Phan Bá Vành (1790 – 1827)

Thân thế

Phan Bá Vành thuộc đời thứ 11 của dòng họ Phan. Tổ tiên xa của ông là Phan Chính Niệm, vốn sinh sống tại vùng Trà Lũ (nay thuộc xã Xuân Hưng, tỉnh Ninh Bình). Trải qua nhiều đời sinh sống tại đây, đến đời thứ 6 trong dòng họ, ông Phan Tấn Minh đã rời Trà Lũ để sang vùng Minh Giám (thuộc Thái Bình xưa) khai khẩn đất đai, lập ấp vào khoảng năm 1600. Từ đó, gia đình và con cháu họ Phan định cư lâu dài ở khu vực này.

Phan Bá Vành sinh ngày 10 tháng 9 năm 1790 tại làng Minh Giám (nay là làng Nguyệt Lâm, xã Hồng Vũ, tỉnh Hưng Yên). Ông sinh ra trong một gia đình nghèo khó; cha mất từ khi ông còn nhỏ, nên cuộc sống tuổi thơ rất vất vả. Để mưu sinh, ông phải đi mò cua, bắt cá ngoài đồng, ngoài sông, sau đó lớn lên tiếp tục làm thuê, cày mướn cho các gia đình giàu có trong vùng.

Trong quá trình lao động và sống giữa môi trường sông nước, đồng ruộng, ông rèn luyện được sức khỏe rất dẻo dai và thể lực hơn người. Ngoài ra, ông còn nổi tiếng là người có tài ném lao rất giỏi, điều này về sau góp phần tạo nên hình ảnh một người có võ nghệ và sức mạnh nổi bật trong dân gian.

Tổ chức khởi nghĩa

Bất mãn với sự cai trị của triều Nguyễn, khoảng năm 1821, Phan Bá Vành đã tập hợp nông dân nghèo ở vùng Nam Định, Thái Bình (thuộc Sơn Nam Hạ trước đây) nổi dậy chống triều đình. Với chủ trương “lấy của người giàu chia cho dân nghèo”, lực lượng của ông nhanh chóng phát triển, ban đầu đã có hơn 5.000 người. Sau đó, quân của thủ lĩnh người Mường là Ba Hùm từ vùng thượng du Thanh Hóa cùng nhiều nhóm nổi dậy ở các địa phương khác kéo đến hợp sức, khiến quân số tăng lên tới hàng vạn.

Những năm 1824–1825, nạn đói xảy ra ở Hải Dương và Sơn Nam khiến nhiều dân nghèo tiếp tục gia nhập nghĩa quân. Phan Bá Vành còn nhận được sự trợ giúp của một số nhân vật có thế lực và kinh nghiệm như Nguyễn Hạnh (tướng cũ Tây Sơn), Vũ Đức Cát (cựu quan nhà Nguyễn), Ba Hùm và một số thủ lĩnh địa phương, nhờ đó thanh thế ngày càng lớn.

Đầu năm 1826, từ căn cứ ở Trà Lũ, Phan Bá Vành chỉ huy quân đánh chiếm một số đồn trại của triều đình ở vùng Kiến Xương (Thái Bình), mở rộng hoạt động ra nhiều địa phương lân cận. Quân triều đình nhiều lần đem quân đàn áp nhưng gặp phải sự kháng cự mạnh của nghĩa quân. Trước tình hình đó, vua Minh Mạng phải liên tiếp điều thêm tướng lĩnh và binh lực từ nhiều nơi như Bắc thành, Nghệ An, Thanh Hóa và cả quân ở kinh đô Huế ra Bắc để đối phó.

Đến đầu năm 1827, nghĩa quân vẫn hoạt động mạnh ở vùng Thiên Trường và Kiến Xương. Sau một số trận giao chiến, lực lượng của Phan Bá Vành rút về căn cứ Trà Lũ và cho xây dựng thêm hào lũy để cố thủ lâu dài. Triều đình nhận định Trà Lũ là nơi địa thế hiểm trở, đường đi khó khăn, nên việc tấn công dồn dập vào căn cứ này không dễ thực hiện.

Thất bại

Khi quân triều đình từ nhiều nơi kéo đến vây chặt căn cứ Trà Lũ, các tướng nhà Nguyễn lập tức cho nổ pháo tấn công. Nghĩa quân chống trả rất quyết liệt nhưng tổn thất nặng nề, lực lượng bị tiêu hao quá nửa. Trong lúc chiến sự căng thẳng, phát hiện vợ lẽ của mình thông đồng với tướng triều đình là Phạm Văn Lý, Phan Bá Vành đã ra lệnh xử chém.

Nhằm tìm đường thoát khỏi vòng vây, một đêm ông cho quân đào khơi một con ngòi nối từ sông Cát sang sông Ngô Đồng (về sau dân gian gọi là sông Thanh Quan hay Cống Vành) để mở lối ra biển. Đến rạng sáng, nghĩa quân theo đường thủy này phá vây rút chạy, nhưng bị quân triều đình do Phan Bá Hùng chỉ huy chặn đánh, khiến đội ngũ tan rã.

Trong lúc giao tranh dữ dội, Phan Bá Vành bị thương và bị bắt cùng 765 thuộc hạ. Trên đường bị áp giải, ông đã cắn lưỡi tự vẫn, còn những người đi theo phần lớn đều bị xử tử rất nghiêm khắc.

Sau khi dẹp xong cuộc khởi nghĩa, theo lệnh vua Minh Mạng, triều đình cho phá bỏ toàn bộ làng Trà Lũ: nhà cửa, lũy tre, cây cối đều bị san bằng, hầu như không còn lại dấu vết gì.

Một số giai thoại về cái chết

Theo Nguyễn Phan Quang, mặc dù có một số tài liệu viết rằng Phan Bá Vành đã bị bắt (hoặc bị giết) trong đêm nghinh hôn (hoặc trong đêm về ăn giỗ nhà vợ), nhưng ở nhiều tài liệu khác (tuy có ít nhiều dị biệt) đều cho rằng ông đã bị thương rồi bị bắt trong trận đánh cuối cùng:

Sách Quốc triều sử toát yếu và Minh đô sử đều chép Phan Bá Vành mở đường máu thoát thân nhưng bị Phan Bá Hùng dàn quân ra chặn bắt.

Trong Trà Lũ xã chí: “Thế tiến thoái đều khốn quẫn, Phan Bá Vành bèn cho đào sông dài hơn 100 trượng từ sông Cát đến sông Ngô Đồng. Nhưng vì nước cạn, thuyền không đi được, đạn đại bác (của quân triều) dội xuống như mưa. Ba Vành bị thương, bị chánh tổng Hoàng Nha là Lê Tuấn do thám bắt sống”.

Trong Trần chi tộc phả: “ (Ba) Vành thu tàn quân đào sông dài ước khoảng 2.000 thước (800m) gọi là sông Xẻ, (cống gọi là cống Vành), một đêm đào sông, đem thuyền ra biển. Rạng đông, quan quân đuổi theo, hai bên bờ súng ra, quân Vành chết gần hết. (Ba) Vành một mình trốn thoát vào bãi lau sậy, hai ngày sau khát nước quá, đi tìm nước uống, bị tổng trưởng Hoành Nha là Lê Điển tri sát bắt được giải về.”

Trong Quốc sử di biên của Phan Thúc Trực: “(Ba) Vành mở cống cho thuyền bơi ra; nước cạn thuyền không đi được, quan quân đánh khép lại, bắt được tướng ngụy là Đán, Liễn, Khương, Thự…hơn 10 người, chém vài trăm đầu, giặc nhảy xuống nước chết vài ngàn tên. Vành bị đạn bắn vào đùi, bị bắt…Vành cùng Đán, Liễn bị đóng cũi giải đi Bắc thành. Vành tự cắn lưỡi chết.”

Tôn vinh

Với triều Nguyễn ông bị coi là tướng giặc mà quan quân phải khó nhọc mới dẹp yên được. Trong khu vực khởi nghĩa đồng bằng sông Hồng, nhất là các tỉnh Nam Định, Thái Bình, Hải Phòng, Hải Dương, Hưng Yên… thì coi ông như một vị thủ lĩnh của dân nghèo, nổi dậy chống áp bức.

Ngày nay có nhiều con đường, phố ở nhiều tỉnh, thành phố Việt Nam đặt tên ông:

Đường Phan Bá Vành – Quận Bắc Từ Liêm – Thành phố Hà Nội (1,5 km)

Đường Phan Bá Vành – Quận 2 – Thành phố Hồ Chí Minh (750 m)

Phố Phan Bá Vành – Thành phố Bà Rịa – Tỉnh Bà Rịa Vũng Tàu (85 m)

Đường Phan Bá Vành – Thành phố Thái Bình – Tỉnh Thái Bình (3,2 km)

Đường Phan Bá Vành – Quận Sơn Trà – Thành phố Đà Nẵng (1,2 km)

Đường Phan Bá Vành – Thành phố Quy Nhơn – Tỉnh Bình Định (140 m)

Phố Phan Bá Vành – Thành phố Nam Định – Tỉnh Nam Định (105 m)

Thờ tự

Nhằm tưởng nhớ công ơn của thủ lĩnh Phan Bá Vành và các nghĩa quân, thời gian sau đó, trên nền Ðồn Cả tại cửa Kem, xã Vũ Bình – nơi từng là căn cứ chính trong hệ thống đồn lũy của cuộc khởi nghĩa Phan Bá Vành – nhân dân địa phương đã xây dựng đền thờ tưởng niệm Phan Bá Vành và các vị nghĩa sĩ năm xưa.

Di tích Đồn Cả thờ Phan Bá Vành cùng các nghĩa sĩ ở tỉnh Thái Bình. Được xếp hạng, cấp bằng công nhận Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia ngày 20 tháng 10 năm 1990. Đến tháng 6 năm 2013, UBND huyện Kiến Xương phê duyệt đầu tư xây dựng gồm san lấp mặt bằng, xây mới 13 hạng mục công trình như Đền chính hình chữ Tam với diện tích 312 m2, Nhà Tả – Hữu vu, Phương Đình, Nhà Bia, Nghi Môn, đồ thờ… với tổng kinh phí  xây dựng 35,8 tỷ đồng.

Tọa lạc trên mảnh đất trên bờ sông Hồng thuộc địa phận làng Nguyệt Lâm, xã Vũ Bình, huyện Kiến Xương, di tích Đồn Cả – Phan Bá Vành là nơi phụng thờ Phan Bá Vành và các nghĩa binh tham gia cuộc khởi nghĩa do ông làm thủ lĩnh. Đây là di tích được đầu tư xây dựng quy mô, bề thế nhất huyện Kiến Xương trong những năm gần đây.

Để tưởng nhớ công lao to lớn của người thủ lĩnh nông dân và các nghĩa sĩ trong cuộc khởi nghĩa hào hùng năm đó, hàng năm, lễ hội Đồn Cả – Phan Bá Vành được nhân dân địa phương tổ chức 2 lần trong năm vào ngày sinh và ngày mất của thủ lĩnh Phan Bá Vành. Lễ hội được tổ chức gồm có phần tế lễ và giao lưu giữa các đoàn nghệ thuật, cùng với các trò chơi dân gian đặc sắc như: thi cờ tướng, thi chọi gà…

Tài liệu tham khảo

1. Quốc sử quán triều Nguyễn, Quốc triều sử toát yếu. Nhà xuất bản Văn Học, 2002.
2. Trần Trọng Kim, Việt Nam sử lược (quyển 2). Trung tâm Học Liệu xuất bản, Sài Gòn, 1971.
3. Phạm Văn Sơn, Việt sử tân biên (quyển 4). Tủ sách sử học Việt Nam xuất bản, Sài Gòn, 1961.
4. Nguyễn Q. Thắng-Nguyễn Bá Thế, Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam. Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1992.
5. Trương Hữu Quýnh (chủ biên)-Phan Đại Doãn-Nguyễn Cảnh Minh, Đại cương lịch sử Việt Nam (tập 1). Nhà xuất bản giáo dục, 2007.
6. Nguyễn Phan Quang, Việt Nam thế kỷ 19 (1802-1884). Nhà xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh, 2002.
7. Nguyễn Phan Quang, Lịch sử Việt Nam (1427-1858), quyển 2, tập 2. Nhà xuất bản Giáo dục, 1977.

Ngôn ngữ khác

Tiếng Anh

Phan Ba Vanh (1790–1827)

Background
Phan Ba Vanh belonged to the 11th generation of the Phan family lineage. His distant ancestor was Phan Chinh Niem, who originally lived in the Tra Lu area (now in Xuan Hung Commune, Ninh Binh Province). After many generations residing there, by the 6th generation of the lineage, Phan Tan Minh left Tra Lu and moved to the Minh Giam area (formerly part of Thai Binh) to reclaim land and establish a settlement around the year 1600. From then on, the Phan family and their descendants settled permanently in this region.

Phan Ba Vanh was born on September 10, 1790, in Minh Giam village (now Nguyet Lam village, Hong Vu Commune, Hung Yen Province). He was born into a poor family; his father died when he was still young, so his childhood was extremely difficult. To make a living, he had to catch crabs and fish in the fields and rivers, and later worked as a hired laborer and tenant farmer for wealthy families in the region.

Through working and living in the environment of rivers and rice fields, he developed great endurance and exceptional physical strength. In addition, he was well known for his skill in spear throwing, which later contributed to his image in folklore as a man of remarkable martial ability and strength.

Organizing the Uprising

Dissatisfied with the rule of the Nguyen dynasty, around 1821 Phan Ba Vanh gathered poor peasants in the Nam Dinh and Thai Binh areas (formerly part of Son Nam Ha) to rise up against the court. With the policy of “taking from the rich to distribute to the poor,” his forces quickly expanded, initially numbering more than 5,000 people. Later, the troops of the Muong leader Ba Hum from the upland region of Thanh Hoa, along with many insurgent groups from other localities, joined forces, increasing the army to tens of thousands.

During the years 1824–1825, famine occurred in Hai Duong and Son Nam, causing many poor people to continue joining the insurgent army. Phan Ba Vanh also received support from several influential and experienced figures such as Nguyen Hanh (a former Tay Son general), Vu Duc Cat (a former Nguyen official), Ba Hum, and several local leaders, which further increased his prestige and strength.

At the beginning of 1826, from the base at Tra Lu, Phan Ba Vanh led his troops to capture several government outposts in the Kien Xuong area (Thai Binh), expanding operations to many neighboring localities. Government troops repeatedly attempted to suppress the uprising but faced strong resistance from the insurgents. In response, Emperor Minh Mang had to repeatedly dispatch additional generals and troops from many places such as Bac Thanh, Nghe An, Thanh Hoa, and even forces from the imperial capital of Hue to the North to deal with the situation.

By early 1827, the insurgent army was still active in the Thien Truong and Kien Xuong regions. After several battles, Phan Ba Vanh’s forces withdrew to the Tra Lu base and built additional fortifications to hold out for a long defense. The court recognized that Tra Lu had difficult terrain and hard-to-access routes, making it challenging to launch a concentrated attack on this stronghold.

Defeat

When government troops from many places gathered and tightly besieged the Tra Lu base, the Nguyen generals immediately ordered artillery fire. The insurgents resisted fiercely but suffered heavy losses, with more than half their forces depleted. During the intense fighting, after discovering that one of his concubines had colluded with the court general Pham Van Ly, Phan Ba Vanh ordered her execution.

In an attempt to escape the encirclement, one night he ordered his troops to dig a canal connecting the Cat River to the Ngo Dong River (later popularly known as the Thanh Quan River or Cong Vanh) to open a route to the sea. At dawn, the insurgents attempted to break out along this waterway, but they were intercepted by government troops commanded by Phan Ba Hung, causing their formation to collapse.

During the fierce fighting, Phan Ba Vanh was wounded and captured along with 765 of his followers. While being escorted, he bit his tongue and committed suicide, and most of those who followed him were executed very harshly.

After suppressing the uprising, under the order of Emperor Minh Mang, the court had the entire village of Tra Lu destroyed: houses, bamboo ramparts, and trees were all leveled, leaving almost no trace.

Some Anecdotes About His Death

According to Nguyen Phan Quang, although some sources state that Phan Ba Vanh was captured (or killed) on the night of a wedding procession (or while visiting his wife’s family for a death anniversary), many other sources—with some differences—generally agree that he was wounded and then captured in the final battle:

• The books Quoc trieu su toat yeu and Minh do su record that Phan Ba Vanh attempted to break through the encirclement but was blocked and captured by Phan Ba Hung.
• In Tra Lu xa chi: “With both advance and retreat impossible, Phan Ba Vanh ordered a canal more than 100 truong long to be dug from the Cat River to the Ngo Dong River. However, because the water was shallow, boats could not pass, while cannon fire (from government troops) rained down like a storm. Ba Vanh was wounded and captured alive by the commune chief Hoang Nha, Le Tuan, who had been spying.”
• In Tran chi toc pha: “(Ba) Vanh gathered the remaining troops to dig a canal about 2,000 thuoc (about 800 m) long, called Xe River (the sluice called Cong Vanh). In one night they dug the canal and brought boats out to sea. At dawn, government troops pursued them; gunfire erupted from both banks, and nearly all of Vanh’s troops were killed. (Ba) Vanh escaped alone into a reed field; two days later, extremely thirsty, he went to look for water and was captured by the village chief Hoanh Nha, Le Dien, and taken away.”
• In Quoc su di bien by Phan Thuc Truc: “(Ba) Vanh opened the sluice for the boats to move out; the water was shallow and the boats could not pass. Government troops closed in and captured the rebel generals Dan, Lien, Khuong, Thu… more than ten people; several hundred heads were cut off, and thousands of rebels jumped into the water and died. Vanh was shot in the thigh and captured… Vanh along with Dan and Lien were placed in cages and escorted to Bac Thanh. Vanh bit his tongue and died.”

Commemoration

Under the Nguyen dynasty, he was considered a rebel leader whom government troops had to struggle hard to suppress. However, in the uprising region of the Red River Delta—especially in provinces such as Nam Dinh, Thai Binh, Hai Phong, Hai Duong, and Hung Yen—he has been regarded as a leader of the poor who rose up against oppression.

Today, many streets in various provinces and cities in Vietnam are named after him:

• Phan Ba Vanh Street – Bac Tu Liem District – Hanoi (1.5 km)
• Phan Ba Vanh Street – District 2 – Ho Chi Minh City (750 m)
• Phan Ba Vanh Street – Ba Ria City – Ba Ria–Vung Tau Province (85 m)
• Phan Ba Vanh Street – Thai Binh City – Thai Binh Province (3.2 km)
• Phan Ba Vanh Street – Son Tra District – Da Nang City (1.2 km)
• Phan Ba Vanh Street – Quy Nhon City – Binh Dinh Province (140 m)
• Phan Ba Vanh Street – Nam Dinh City – Nam Dinh Province (105 m)

Worship and Memorial Sites

To commemorate the contributions of the leader Phan Ba Vanh and the insurgents, later on, at the site of Don Ca at Cua Kem, Vu Binh Commune—once the main base in the fortification system of the Phan Ba Vanh uprising—local people built a temple dedicated to Phan Ba Vanh and the insurgent fighters of the past.

The Don Ca historical site dedicated to Phan Ba Vanh and the insurgents in Thai Binh Province was recognized as a National Historical and Cultural Site on October 20, 1990. In June 2013, the People’s Committee of Kien Xuong District approved an investment project including land leveling and the construction of 13 architectural structures such as the main temple in the shape of the character “Tam” with an area of 312 m², the Left and Right side houses, Phuong Dinh pavilion, stele house, ceremonial gate, worship objects, and others, with a total construction budget of 35.8 billion VND.

Located on land along the Red River in Nguyet Lam village, Vu Binh Commune, Kien Xuong District, the Don Ca – Phan Ba Vanh site is a place of worship for Phan Ba Vanh and the insurgents who participated in the uprising under his leadership. In recent years, this has been the largest and most monumental historical site constructed in Kien Xuong District.

To honor the great contributions of the peasant leader and the insurgents in that heroic uprising, every year the local people organize the Don Ca – Phan Ba Vanh festival twice a year on the birth and death anniversaries of Phan Ba Vanh. The festival includes ceremonial rituals, cultural exchanges among artistic groups, and traditional folk games such as Chinese chess competitions and cockfighting contests.

References

1. Quốc sử quán triều Nguyễn, Quốc triều sử toát yếu. Nhà xuất bản Văn Học, 2002.
2. Trần Trọng Kim, Việt Nam sử lược (quyển 2). Trung tâm Học Liệu xuất bản, Sài Gòn, 1971.
3. Phạm Văn Sơn, Việt sử tân biên (quyển 4). Tủ sách sử học Việt Nam xuất bản, Sài Gòn, 1961.
4. Nguyễn Q. Thắng-Nguyễn Bá Thế, Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam. Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1992.
5. Trương Hữu Quýnh (chủ biên)-Phan Đại Doãn-Nguyễn Cảnh Minh, Đại cương lịch sử Việt Nam (tập 1). Nhà xuất bản giáo dục, 2007.
6. Nguyễn Phan Quang, Việt Nam thế kỷ 19 (1802-1884). Nhà xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh, 2002.
7. Nguyễn Phan Quang, Lịch sử Việt Nam (1427-1858), quyển 2, tập 2. Nhà xuất bản Giáo dục, 1977.

Tiếng Pháp

Phan Ba Vanh (1790 – 1827)

Origines et famillePhan Ba Vanh appartient à la 11ᵉ génération de la lignée Phan. L’ancêtre lointain de sa famille est Phan Chinh Niem, qui vivait autrefois dans la région de Tra Lu (aujourd’hui dans la commune de Xuan Hung, province de Ninh Binh). Après plusieurs générations établies dans cette région, à la 6ᵉ génération de la lignée, Phan Tan Minh quitta Tra Lu pour s’installer dans la région de Minh Giam (anciennement dans la province de Thai Binh), où il défricha des terres et fonda un hameau vers l’an 1600. Depuis lors, la famille et les descendants du clan Phan s’y installèrent durablement.

Phan Ba Vanh naquit le 10 septembre 1790 dans le village de Minh Giam (aujourd’hui village Nguyet Lam, commune Hong Vu, province Hung Yen). Il naquit dans une famille pauvre ; son père mourut alors qu’il était encore enfant, ce qui rendit son enfance très difficile. Pour gagner sa vie, il allait ramasser des crabes et pêcher dans les rizières et les rivières ; plus tard, en grandissant, il continua à travailler comme journalier et métayer pour les familles aisées de la région.

Au cours de ce travail et de cette vie dans un environnement de rivières et de rizières, il développa une grande endurance physique et une force remarquable. En outre, il était réputé pour son habileté exceptionnelle à lancer la lance, ce qui contribua plus tard à forger dans le folklore l’image d’un homme doté d’arts martiaux et d’une grande puissance.

Organisation de l’insurrection

Mécontent de la domination de la dynastie Nguyen, vers 1821, Phan Ba Vanh rassembla des paysans pauvres dans les régions de Nam Dinh et Thai Binh (anciennement Son Nam Ha) pour se soulever contre la cour. Avec le mot d’ordre « prendre aux riches pour distribuer aux pauvres », ses forces se développèrent rapidement et comptèrent d’abord plus de 5 000 hommes. Par la suite, les troupes d’un chef Muong nommé Ba Hum, venues des hautes terres de Thanh Hoa, ainsi que plusieurs autres groupes insurgés de différentes localités, se joignirent à lui, portant l’effectif à plusieurs dizaines de milliers.

Dans les années 1824–1825, une famine frappa Hai Duong et Son Nam, poussant de nombreux pauvres à rejoindre les insurgés. Phan Ba Vanh reçut également l’aide de certaines personnalités influentes et expérimentées telles que Nguyen Hanh (ancien général de la dynastie Tay Son), Vu Duc Cat (ancien mandarin de la dynastie Nguyen), Ba Hum et plusieurs chefs locaux, ce qui renforça encore son prestige et sa puissance.

Au début de 1826, depuis la base de Tra Lu, Phan Ba Vanh dirigea ses troupes pour attaquer et occuper plusieurs postes militaires de la cour dans la région de Kien Xuong (Thai Binh), étendant ainsi leurs activités à de nombreuses localités voisines. L’armée de la cour lança à plusieurs reprises des campagnes de répression, mais se heurta à une forte résistance des insurgés. Face à cette situation, l’empereur Minh Mang dut continuellement envoyer davantage de généraux et de troupes depuis diverses régions telles que Bac Thanh, Nghe An, Thanh Hoa, ainsi que des forces de la capitale Hue vers le Nord pour y faire face.

Au début de 1827, les insurgés restaient très actifs dans les régions de Thien Truong et Kien Xuong. Après plusieurs combats, les forces de Phan Ba Vanh se replièrent vers la base de Tra Lu et firent construire davantage de fossés et de fortifications afin de résister sur le long terme. La cour considérait Tra Lu comme une position au relief difficile et d’accès compliqué, rendant une attaque directe et répétée contre cette base particulièrement difficile.

Défaite
Lorsque les troupes de la cour arrivèrent de toutes parts pour encercler étroitement la base de Tra Lu, les généraux de la dynastie Nguyen ordonnèrent immédiatement le bombardement au canon. Les insurgés résistèrent farouchement, mais subirent de lourdes pertes, plus de la moitié de leurs forces étant décimées. Au cours des combats, découvrant que sa concubine s’était entendue avec le général de la cour Pham Van Ly, Phan Ba Vanh ordonna son exécution.

Cherchant à s’échapper de l’encerclement, une nuit, il fit creuser un canal reliant la rivière Cat à la rivière Ngo Dong (que la tradition populaire appellera plus tard rivière Thanh Quan ou Cong Vanh) afin d’ouvrir une voie vers la mer. À l’aube, les insurgés tentèrent de rompre l’encerclement par cette voie fluviale, mais furent interceptés par les troupes de la cour commandées par Phan Ba Hung, ce qui provoqua la désintégration de leurs rangs.

Au cours d’un violent affrontement, Phan Ba Vanh fut blessé et capturé avec 765 de ses partisans. Sur le chemin de son transfert, il se donna la mort en se mordant la langue, tandis que la plupart de ses compagnons furent exécutés très sévèrement.

Après la répression de l’insurrection, sur ordre de l’empereur Minh Mang, la cour fit détruire entièrement le village de Tra Lu : maisons, haies de bambou et arbres furent rasés, au point qu’il n’en resta presque aucune trace.

Quelques récits sur sa mort

Selon Nguyen Phan Quang, bien que certains documents indiquent que Phan Ba Vanh aurait été capturé (ou tué) dans la nuit de son mariage (ou lors d’une visite pour un anniversaire de décès dans la famille de son épouse), de nombreuses autres sources — malgré quelques différences — affirment qu’il fut blessé puis capturé lors de la dernière bataille.

Le livre Quoc trieu su toat yeu et Minh do su rapportent que Phan Ba Vanh tenta de se frayer un chemin pour s’échapper, mais fut arrêté par les troupes de Phan Ba Hung.

Dans Tra Lu xa chi, il est écrit : « N’ayant plus d’issue, Phan Ba Vanh fit creuser un canal de plus de 100 truong reliant la rivière Cat à la rivière Ngo Dong. Mais l’eau étant peu profonde, les bateaux ne purent avancer, tandis que les boulets de canon (des troupes de la cour) pleuvaient comme la pluie. Ba Vanh fut blessé et capturé vivant par le chef local Hoang Nha, nommé Le Tuan, qui l’avait espionné. »

Dans Tran chi toc pha, il est écrit : « (Ba) Vanh rassembla les restes de ses troupes et fit creuser un canal d’environ 2 000 thuoc (800 m), appelé rivière Xe (l’écluse étant appelée Cong Vanh). En une nuit, ils creusèrent le canal pour faire sortir les bateaux vers la mer. À l’aube, les troupes officielles les poursuivirent ; des tirs furent échangés sur les deux rives et presque tous les soldats de Vanh furent tués. (Ba) Vanh s’enfuit seul dans un marais de roseaux ; deux jours plus tard, souffrant de la soif, il sortit chercher de l’eau et fut capturé par le chef local Hoanh Nha, nommé Le Dien, puis escorté. »

Dans Quoc su di bien de Phan Thuc Truc, il est écrit : « (Ba) Vanh ouvrit l’écluse pour faire sortir les bateaux ; mais l’eau étant peu profonde, les bateaux ne purent avancer. Les troupes officielles resserrèrent l’encerclement, capturant les chefs rebelles Dan, Lien, Khuong, Thu… plus de dix personnes, et décapitèrent plusieurs centaines. Des milliers de rebelles sautèrent dans l’eau et moururent. Vanh fut touché à la cuisse par une balle et capturé… Vanh, avec Dan et Lien, fut enfermé dans une cage et conduit vers Bac Thanh. Vanh se mordit la langue et mourut. »

Hommage

Pour la dynastie Nguyen, il était considéré comme un chef rebelle que les troupes impériales eurent beaucoup de peine à réprimer. Dans la région de l’insurrection du delta du fleuve Rouge, notamment dans les provinces de Nam Dinh, Thai Binh, Hai Phong, Hai Duong, Hung Yen…, il est cependant vu comme un chef des pauvres qui s’est levé contre l’oppression.

Aujourd’hui, de nombreuses rues et avenues dans plusieurs provinces et villes du Vietnam portent son nom :

• Rue Phan Ba Vanh – arrondissement Bac Tu Liem – ville de Ha Noi (1,5 km)
• Rue Phan Ba Vanh – arrondissement 2 – ville de Ho Chi Minh Ville (750 m)
• Rue Phan Ba Vanh – ville de Ba Ria – province Ba Ria – Vung Tau (85 m)
• Rue Phan Ba Vanh – ville de Thai Binh – province Thai Binh (3,2 km)
• Rue Phan Ba Vanh – arrondissement Son Tra – ville de Da Nang (1,2 km)
• Rue Phan Ba Vanh – ville de Quy Nhon – province Binh Dinh (140 m)
• Rue Phan Ba Vanh – ville de Nam Dinh – province Nam Dinh (105 m)

Culte et commemoration

Afin de commémorer le mérite du chef Phan Ba Vanh et des insurgés, plus tard, sur l’emplacement de Don Ca à la porte Kem, commune Vu Binh — ancien centre du système de fortifications de l’insurrection de Phan Ba Vanh — les habitants locaux ont construit un temple commémoratif dédié à Phan Ba Vanh et aux anciens combattants.

Le site de Don Ca, dédié à Phan Ba Vanh et aux insurgés dans la province de Thai Binh, a été classé et reconnu comme monument historique et culturel national le 20 octobre 1990. En juin 2013, le Comité populaire du district de Kien Xuong a approuvé un projet d’investissement comprenant le nivellement du terrain et la construction de 13 ouvrages, tels que le temple principal en forme de caractère « Tam » d’une superficie de 312 m², les pavillons Ta – Huu vu, le Phuong Dinh, la maison des stèles, le portail ceremonial, ainsi que les objets de culte, pour un coût total de 35,8 milliards de dongs.

Situé sur une parcelle de terre au bord du fleuve Rouge, dans le territoire du village Nguyet Lam, commune Vu Binh, district Kien Xuong, le site Don Ca – Phan Ba Vanh est un lieu de culte dédié à Phan Ba Vanh et aux insurgés ayant participé à l’insurrection qu’il dirigeait. Il s’agit du monument le plus vaste et le plus imposant construit dans le district de Kien Xuong ces dernières années.

Afin de commémorer les grands mérites du chef paysan et des insurgés de cette insurrection héroïque, chaque année, la fête de Don Ca – Phan Ba Vanh est organisée deux fois par les habitants locaux, à la date de naissance et à la date de décès de Phan Ba Vanh. La fête comprend des rites cérémoniels, des échanges entre troupes artistiques, ainsi que des jeux populaires caractéristiques tels que les compétitions d’échecs chinois et les combats de coqs.

Références

1. Quốc sử quán triều Nguyễn, Quốc triều sử toát yếu. Nhà xuất bản Văn Học, 2002.
2. Trần Trọng Kim, Việt Nam sử lược (quyển 2). Trung tâm Học Liệu xuất bản, Sài Gòn, 1971.
3. Phạm Văn Sơn, Việt sử tân biên (quyển 4). Tủ sách sử học Việt Nam xuất bản, Sài Gòn, 1961.
4. Nguyễn Q. Thắng-Nguyễn Bá Thế, Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam. Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1992.
5. Trương Hữu Quýnh (chủ biên)-Phan Đại Doãn-Nguyễn Cảnh Minh, Đại cương lịch sử Việt Nam (tập 1). Nhà xuất bản giáo dục, 2007.
6. Nguyễn Phan Quang, Việt Nam thế kỷ 19 (1802-1884). Nhà xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh, 2002.
7. Nguyễn Phan Quang, Lịch sử Việt Nam (1427-1858), quyển 2, tập 2. Nhà xuất bản Giáo dục, 1977.

Tiếng Trung

潘伯庚（Phan Ba Vanh，1790－1827）

身世

潘伯庚属于潘氏家族第十一世。其远祖为潘正念（Phan Chinh Niem），原居于茶闾（Tra Lu，今属宁平省春兴社）。潘氏家族世居此地，至第六世时，潘晋明（Phan Tan Minh）约于1600年前后离开茶闾，迁往明鉴地区（Minh Giam，旧属太平一带）开垦土地、建立村落。从此，潘氏家族及其后裔长期定居于该地区。

潘伯庚生于1790年9月10日，出生于明鉴村（今兴安省红武社月林村）。他出身贫寒，幼年丧父，童年生活十分艰辛。为谋生计，他常到田间和河里摸螃蟹、捕鱼，长大后继续给当地富户做长工、佃耕度日。

在长期的劳动以及水乡、田野的生活环境中，他锻炼出十分强健的体魄和过人的体力。此外，他还以擅长投掷长矛而闻名，这也在后来逐渐形成民间传说中一位武艺高强、力气出众的形象。

组织起义

由于不满阮朝统治，约在1821年，潘伯庚集合南定、太平一带（旧属山南下镇）的贫苦农民起兵反抗朝廷。他提出“取富济贫”的主张，队伍迅速发展，最初已有五千余人。随后，来自清化上游地区的芒族首领巴虎姆（Ba Hum）率军加入，加之各地起义力量相继响应，人数增至数万。

1824—1825年间，海阳与山南地区发生饥荒，大量贫民继续加入起义军。潘伯庚还得到一些有势力和经验的人物支持，如阮幸（Nguyen Hanh，原西山旧将）、武德吉（Vu Duc Cat，原阮朝官员）、巴虎姆等地方首领，使其声势日益壮大。

1826年初，潘伯庚以茶闾为根据地，率军攻占建昌（今属太平）一带的若干官军营寨，并将活动范围扩大到周边地区。朝廷多次派兵镇压，但遭到起义军的顽强抵抗。面对这一局势，明命皇帝不得不不断从北城、乂安、清化以及京城顺化调遣将领与兵力北上应对。

至1827年初，起义军仍在天长与建昌一带活动频繁。经过数次交战后，潘伯庚率军撤回茶闾根据地，并加筑壕沟与营垒以作长期固守。朝廷方面认为茶闾地势险要，道路难行，因此难以对该根据地发动密集进攻。

失败

当朝廷军队从各地赶来严密围困茶闾时，阮朝将领立即下令开炮进攻。起义军奋力抵抗，但损失惨重，兵力消耗过半。战事紧张之际，潘伯庚发现自己的侧室与朝廷将领范文理（Pham Van Ly）暗中勾结，遂下令将其处斩。

为突围脱困，一夜之间他命士兵开凿一条水道，将吉河（Song Cat）与吴同河（Song Ngo Dong）相连（后民间称为清官河或贡庚渠）。拂晓时，起义军沿此水路突围，但遭到由潘伯雄（Phan Ba Hung）率领的官军拦截，队伍遂告溃散。

在激烈战斗中，潘伯庚受伤被俘，与765名部下同时被捕。押解途中，他咬舌自尽，其追随者大多被严厉处决。

平定起义后，奉明命皇帝之命，朝廷将茶闾村彻底毁灭：房屋、竹篱、树木均被夷平，几乎不留任何痕迹。

关于其死因的一些传说

据阮潘光（Nguyen Phan Quang）记载，虽然有资料称潘伯庚是在迎亲之夜（或回岳家祭祀之夜）被捕或被杀，但更多史料（虽略有差异）认为他是在最后一战中受伤后被俘：

• 《国朝史撮要》与《明都史》记载，潘伯庚突围时被潘伯雄布阵拦截并捕获。
• 《茶闾社志》记载：“进退皆困，潘伯庚遂命开凿一条长百余丈之河，自吉河通吴同河。但因水浅，船不能行，官军炮火如雨。伯庚受伤，被正总黄衙黎俊（Le Tuan）侦察后生擒。”
• 《陈氏族谱》记载：“（伯）庚率残军开凿约二千尺（约800米）之河，称为‘劈河’，闸口称‘庚闸’，一夜开河欲出海。拂晓官军追至，两岸枪声齐发，庚军几尽覆没。（伯）庚独自逃入芦苇滩，两日后因口渴寻水，被总长黄衙黎典（Le Dien）捕获押解。”
• 潘叔直（Phan Thuc Truc）《国史遗编》记载：“（伯）庚开闸放船；水浅船不得行，官军合围，捕获伪将旦、练、姜、署等十余人，斩数百首，贼跳水死者数千。庚腿中弹被擒……庚与旦、练被装入囚笼押往北城，庚自咬舌而死。”

评价与纪念

在阮朝官方记载中，他被视为叛将，需要耗费巨大力量方能平定。但在红河三角洲起义地区，特别是南定、太平、海防、海阳、兴安等地的民间记忆中，人们往往把他看作贫苦百姓的领袖、反抗压迫的象征。

如今，在越南许多省市都有以他命名的街道，例如：

• 河内市北慈廉郡潘伯庚路（约1.5公里）
• 胡志明市第二郡潘伯庚路（约750米）
• 巴地头顿省巴地市潘伯庚街（约85米）
• 太平省太平市潘伯庚路（约3.2公里）
• 岘港市山茶郡潘伯庚路（约1.2公里）
• 平定省归仁市潘伯庚路（约140米）
• 南定省南定市潘伯庚街（约105米）

祭祀与纪念遗迹

为纪念潘伯庚及其义军，后来当地民众在旧日“顿卡”（Don Ca）遗址上修建纪念庙宇。该地位于武平社（Vu Binh），曾是潘伯庚起义防御体系中的主要据点之一。

太平省“顿卡遗迹—潘伯庚祠”供奉潘伯庚及当年的义士，1990年10月20日被列为国家级历史文化遗迹。2013年6月，建昌县人民委员会批准实施扩建工程，包括场地平整及新建13项建筑，如面积312平方米、呈“三”字形布局的正殿，以及左右廊、方亭、碑亭、仪门和祭祀器物等，总投资约358亿越南盾。

该遗迹位于红河岸边，属于月林村（Nguyet Lam），武平社，建昌县境内，是供奉潘伯庚及其起义军的重要场所，也是近年来建昌县规模最大、最为宏伟的历史文化建筑之一。

为纪念这位农民领袖及其义士，每年当地都会举行两次“顿卡—潘伯庚”纪念节日，分别在潘伯庚的诞辰与忌日举行。节庆活动包括祭礼、文艺交流，以及象棋比赛、斗鸡等富有地方特色的民间游戏。

参考资料

1. Quốc sử quán triều Nguyễn, Quốc triều sử toát yếu. Nhà xuất bản Văn Học, 2002.
2. Trần Trọng Kim, Việt Nam sử lược (quyển 2). Trung tâm Học Liệu xuất bản, Sài Gòn, 1971.
3. Phạm Văn Sơn, Việt sử tân biên (quyển 4). Tủ sách sử học Việt Nam xuất bản, Sài Gòn, 1961.
4. Nguyễn Q. Thắng-Nguyễn Bá Thế, Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam. Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1992.
5. Trương Hữu Quýnh (chủ biên)-Phan Đại Doãn-Nguyễn Cảnh Minh, Đại cương lịch sử Việt Nam (tập 1). Nhà xuất bản giáo dục, 2007.
6. Nguyễn Phan Quang, Việt Nam thế kỷ 19 (1802-1884). Nhà xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh, 2002.
7. Nguyễn Phan Quang, Lịch sử Việt Nam (1427-1858), quyển 2, tập 2. Nhà xuất bản Giáo dục, 1977.