17/5/1908) dân chúng các phủ huyện cùng kéo đến tỉnh xông vào tòa sứ đòi bỏ sưu thuế…
Hy sinh
Bản Thông tri được truyền bá rộng rãi đã dấy lên phong trào hưởng ứng sôi nổi trong toàn tỉnh. Sáng ngày 23/5/1908 Nguyễn Hàng Chi cùng Trần Ty, Phan Hiệp, Nguyễn Lương Nhân dẫn 600 người áo quần xơ xác, khoác chiếc áo tơi rách, cơm đùm cơm nắm kéo lên vây huyện lỵ Can Lộc. Tri huyện Nguyễn Doãn Văn bỏ trốn. Đoàn xin sưu ào ào kéo về tỉnh lỵ bị toán lính Pháp chặn lại xông vào khủng bố. Mặc dù bị đánh đập, dân chúng vẫn theo Nguyễn Hàng Chi lấn tới để chất vấn viên Công sứ Pháp khiến hắn hoảng hốt vấp té đứt cả ngón tay. Tuy vậy hai tay không không thể chống chọi nổi với súng đạn, cuối cùng đoàn “xin sưu cũng bị giải tán. Nguyễn Hàng Chi và một số người bị bắt. Các đoàn khác nghe tin đoàn Can Lộc đã tan nên quay về. Riêng đoàn Nghi Xuân do Trình Khắc Lập cẩm đầu kéo về đến gần huyện lỵ gặp toán lính của tên đội Tây Ba Buýt. Hắn giả vờ chấp nhận yêu sách nhưng trở mặt bắt Trịnh Khắc Lập và những người cầm đầu.
Cuộc đấu tranh chống sưu thuế đã bị đàn áp khốc liệt. Tên Công sứ Pháp của Hà Tĩnh đập bàn thét lón:
Ai xúi giục các anh chống lại chính phủ bảo hộ?
Không một chút run sợ, Nguyễn Hàng Chi hiên ngang trả lời:
Tân thư!
Hai tiếng “Tân thư” vang lên như tiếng búa đóng vào tai tên công sứ. Y lồng lộn cho bắt ngay những người cầm đầu. Nguyễn Hàng Chi dõng dạc nói:
Tất cả mọi việc đều do tôi khỏi xướng. Không liên quan đến ai cả. Tôi chịu hết trách nhiệm.
Những câu trả lời gan dạ trên lan truyền rất rộng trong giới sĩ phu yêu nước thời bấy giờ. Sau này viết tổng kết phong trào kháng thuế năm 1908, chí sĩ Huỳnh Thúc Kháng có tường thuật chu đáo chuyện này. Sau đó, giặc Pháp giao Nguyễn Hàng Chi và Trịnh Khắc Lập cho tòa án Nam triều. Ngày 13/7/1908, Trịnh Khắc Lập bị đưa vè Nghi Xuân xử chém giữa chợ, còn Nguyễn Hàng Chi bị chém ngay sau thành Hà Tĩnh. Trước khi chết, anh đã làm bài thơ tuyệt mệnh (giáo sư Nguyễn Đổng Chi dịch):
Dân trí mở quyền mở lối thăm,
Súng Hoa, đạn Mã đã lăm lăm.
Trong tầm thường có phi thường đấy,
Cây héo hoa tươi khéo bón chăm.
Nguyễn Hàng Chi đã ngả xuống lúc mới 24 xuân, tên tuổi anh được truyền tụng mãi mãi khắp vùng Nghệ Tĩnh. Nhiều thơ văn, câu đối được sáng tác để điếu người liệt sĩ. Có người bí mật đặt lên mộ Nguyễn Hàng Chi bài văn truy điệu (trích):
Miền Hoàn hải ẩm ran tiếng sóng Khắp trời
Nam cây cỏ đua chào
Giữa Hồng Lam ngang dọc có biết đâu
Niềm ái chủng thấp cao khôn bày tỏ
Nghếch mỏ ngoắt đuôi chi lắm chó
Hít hơi dê ghét bỏ chúa nhà đây
Chí anh hào hăm hở quyết ra tay
Trách con tạo trêu ngươi chi lắm thế
Niên hoa kế hai mươi bốn lẻ
Tháng sáu rằm gương đề ngàn thu….
Làm trai nên phải học làm như ông
Trung kỳ đệ nhất anh hùng!
Sĩ phu xứ Nghệ đã khóc Nguyễn Hàng Chi bằng câu đối mà nay đọc lại hậu thế vẫn con rưng nước mắt:
Bút muốn viết thì viết, miệng muốn reo thì reo, phơi phới đáng yêu thay, nhân cách rèn nên từ học mới.
Hỏi vợ vẫn chưa vợ, hỏi con vẫn chưa con, khăng khăng làm gì đấy, máu tươi tuôn chảy với đồng bào.
Nguồn: Lê Minh Quốc (2008), Kể chuyện danh nhân Việt Nam, Tập 6 – Danh nhân cách mạng Việt Nam, Nxb Trẻ.
