Thông tin chung
Nhu Thuận Hoàng hậu (? – 1775), họ Đào, tên gọi là Đào Thị Ngọc Liễu (cũng có tài liệu ghi là Đào Thị Ngọc Nhiễu), là một hoàng hậu triều Lê trung hưng trong lịch sử Việt Nam. Bà xuất thân bình dân, nhưng nhờ đức hạnh và phẩm hạnh đoan trang đã được tuyển nhập cung và trở thành chính thất của vua Lê Thuần Tông, đồng thời là mẹ ruột của vua Lê Hiển Tông. Bà cũng chính là hoàng hậu cuối cùng của nhà Hậu Lê, khép lại vai trò hoàng hậu của triều đại này trong giai đoạn Lê Trung Hưng.
Nhu Thuận Hoàng hậu sống trong thời kỳ vua Lê – chúa Trịnh, khi thực quyền nằm trong tay các chúa Trịnh, đất nước rơi vào cảnh binh biến liên miên, xã hội rối ren, khởi nghĩa nông dân nổi lên khắp nơi. Giữa bối cảnh chính trị đầy biến động ấy, bà vẫn được ghi nhận là người giữ gìn lễ nghi, cư xử mẫu mực trong cung đình, kính vua, hòa nhã với quan lại và quân thần triều đình. Đặc biệt, bà có công nuôi dạy hoàng tử Lê Duy Diêu (tức vua Lê Hiển Tông) trở thành một vị vua điềm đạm, thận trọng và trị vì lâu nhất trong lịch sử nhà Lê, với 46 năm ở ngôi.
Xuất thân
Về xuất thân, Nhu Thuận Hoàng hậu sinh ra tại vùng Nghĩa Trụ, huyện Văn Giang, tỉnh Hưng Yên ngày nay (xưa thuộc trấn Kinh Bắc), cụ thể là làng Nhân Vực. Bà xuất thân trong một gia đình bình dân, không thuộc hàng thế tộc hay quan lại, điều khá hiếm gặp đối với một hoàng hậu trong chế độ quân chủ.
Cha bà là ông Đào Phúc Kiên, một nông dân hiền lành, cần mẫn, đồng thời là thợ mộc khéo tay, nổi tiếng trong vùng với hoa tay vẽ tranh và khả năng chạm khắc tinh xảo. Mẹ bà là bà Đào Quý Tịnh, song không may mất sớm, khiến ông Kiên phải một mình “gà trống nuôi con”, vừa làm lụng mưu sinh, vừa chăm sóc, dạy dỗ con gái trưởng thành.
Chính môi trường gia đình giản dị, cần lao ấy đã góp phần hun đúc cho bà đức tính nhẫn nại, đoan trang và nền nếp, tạo nên cốt cách khác biệt của một hoàng hậu xuất thân dân dã nhưng được triều đình kính trọng về sau.
Cuộc đời
Trong dân gian quê bà lưu truyền giai thoại nổi tiếng về “mây che đầu”. Chuyện kể rằng khi bà còn đi làm đồng, mỗi lần ra ruộng, dù nắng hay mưa đều có đám mây bay theo che trên đầu. Người trong làng lấy làm lạ, hỏi thì bà ung dung đáp:
Mây đen, mây trắng, mây vàng
Mây nào thì cũng làm tàn che ta
Câu trả lời mang khẩu khí điềm nhiên, cứng cỏi, khiến nhiều bậc cao niên cho rằng đó không phải là lời của một cô gái thôn quê tầm thường, mà phảng phất phong thái của bậc đế vương.
Sau khi mẹ mất, để có điều kiện mưu sinh và nuôi con, ông Đào Phúc Kiên rời quê, đưa con gái ra phố Nam Ngư (Thăng Long) sinh sống. Đúng lúc ấy, triều đình mở khoa tuyển thợ khéo và những người có hoa tay để sửa chữa, trang trí cung điện trong hoàng thành. Ông Kiên ghi tên dự tuyển, đề thi là vẽ một bức tranh quả dưa bở sản vật quen thuộc của quê hương. Tranh vừa vẽ xong thì trống báo nộp bài, sơn còn ướt, trong lúc túng quẫn ông đem phơi nắng, khiến lớp sơn co lại, nứt ra thành những đường loằng ngoằng. Tưởng rằng hỏng việc, nào ngờ các quan chấm thi lại cho đó là nét vẽ độc đáo, có thần, và chọn ông vào cung làm việc.
Theo cha vào cung, Đào Thị Ngọc Liễu khi ấy đang độ tuổi trăng tròn, dung mạo đoan trang, cử chỉ nền nếp, đã lọt vào “mắt xanh” của Hoàng tử Lê Duy Tường. Bà được tuyển vào nội đình và phong làm Tiệp nữ. Năm 1717, bà sinh được một hoàng nam, đặt tên là Lê Duy Diêu, người sau này trở thành vua Lê Hiển Tông.
Năm 1732, khi Lê Duy Tường lên ngôi, tức vua Lê Thuần Tông, Đào Thị Ngọc Liễu được lập làm Hoàng hậu. Sau khi con trai bà kế vị, bà được tôn phong Hoàng thái hậu. Tuy ở ngôi vị cao nhất của nữ nhân trong hậu cung, bà vẫn giữ lối sống giản dị, gần dân, luôn hướng về quê cũ. Mỗi lần về thăm làng Nhân Vực, bà thường đọc cho các bô lão nghe câu ca mộc mạc:
Đến nay đã là vợ vua
Ta vẫn còn thích canh cua đầm lầy
Bà còn tâu xin vua ban đặc ân cho dân làng Nhân Vực được đội nón quai đỏ và đi đò không phải trả tiền, nhằm phân biệt với các làng khác, vừa để tiện nhận diện, vừa thể hiện sự quan tâm đối với quê hương bản quán.
Sống trong bối cảnh vua Lê – chúa Trịnh đầy biến động, Nhu Thuận Hoàng hậu là người hiếm hoi thể hiện khí tiết cứng cỏi. Tương truyền, khi thấy chúa Trịnh Sâm ngồi ngang hàng với vua trong triều, bà đã thẳng thắn nhắc nhở: “Chúa ngồi như vậy là không được.” Lời nói ấy khiến Trịnh Sâm ôm lòng bất mãn.
Bà qua đời ngày mồng 5 tháng 5 năm Ất Mùi (1775) tại kinh đô Thăng Long, được ban thụy hiệu Nhu Thuận. Tuy nhiên, do sự thù ghét của Trịnh Sâm, việc phát tang và an táng bị trì hoãn suốt ba năm, với lý do bận việc quân. Mãi đến năm 1778, triều đình mới cử hành lễ an táng Hoàng thái hậu tại xã Dịch Vọng, huyện Từ Liêm (nay thuộc phường Dịch Vọng, quận Cầu Giấy, Hà Nội).
Trải qua những biến động lịch sử, chiến tranh và chinh biến liên miên, nhiều thần phả, đền thờ và tư liệu liên quan đến bà bị thất lạc, khiến hình ảnh Nhu Thuận Hoàng hậu chủ yếu còn lưu lại trong truyền thuyết dân gian. Mãi đến tháng 4 năm 2011, tiến sĩ Nguyễn Đức Nhuệ đã tìm kiếm, biên soạn và xác lập được các tư liệu lịch sử xác thực về quê hương, thân thế và sự nghiệp của bà; Viện Sử học đã có văn bản chính thức xác nhận.
Trong ký ức hậu thế, Nhu Thuận Hoàng hậu hiện lên như một người phụ nữ xuất thân dân dã, sống giữa đỉnh cao quyền lực mà vẫn giữ được sự điềm đạm, nhân hậu, không màng phô trương, chỉ cầu an bình. Một đời bà lặng lẽ như mây trôi, nhưng chính sự bình đạm ấy lại làm nên dấu ấn bền lâu trong lịch sử và trong lòng dân gian.
Thờ phụng
Việc thờ phụng Nhu Thuận Hoàng hậu Đào Thị Ngọc Liễu được duy trì trang trọng qua nhiều thế kỷ, gắn liền với hệ thống di tích lịch sử, lễ hội truyền thống và ký ức văn hóa dân gian tại quê hương bà cũng như nơi bà được an táng. Trung tâm thờ tự quan trọng nhất của bà là Đền Nhân Vực (còn gọi là Đền Hoàng Thái hậu Đào Thị), tọa lạc tại thôn Nhân Vực, xã Nghĩa Trụ, huyện Văn Giang, tỉnh Hưng Yên. Ngôi đền được khởi dựng từ thời Hậu Lê với quy mô lớn, kết cấu bằng gỗ lim. Đến năm 1928 (niên hiệu Bảo Đại thứ 3), đền được trùng tu trên nền móng cũ. Trong thời kỳ kháng chiến, nơi đây từng là địa điểm sinh hoạt, tập luyện và chiến đấu của lực lượng dân quân du kích địa phương.
Về kiến trúc, đền có mặt bằng kiểu chữ Nhất, gồm ba gian, kiến trúc chồng diêm hai tầng mái, mang phong cách truyền thống vùng đồng bằng Bắc Bộ. Hiện nay, đền vẫn bảo lưu được nhiều hiện vật quý như đôi rồng đá, nhang án, khám thờ và tượng thờ Hoàng hậu. Ngày 7 tháng 2 năm 2013, Đền Nhân Vực được Ủy ban nhân dân tỉnh Hưng Yên xếp hạng Di tích Lịch sử cấp tỉnh, khẳng định giá trị lịch sử văn hóa của di tích cũng như vai trò của Nhu Thuận Hoàng hậu trong ký ức cộng đồng.
Hằng năm, dân làng Nhân Vực tổ chức các nghi lễ thờ cúng và lễ hội tưởng niệm bà vào hai dịp chính. Quan trọng nhất là ngày mồng 5 tháng 5 âm lịch, ngày mất của Hoàng hậu, được tổ chức rất long trọng nhằm tri ân công đức của bà. Ngoài ra, ngày mồng 10 tháng 3 âm lịch, gắn với sự tích “cờ của Linh Lang bay qua làng”, cũng là một ngày lễ đáng kể trong sinh hoạt tín ngưỡng tại đền.
Nhu Thuận Hoàng hậu qua đời năm 1775 tại kinh đô Thăng Long. Do sự ngăn trở của nhà Trịnh, mãi đến ba năm sau, vào năm 1778, triều đình mới cử hành lễ an táng. Mộ phần của bà được táng tại làng Dịch Vọng, huyện Từ Liêm xưa, nay thuộc phường Dịch Vọng, quận Cầu Giấy, thành phố Hà Nội. Đây là nơi ghi dấu đoạn cuối cuộc đời của vị Hoàng hậu cuối cùng triều Hậu Lê.
Trong đời sống tinh thần của nhân dân, hình ảnh Nhu Thuận Hoàng hậu không chỉ gắn với ngôi vị Hoàng hậu hay Hoàng thái hậu, mà còn sống động qua các truyền thuyết dân gian như giai thoại “mây che đầu”, hay những câu chuyện về đặc ân nón quai đỏ, đi đò không mất tiền dành cho dân làng Nhân Vực. Bà được tôn thờ như một biểu tượng của đạo đức, sự giản dị, khiêm cung và lòng hướng về quê hương.
Việc thờ phụng bà còn mang ý nghĩa tri ân công lao nuôi dạy vua Lê Hiển Tông – vị vua trị vì lâu nhất của nhà Lê – cũng như ghi nhận vai trò âm thầm nhưng bền bỉ của bà trong việc giữ gìn nền nếp hoàng gia giữa một thời đại nhiều biến động.
Sau nhiều thế kỷ thất lạc tư liệu do chiến tranh và biến thiên lịch sử, việc xác lập lại các thông tin chính xác về thân thế và sự nghiệp của Nhu Thuận Hoàng hậu vào năm 2011, do tiến sĩ Nguyễn Đức Nhuệ thực hiện và được Viện Sử học xác nhận, đã tạo cơ sở khoa học vững chắc để cộng đồng địa phương tiếp tục bảo tồn, tôn vinh và phát huy giá trị thờ phụng đối với vị Hoàng hậu cuối cùng của triều Hậu Lê, một người phụ nữ sống trọn đời bình dị nhưng để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử và văn hóa dân tộc.
Tài liệu tham khảo
- Bằng Cao, Cung phi, Hoàng hậu đất Hưng Yên xưa, Báo Hưng Yên, ngày 21/10/2024.
- Chuyện về Thái hậu Đào Thị, Bình Phước Online, ngày 23/09/2014.
- Đền Nhân Vực, Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch tỉnh Hưng Yên – Ban quản lý di tích tỉnh, ngày 20/04/2022.
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh (English)
General Information
Nhu Thuan Empress (?–1775), family name Dao, personal name Dao Thi Ngoc Lieu (some sources record Dao Thi Ngoc Nhieu), was an empress of the Restored Later Le dynasty in Vietnamese history. She came from a commoner background, but owing to her virtue, modesty, and proper conduct, she was selected into the royal palace and became the principal consort of King Le Thuan Tong, as well as the biological mother of King Le Hien Tong. She was also the last empress of the Later Le dynasty, marking the end of the empress institution of this dynasty during the Restored Le period.
Nhu Thuan Empress lived during the era of Le kings and Trinh lords, when real political power lay in the hands of the Trinh family. The country was plagued by constant warfare, political turmoil, and widespread peasant uprisings. Amid this unstable political context, she was recorded as a woman who strictly upheld court rituals and moral norms, showing reverence toward the king and maintaining harmonious relations with officials and military commanders. Notably, she played an important role in raising Crown Prince Le Duy Dieu (later King Le Hien Tong), who became a calm and cautious ruler and reigned for forty-six years, the longest reign in the history of the Le dynasty.
Origin
Nhu Thuan Empress was born in the Nghia Tru area, Van Giang district, present-day Hung Yen province (formerly part of Kinh Bac region), specifically at Nhan Vuc village. She came from a commoner family, not belonging to any aristocratic or mandarin lineage, a rare circumstance for an empress in the Vietnamese monarchical system.
Her father was Dao Phuc Kien, a diligent and kind-hearted farmer who was also a skilled carpenter, well known in the region for his talent in painting and fine wood carving. Her mother, Dao Quy Tinh, passed away early, leaving Dao Phuc Kien to raise his daughter alone while working to support the family and educating her to adulthood.
This simple and industrious family environment contributed significantly to shaping her patience, modesty, and disciplined character, forming the distinctive moral foundation of an empress who rose from humble origins yet later earned deep respect from the royal court.
Life
In her native village, a well-known folk tale called “the cloud covering the head” has long circulated. According to the story, when she worked in the fields in her youth, whether in sunshine or rain, a cloud would always hover above her head, providing shade. When villagers asked about this strange phenomenon, she calmly replied:
Black clouds, white clouds, yellow clouds,
Any cloud may serve as my canopy.
Her composed and resolute response led many elders to believe that she was no ordinary village girl, but someone bearing the demeanor of royalty.
After her mother’s death, Dao Phuc Kien left his hometown and brought his daughter to Nam Ngu street in Thang Long to seek a livelihood. At that time, the court opened a selection examination for skilled craftsmen to repair and decorate palace buildings. Dao Phuc Kien registered to participate, and the examination task was to paint a melon, a familiar local produce. When the painting was completed, the submission drum sounded while the paint was still wet. In desperation, he dried it in the sun, causing the paint to shrink and crack into irregular lines. Thinking he had failed, he was surprised when the examiners praised the work as unique and spirited, and selected him for palace service.
Following her father into the palace, Dao Thi Ngoc Lieu, then in her youth, with dignified appearance and proper manners, caught the attention of Prince Le Duy Tuong. She was selected into the inner palace and granted the title Tiep Nu. In 1717, she gave birth to a prince named Le Duy Dieu, who later ascended the throne as King Le Hien Tong.
In 1732, when Le Duy Tuong became king as Le Thuan Tong, Dao Thi Ngoc Lieu was formally installed as Empress. After her son succeeded to the throne, she was honored as Empress Dowager. Despite holding the highest position among women in the inner court, she maintained a simple lifestyle, remained close to the people, and always kept her native village in mind. When visiting Nhan Vuc village, she was said to recite to the village elders a rustic verse:
Now I am the king’s wife,
Yet I still delight in crab soup from the marsh.
She also petitioned the king to grant special privileges to the villagers of Nhan Vuc, allowing them to wear red-chinned hats and to cross rivers by ferry without paying fees, both to distinguish them from other villages and to express her care for her homeland.
Living amid the turbulent Le–Trinh political system, Nhu Thuan Empress was remembered as a rare figure of moral fortitude. Tradition holds that when she saw Trinh Sam sitting on an equal level with the king at court, she openly admonished him, saying, “It is improper for the lord to sit in this manner.” This remark reportedly caused Trinh Sam to harbor resentment against her.
She passed away on the fifth day of the fifth lunar month of the At Mui year (1775) in the capital Thang Long and was granted the posthumous title Nhu Thuan. However, due to Trinh Sam’s hostility, the funeral rites and burial were delayed for three years under the pretext of military affairs. Only in 1778 did the court finally conduct her burial at Dich Vong village, Tu Liem district (now Dich Vong ward, Cau Giay district, Hanoi).
Due to wars and repeated political upheavals, many genealogies, shrines, and historical records related to her were lost, leaving her image preserved largely in folk tradition. In April 2011, historian Nguyen Duc Nhue collected, compiled, and authenticated historical materials concerning her origin, life, and legacy, which were officially confirmed by the Institute of History.
In later memory, Nhu Thuan Empress is remembered as a woman of humble origin who lived at the height of power yet retained calmness, kindness, and humility, seeking neither display nor prestige, but only peace and moral integrity. Her life was quiet like drifting clouds, yet this very simplicity left a lasting imprint in history and popular memory.
Veneration
The veneration of Nhu Thuan Empress Dao Thi Ngoc Lieu has been maintained with reverence for centuries, closely associated with historical monuments, traditional festivals, and folk cultural memory in her homeland and burial site. The most important center of worship dedicated to her is Nhan Vuc Temple (also known as the Temple of Empress Dowager Dao Thi), located in Nhan Vuc hamlet, Nghia Tru commune, Van Giang district, Hung Yen province. The temple was originally constructed during the Later Le period with a large-scale wooden structure. In 1928 (the third year of the Bao Dai reign), it was restored on its original foundation. During the resistance wars, the site served as a meeting, training, and combat base for local militia forces.
Architecturally, the temple follows a linear plan with three bays and a double-tiered roof structure, characteristic of the Red River Delta tradition. The temple preserves valuable artifacts such as stone dragons, incense altars, shrines, and a statue of the empress. On February 7, 2013, Nhan Vuc Temple was officially recognized as a provincial-level Historical Monument by the Hung Yen provincial authority, affirming both its cultural value and the historical significance of Nhu Thuan Empress in community memory.
Each year, the villagers of Nhan Vuc hold ritual ceremonies and commemorative festivals dedicated to her on two main occasions. The most important is the fifth day of the fifth lunar month, her death anniversary, which is observed with great solemnity. In addition, the tenth day of the third lunar month, associated with the legend of Linh Lang’s banner flying over the village, is also a notable ritual occasion.
Nhu Thuan Empress died in 1775 in Thang Long. Due to obstruction by the Trinh family, her burial was delayed until 1778. Her tomb is located at Dich Vong village, formerly Tu Liem district, now Dich Vong ward, Cau Giay district, Hanoi, marking the final chapter in the life of the last empress of the Later Le dynasty.
In popular spiritual life, Nhu Thuan Empress is remembered not only as an empress or empress dowager, but also through folk legends such as the “cloud covering the head” tale and stories about special privileges granted to her native village. She is venerated as a symbol of moral virtue, simplicity, humility, and enduring attachment to her homeland.
The worship of Nhu Thuan Empress also expresses gratitude for her role in raising King Le Hien Tong, the longest-reigning monarch of the Le dynasty, and acknowledges her quiet yet steadfast contribution to preserving royal norms during a time of political instability.
References
- Bằng Cao, Cung phi, Hoàng hậu đất Hưng Yên xưa, Báo Hưng Yên, ngày 21/10/2024.
- Chuyện về Thái hậu Đào Thị, Bình Phước Online, ngày 23/09/2014.
- Đền Nhân Vực, Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch tỉnh Hưng Yên – Ban quản lý di tích tỉnh, ngày 20/04/2022.
Tiếng Trung (中文)
概述
柔顺皇后（？—1775），陶氏，名 陶氏玉柳（亦有文献记为 陶氏玉挠）（Dao Thi Ngoc Lieu / Dao Thi Ngoc Nhieu），是越南历史上 黎中兴时期 的一位皇后。她出身平民之家，却以德行端庄、品性淑慎被选入宫廷，成为 黎纯宗皇帝（Le Thuan Tong）之正室，同时也是 黎显宗皇帝（Le Hien Tong）的生母。她亦是 后黎朝 最后一位皇后，标志着黎中兴时期皇后制度的终结。
柔顺皇后生活于“黎王—郑主”并立的时代，实权掌握在郑氏诸主之手，国家长期陷于兵乱频仍、社会动荡、农民起义四起的局面。在这一政治剧烈变动的背景下，她仍以恪守礼制、处事端方著称，敬君上、和群臣，深得朝廷内外尊重。尤为重要的是，她对皇子 黎维耀（Le Duy Dieu，即后来的黎显宗）的教养甚严，使其成长为一位性情沉稳、处事谨慎的君主，并以 在位四十六年 成为黎朝历史上在位时间最长的皇帝。
出身
关于出身，柔顺皇后出生于今 兴安省文江郡义柱社仁域村（Hung Yen – Van Giang – Nghia Tru – Nhan Vuc），旧属 京北镇。她出身寒素，并非世家大族或官宦之家，在君主制度下，此类背景的皇后实属罕见。
其父 陶福坚（Dao Phuc Kien）为勤恳淳朴的农民，同时亦是技艺精湛的木匠，以绘画与木雕手艺闻名乡里。其母 陶贵静（Dao Quy Tinh）不幸早逝，陶福坚遂独自抚养女儿，一边劳作谋生，一边悉心教导其成长。
正是在这种质朴而勤劳的家庭环境中，柔顺皇后养成了忍耐、端庄与守序的品格，奠定了她日后虽出身民间却能赢得宫廷尊重的精神底色。
生平
在其故乡民间，流传着著名的 “云遮其首” 传说。相传她年少下田劳作时，无论晴雨，头顶常有云彩随行遮蔽。乡人感到惊异，询问其故，她从容答道：
黑云、白云、金云，
云云皆可为我遮蔽。
语气淡定而坚毅，乡中长者认为，此绝非寻常村姑之言，隐约带有帝王之气度。
母亲去世后，为谋生并抚养女儿，陶福坚携女迁居 南鱼坊（Nam Ngu，属升龙城）。其时朝廷开设工匠选拔，招募善绘画、巧手艺者修饰皇城宫殿。陶福坚应试，题目为绘制家乡特产——香瓜。作画方毕即催促交卷，颜料未干，他情急之下置于日下曝晒，致使颜料收缩龟裂，纹理纵横。本以为功亏一篑，不料考官反以为其笔意奇绝、富有神韵，遂选入宫中供职。
随父入宫时，陶氏玉柳正值妙龄，容貌端庄、举止得体，引起 黎维祥皇子（Le Duy Tuong）青睐。她被选入内廷，封为 接女。1717年，她诞下一皇子，名 黎维耀，即后来的 黎显宗皇帝。
1732年，黎维祥即位，是为 黎纯宗，陶氏玉柳被立为皇后。其子继位后，她尊为 皇太后。虽位居后宫至尊，她仍保持简朴作风，心系乡里。每次返乡仁域村，常向乡老吟诵质朴之句：
至今虽为天子妇，
仍爱池塘蟹汤鲜。
她还奏请皇帝，特许仁域村民 戴红系带斗笠、乘渡免资，以示区别并彰显对故里的眷顾。
在黎王—郑主权力对峙的年代，柔顺皇后以刚正气节著称。相传郑森主在朝中与皇帝平坐，她直言进谏：“主上如此而坐，不合礼制。”此言令郑森心生不满。
她于 乙未年五月初五日（1775） 逝世于升龙京城，谥号 柔顺。然因郑森怨怼，其丧礼与安葬被以军务为由拖延三年，直至 1778年 方得下葬于 慈望社、慈廉县（今河内市桥纸郡慈望坊）。
历经战乱与历史变迁，相关神谱、庙宇与文献多有散佚，致使其形象主要保留于民间传说。直至 2011年4月，历史学者 阮德儒博士（Nguyen Duc Nhue）系统搜集、整理并确立了关于其故里、身世与事迹的可靠史料，并获 越南历史研究院 正式确认。
在后世记忆中，柔顺皇后是一位出身平民、身处权力巅峰却始终温厚内敛、不事张扬、唯求安和的女性。其一生如云般淡泊，却正因这份平淡而留下恒久印记。
祭祀
对 柔顺皇后陶氏玉柳 的祭祀延续数百年，与其故乡及安葬地的历史遗迹、传统节庆与民间文化记忆密切相连。其最重要的祭祀中心为 仁域祠（亦称 陶皇太后祠），位于 兴安省文江郡义柱社仁域村。该祠始建于后黎时期，规模宏大，以铁木为梁。1928年（保大三年）在旧基上重修。抗战时期，此地曾作为地方民兵活动与战斗据点。
建筑格局为 “一”字形，三间，两层重檐，为典型北部平原传统风格。现仍保存石龙、香案、神龛及皇后塑像等珍贵文物。2013年2月7日，仁域祠被兴安省人民委员会列为 省级历史遗迹，确认其文化与历史价值。
每年，仁域村民于两次重要日期举行祭祀：其一为 农历五月初五（皇后忌日），仪式尤为隆重；其二为 农历三月初十，与“灵郎旗帜飞越村庄”传说相关。
柔顺皇后卒于1775年升龙，因郑氏阻挠，至1778年方得安葬，其墓地位于今 河内市桥纸郡慈望坊，为后黎朝最后一位皇后的生命终点。
在民间信仰中，她不仅以皇后、皇太后身份被铭记，更通过“云遮其首”、红系带斗笠、渡船免资等传说，成为 德行、简朴、谦恭与乡土情怀 的象征。对她的祭祀亦寄寓着对其抚育 黎显宗（黎朝在位最久之君）功绩的感念，以及对其在动荡时代中维系宫廷礼序之隐性贡献的肯定。
2011年史料的重新确立，为地方社会持续保护、尊崇并弘扬这位 后黎朝最后皇后 的祭祀传统奠定了坚实学术基础。
参考文献
- Bằng Cao, Cung phi, Hoàng hậu đất Hưng Yên xưa, Báo Hưng Yên, ngày 21/10/2024.
- Chuyện về Thái hậu Đào Thị, Bình Phước Online, ngày 23/09/2014.
- Đền Nhân Vực, Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch tỉnh Hưng Yên – Ban quản lý di tích tỉnh, ngày 20/04/2022.
Tiếng Pháp (Français’)
Informations generales
L’Impératrice Nhu Thuan (? – 1775), de nom de famille Dao, prenom Dao Thi Ngoc Lieu (certaines sources mentionnent Dao Thi Ngoc Nhieu), fut une imperatrice de la dynastie des Le restaures dans l’histoire du Viet Nam. Issue d’un milieu populaire, elle fut choisie pour entrer au palais grace a sa vertu et a sa conduite exemplaire, devint l’epouse legitime de l’empereur Le Thuan Tong, et fut la mere biologique de l’empereur Le Hien Tong. Elle est egalement la derniere imperatrice de la dynastie des Le posterieurs, marquant la fin du role d’imperatrice sous cette dynastie durant la periode de la Restauration des Le.
L’Imperatrice Nhu Thuan vecut a l’epoque du regime « empereur Le – seigneurs Trinh », lorsque le pouvoir reel appartenait aux seigneurs Trinh. Le pays etait alors plonge dans des guerres incessantes, des troubles sociaux et de nombreuses revoltes paysannes. Dans ce contexte politique instable, elle fut neanmoins reconnue comme une figure respectant strictement les rites, se comportant avec dignite au sein du palais, faisant preuve de respect envers le souverain et d’harmonie dans ses relations avec les mandarins et les officiers de la cour. Elle eut surtout le merite d’avoir eleve le prince Le Duy Dieu (futur empereur Le Hien Tong), qui devint un souverain pondere et prudent, regnant pendant 46 ans, la plus longue duree de regne de l’histoire de la dynastie des Le.
Origines
L’Imperatrice Nhu Thuan naquit dans la region de Nghia Tru, district de Van Giang, province actuelle de Hung Yen (anciennement rattachee a la province de Kinh Bac), plus precisement au village de Nhan Vuc. Elle etait issue d’une famille modeste, sans appartenance a l’aristocratie ni a la bureaucratie mandarinale, ce qui etait rare pour une imperatrice dans le systeme monarchique.
Son pere, Dao Phuc Kien, etait un paysan honnete et laborieux, egalement charpentier talentueux, repute dans la region pour son habilite artistique et sa finesse dans la sculpture et le dessin. Sa mere, Dao Quy Tinh, deceda prematurement, laissant son pere elever seul sa fille, travaillant dur pour subvenir a leurs besoins tout en veillant a son education.
Cet environnement familial simple et laborieux forgea chez elle des qualites de patience, de dignite et de discipline, donnant naissance a une imperatrice d’origine populaire mais respectee par la cour pour sa vertu.
Vie et destinee
Dans la tradition orale locale, une legende celebre est associee a son enfance, connue sous le nom de « le nuage qui couvre la tete ». On raconte que lorsqu’elle travaillait aux champs, un nuage la suivait toujours pour lui offrir de l’ombre, qu’il fasse soleil ou qu’il pleuve. Interrogee par les villageois, elle repondit calmement :
Nuage noir, nuage blanc, nuage dore,
Quel que soit le nuage, il me sert d’abri.
Cette reponse, empreinte de serenite et de fermete, amena les anciens a penser qu’elle ne possedait pas l’ame d’une simple paysanne, mais deja l’allure d’une future souveraine.
Apres le deces de sa mere, son pere quitta le village et emmena sa fille s’installer dans le quartier de Nam Ngu a Thang Long. A cette epoque, la cour imperiale organisait un concours pour recruter des artisans habiles afin de restaurer et decorer les palais royaux. Dao Phuc Kien y participa avec une peinture representant un melon, specialite de leur region natale. La peinture n’ayant pas eu le temps de secher, il la mit au soleil, provoquant des craquelures imprevues. Contre toute attente, les examinateurs y virent une technique originale et expressive, et l’accepterent au service du palais.
Accompagnant son pere au palais, Dao Thi Ngoc Lieu, alors en pleine jeunesse, seduisit par sa beaute digne et son comportement irreprochable le prince Le Duy Tuong. Elle fut admise au palais interieur avec le rang de concu bine Tiep nu. En 1717, elle donna naissance a un fils, Le Duy Dieu, futur empereur Le Hien Tong.
En 1732, lorsque Le Duy Tuong monta sur le trone sous le nom de Le Thuan Tong, elle fut proclamee imperatrice. Plus tard, apres l’accession de son fils au trone, elle recut le titre d’Imperatrice douairiere. Malgre sa position supreme parmi les femmes du palais, elle conserva un mode de vie simple et resta profondement attachee a son village natal. Lors de ses visites a Nhan Vuc, elle recitait souvent ce vers populaire :
Aujourd’hui je suis epouse de l’empereur,
Mais je prefere encore la soupe de crabe des marais.
Elle demanda egalement a l’empereur d’accorder aux habitants de Nhan Vuc le privilege de porter des chapeaux a jugulaire rouge et de traverser les rivieres gratuitement, signe de reconnaissance et de protection envers son village d’origine.
Connue pour son integrite morale, elle osa un jour reprocher au seigneur Trinh Sam de s’asseoir au meme niveau que l’empereur lors d’une audience, declarant : « Ainsi, ce n’est pas convenable. » Cette remarque provoqua le ressentiment durable du seigneur Trinh.
Elle mourut le 5 mai 1775 a Thang Long et recut le titre posthume Nhu Thuan. En raison de l’hostilite de Trinh Sam, ses funerailles furent retardees pendant trois ans. Ce n’est qu’en 1778 que la cour put organiser son inhumation a Dich Vong, district de Tu Liem (actuel arrondissement de Cau Giay, Hanoi).
Apres des siecles de guerres et de bouleversements, de nombreux documents la concernant furent perdus. Ce n’est qu’en 2011 que le docteur Nguyen Duc Nhue reconstitua des sources historiques fiables sur sa vie, officiellement reconnues par l’Institut d’Histoire du Viet Nam.
Dans la memoire collective, l’Imperatrice Nhu Thuan demeure l’image d’une femme simple, bienveillante et discrete, parvenue au sommet du pouvoir sans jamais renoncer a sa modestie, laissant une empreinte durable dans l’histoire et la culture vietnamiennes.
Culte et veneration
Le culte de l’Imperatrice Nhu Thuan est maintenu depuis des siecles, notamment au temple de Nhan Vuc (temple de l’Imperatrice douairiere Dao Thi) dans la province de Hung Yen. Le temple, reconstruit en 1928, conserve de nombreux objets cultuels precieux et fut classe Monument historique provincial en 2013.
Chaque annee, les ceremonies principales ont lieu le 5 mai lunaire, jour anniversaire de son deces, ainsi que le 10 mars lunaire, associe a des legendes locales. Son tombeau se situe a Dich Vong, a Hanoi.
Dans la croyance populaire, elle est veneree non seulement comme imperatrice, mais aussi comme symbole de vertu, de simplicite, d’humilite et d’attachement aux racines. Son culte honore egalement son role fondamental dans l’education de l’empereur Le Hien Tong et dans la preservation des valeurs morales de la cour durant une periode troublee.
References
- Bằng Cao, Cung phi, Hoàng hậu đất Hưng Yên xưa, Báo Hưng Yên, ngày 21/10/2024.
- Chuyện về Thái hậu Đào Thị, Bình Phước Online, ngày 23/09/2014.
- Đền Nhân Vực, Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch tỉnh Hưng Yên – Ban quản lý di tích tỉnh, ngày 20/04/2022.
