Thân thế – cuộc đời
Nhu Huy Tích Quang hoàng thái hậu họ Phùng, trước tên là Thục Giang, sau được nhà vua đổi tên là Diệm Quý, quê ở xã Mỹ Xá, huyện Ngự Thiên. Bà xuất thân trong một gia đình có truyền thống quan lại. Ông nội là Phùng Nhậm; cha là Phùng Văn Đạt, giữ chức Gián nghị đại phu thuộc Tả ty môn hạ sảnh, đồng thời trông coi việc lập và quản lý sổ sách hộ tịch quân dân ở Tây đạo. Mẹ bà là người họ Trần, quê xã Bất Quả, huyện La Giang, con gái của quan Chỉ huy Trần Công Diễn, vốn thuộc tông thất nhà Trần. Như vậy, Phùng Thị vừa có xuất thân quan lại từ phía cha, vừa có quan hệ với dòng dõi nhà Trần từ phía mẹ.
Bà sinh ngày Bính Tý, tháng 7 năm Giáp Tý (1444) tại lộ Hóa Châu, nơi cha đang làm quan. Năm 17 tuổi, bà được tuyển vào cung, trở thành cung tần hầu Lê Thánh Tông từ khi nhà vua còn ở tiềm để. Đến tháng 7 năm Quang Thuận thứ 2 (1461), bà được phong Tu viên. Sáu năm sau, tháng 7 năm Quang Thuận thứ 7 (1467), bà sinh Kiến vương Lê Tân, người con trai thứ năm của Lê Thánh Tông. Sau khi sinh con, đến tháng 7 cùng năm bà được tiến phong Sung viên.
Qua đời – thờ phụng
Về sau, Phùng Thị tiếp tục sống trong cung cho đến khi tuổi cao và mắc bệnh. Tháng 10 năm Hồng Đức thứ 20 (1489), Lê Thánh Tông xét thấy bà có bệnh nên cho ra phủ của Kiến vương để tiện việc tĩnh dưỡng. Đây cũng là giai đoạn cuối cuộc đời bà, khi người con trai đã trưởng thành và có phủ riêng. Đến tháng 12 cùng năm, bà qua đời, hưởng thọ 46 tuổi.
Sau khi qua đời, Phùng Thị chưa được truy tôn ngay. Mãi đến năm Hồng Thuận thứ nhất (1509), khi cháu nội của bà là Lê Tương Dực lên ngôi, bà mới được truy tôn là Nhu Huy Tích Quang hoàng thái hậu và được đưa vào thờ tại Thái miếu. Việc truy tôn này xác lập địa vị của bà trong hàng hoàng thái hậu của triều Lê, đồng thời phản ánh địa vị của dòng Kiến vương trong hoàng tộc sau khi Lê Tương Dực kế vị.
Đến năm Hồng Thuận thứ ba (1511), Lê Tương Dực tiếp tục dâng thêm tôn hiệu cho bà là Nhu Huy Tích Quang Thuần Thánh Khâm Thận Ôn Mục Gia Hòa Lương Tín Đôn Thục Trinh Hiến Chương Phúc Hoàng thái hậu.
Từ một cung tần được tuyển vào hầu Lê Thánh Tông khi nhà vua còn ở tiềm để, Phùng Thị trải qua các bậc Tu viên, Sung viên, sinh hạ Kiến vương và cuối cùng được truy tôn hoàng thái hậu. Điểm đáng chú ý trong cuộc đời bà là địa vị sau khi qua đời gắn chặt với sự phát triển của dòng dõi Kiến vương: chính người con trai của bà là Kiến vương Lê Tân đã trở thành tổ phụ của Lê Tương Dực, và khi người cháu nội này lên ngôi, bà được truy tôn, đưa vào Thái miếu và tiếp tục gia tôn thụy hiệu.
Tài liệu tham khảo
- Lê Quý Đôn (2007), Đại Việt thông sử, Nxb Văn hóa Thông tin.
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh (English)
Background and Life
Empress Dowager Nhu Huy Tích Quang, of the Phùng family, was originally named Thục Giang and was later renamed Diệm Quý by the emperor. She was a native of Mỹ Xá Commune, Ngự Thiên District. She came from a family with a tradition of official service. Her grandfather was Phùng Nhậm; her father was Phùng Văn Đạt, who held the office of Gián nghị đại phu in the Left Office of the Secretariat and was also responsible for compiling and administering the household registers of soldiers and civilians in the Western Circuit. Her mother, of the Trần family, was a native of Bất Quả Commune, La Giang District, and was the daughter of the military officer Trần Công Diễn, who belonged to the Trần royal lineage. Thus, Phùng Thị came from an official family on her father’s side and was connected to the Trần royal lineage through her mother.
She was born on the Bính Tý day in the seventh lunar month of the Giáp Tý year (1444) in Hóa Châu Circuit, where her father was then serving as an official. At the age of seventeen, she was selected to enter the palace and became a palace consort serving Lê Thánh Tông while he was still residing in his princely residence before ascending the throne. In the seventh lunar month of the second year of the Quang Thuận era (1461), she was granted the rank of Tu viên. Six years later, in the seventh lunar month of the seventh year of Quang Thuận (1467), she gave birth to Prince Kiến Lê Tân, the fifth son of Lê Thánh Tông. After giving birth, in the same seventh lunar month, she was promoted to Sung viên.
Death and Worship
Phùng Thị continued to live in the palace in later years until, at an advanced age, she became ill. In the tenth lunar month of the twentieth year of the Hồng Đức era (1489), Lê Thánh Tông, seeing that she was unwell, allowed her to leave the palace and stay at the residence of Prince Kiến so that she could recuperate more conveniently. This was also the final stage of her life, by which time her son had already reached adulthood and possessed his own princely residence. In the twelfth lunar month of the same year, she died at the age of forty-six.
After her death, Phùng Thị was not immediately granted a posthumous elevation. It was not until the first year of the Hồng Thuận era (1509), when her grandson Lê Tương Dực ascended the throne, that she was posthumously honored as Empress Dowager Nhu Huy Tích Quang and enshrined in the Imperial Ancestral Temple. This posthumous elevation established her status among the empress dowagers of the Lê dynasty and at the same time reflected the standing of the Prince Kiến lineage within the royal family after Lê Tương Dực’s accession.
In the third year of the Hồng Thuận era (1511), Lê Tương Dực further bestowed upon her the expanded honorific title Nhu Huy Tích Quang Thuần Thánh Khâm Thận Ôn Mục Gia Hòa Lương Tín Đôn Thục Trinh Hiến Chương Phúc Hoàng thái hậu.
From a palace consort selected to serve Lê Thánh Tông while he was still living in his princely residence, Phùng Thị successively held the ranks of Tu viên and Sung viên, gave birth to Prince Kiến, and was ultimately posthumously elevated to the rank of Empress Dowager. A particularly noteworthy aspect of her life is that her posthumous status was closely tied to the rise of the Prince Kiến lineage: her son, Prince Kiến Lê Tân, became the grandfather of Lê Tương Dực, and when this grandson ascended the throne, she was posthumously honored, enshrined in the Imperial Ancestral Temple, and later granted an expanded honorific title.
Tiếng Pháp (Français)
Origines et vie
L’impératrice douairière Nhu Huy Tích Quang, de la famille Phùng, portait à l’origine le nom de Thục Giang ; le roi le changea ensuite en Diệm Quý. Elle était originaire de la commune de Mỹ Xá, district de Ngự Thiên. Elle appartenait à une famille de tradition mandarinale. Son grand-père était Phùng Nhậm ; son père, Phùng Văn Đạt, occupait la fonction de Gián nghị đại phu au sein du Tả ty môn hạ sảnh et était également chargé de l’établissement et de la gestion des registres de population civile et militaire du Tây đạo. Sa mère, issue de la famille Trần, était originaire de la commune de Bất Quả, district de La Giang ; elle était la fille du Chỉ huy Trần Công Diễn, qui appartenait lui-même au lignage de la dynastie Trần. Ainsi, Phùng Thị était issue, du côté paternel, d’une famille de fonctionnaires et, du côté maternel, apparentée à la lignée des Trần.
Elle naquit le jour Bính Tý, au 7e mois de l’année Giáp Tý (1444), dans le lộ de Hóa Châu, où son père exerçait alors ses fonctions. À l’âge de 17 ans, elle fut choisie pour entrer au palais et devint une concubine au service de Lê Thánh Tông alors que celui-ci résidait encore dans sa demeure princière avant son accession au trône. Au 7e mois de la deuxième année de Quang Thuận (1461), elle reçut le rang de Tu viên. Six ans plus tard, au 7e mois de la septième année de Quang Thuận (1467), elle donna naissance à Kiến vương Lê Tân, cinquième fils de Lê Thánh Tông. Après cette naissance, au 7e mois de la même année, elle fut promue au rang de Sung viên.
Mort et culte posthume
Par la suite, Phùng Thị continua à vivre au palais jusqu’à ce qu’elle atteigne un âge avancé et tombe malade. Au 10e mois de la vingtième année de Hồng Đức (1489), Lê Thánh Tông, constatant son état de santé, l’autorisa à quitter le palais pour se rendre dans la résidence de Kiến vương, afin qu’elle puisse s’y reposer et se soigner plus aisément. Cette période correspond également aux dernières années de sa vie, alors que son fils était déjà adulte et disposait de sa propre résidence princière. Au 12e mois de la même année, elle mourut à l’âge de 46 ans.
Après sa mort, Phùng Thị ne reçut pas immédiatement de titre posthume élevé. Ce ne fut qu’en la première année de l’ère Hồng Thuận (1509), lorsque son petit-fils Lê Tương Dực monta sur le trône, qu’elle fut élevée à titre posthume sous le nom de Nhu Huy Tích Quang hoàng thái hậu et que sa tablette fut introduite au Thái miếu. Cette élévation établissait son rang parmi les impératrices douairières de la dynastie Lê et reflétait en même temps la position acquise par la lignée de Kiến vương au sein de la famille royale après l’accession de Lê Tương Dực.
En la troisième année de Hồng Thuận (1511), Lê Tương Dực lui conféra encore un titre honorifique supplémentaire : Nhu Huy Tích Quang Thuần Thánh Khâm Thận Ôn Mục Gia Hòa Lương Tín Đôn Thục Trinh Hiến Chương Phúc Hoàng thái hậu.
D’abord concubine choisie pour servir Lê Thánh Tông alors que celui-ci résidait encore dans sa demeure princière, Phùng Thị passa successivement par les rangs de Tu viên puis de Sung viên, donna naissance à Kiến vương et fut finalement élevée à titre posthume au rang d’impératrice douairière. Un aspect particulièrement notable de sa vie est que son statut posthume fut étroitement lié à l’ascension de la lignée de Kiến vương : son fils, Kiến vương Lê Tân, devint le grand-père de Lê Tương Dực et, lorsque ce dernier monta sur le trône, elle fut élevée à titre posthume, introduite au Thái miếu et reçut encore de nouveaux titres honorifiques.
Tiếng Trung (中文)
身世与生平
Nhu Huy Tích Quang hoàng thái hậu，姓 Phùng，原名 Thục Giang，后来由皇帝改名为 Diệm Quý，籍贯为 Ngự Thiên 县 Mỹ Xá 社。
她出身于一个具有官宦传统的家庭。
祖父为 Phùng Nhậm；父亲 Phùng Văn Đạt，担任 Tả ty môn hạ sảnh 所属 Gián nghị đại phu，同时负责 Tây đạo 军民户籍簿册的编制和管理。
其母姓 Trần，籍贯 La Giang 县 Bất Quả 社，是 Chỉ huy Trần Công Diễn 之女，而 Trần Công Diễn 本属陈朝宗室。
因此，Phùng Thị 一方面从父系出身于官宦家庭，另一方面又通过母系与陈朝宗室具有血缘联系。
她出生于甲子年（1444）七月丙子日，当时其父正在 Hóa Châu 路任官，因此她出生于当地。
17岁时，她被选入宫中，在 Lê Thánh Tông 尚处于 tiềm để 时便成为侍奉他的宫嫔。
到光顺二年（1461）七月，她被封为 Tu viên。
六年以后，即光顺七年（1467）七月，她生下 Kiến vương Lê Tân，即 Lê Thánh Tông 的第五子。
生子以后，同年七月，她又被晋封为 Sung viên。
去世与奉祀
此后，Phùng Thị 继续生活在宫中，直到年事渐高并患病。
洪德二十年（1489）十月，Lê Thánh Tông 因见她有病，便让她出宫，到 Kiến vương 的府邸中休养，以便静养调治。
这也是她生命的最后阶段，此时其子已经成年，并拥有自己的王府。
同年十二月，她去世，享年46岁。
Phùng Thị 去世以后，并未立即获得追尊。
直到洪顺元年（1509），她的孙子 Lê Tương Dực 即位以后，她才被追尊为 Nhu Huy Tích Quang hoàng thái hậu，并迎入 Thái miếu 奉祀。
这次追尊正式确立了她在黎朝皇太后序列中的地位，同时也反映出 Lê Tương Dực 即位以后，Kiến vương 一系在皇族中的地位得到提升。
到洪顺三年（1511），Lê Tương Dực 又进一步为她加上尊号：
Nhu Huy Tích Quang Thuần Thánh Khâm Thận Ôn Mục Gia Hòa Lương Tín Đôn Thục Trinh Hiến Chương Phúc Hoàng thái hậu。
从一名在 Lê Thánh Tông 尚处 tiềm để 时便被选入侍奉的宫嫔开始，Phùng Thị 先后经历 Tu viên、Sung viên 等品级，生下 Kiến vương，最终又在身后被追尊为皇太后。
她一生中尤其值得注意的一点，是其身后地位与 Kiến vương 一系的发展紧密相连。
她的儿子 Kiến vương Lê Tân 后来成为 Lê Tương Dực 的祖父；而当这位孙辈登上皇位以后，她才得以被追尊、迎入 Thái miếu，并继续获得加上尊号。
