Thân thế
Phúc vương Tranh là hoàng tử thứ sáu của vua Lê Thánh Tông, mẹ là Tài nhân họ Nguyễn. Ông sinh ngày Nhâm Thìn, 27 tháng 3 năm Quang Thuận thứ tám (1467). Năm Hồng Đức thứ hai (1471), Lê Thánh Tông sai Đại tư mã Đông quân Tả đô đốc chưởng phủ sự Lê Huy Cát mang kim sách và bảo chương đến phong ông làm Phúc vương, đồng thời cho lập phủ tại phường Đông Tác, huyện Vĩnh Xương, kinh đô.
Cuộc đời
Sau khi được phong vương, Phúc vương Tranh có cuộc sống khá ổn định trong phủ riêng. Đến ngày Kỷ Tỵ tháng 12 năm Hồng Đức thứ 17 (1486), ông kết hôn với bà Thục Tuân, con gái Thượng thư Bộ Binh Trịnh Văn Lượng, được lập làm phi. Cuộc hôn nhân này cho thấy quan hệ hôn phối của các hoàng tử nhà Lê không chỉ diễn ra trong phạm vi tông thất mà còn gắn với những gia đình quan lại có địa vị cao trong triều đình.
Năm Hồng Đức thứ 19 (1488), bà Thục Tuân qua đời. Sau đó, đến tháng 12 năm Hồng Đức thứ 26 (1495), Phúc vương Tranh lại cưới bà Châu Hạp, con gái Mậu ân sứ Lưu Cảnh Đức, về làm phi.
Không chỉ được biết đến với thân phận một hoàng tử, Phúc vương Tranh còn được sử liệu đặc biệt nhắc đến bởi học vấn và tài văn chương. Ông có tính tình giản dị, thanh đạm, ôn hòa, ngay thẳng và thật thà, ít nói, luôn giữ mình theo lễ nghĩa, phép tắc. Ông ham đọc sách, đặc biệt yêu thích Kinh Dịch, đồng thời có khả năng lĩnh hội được những ý nghĩa sâu xa của kinh sách. Ông cũng giỏi viết chữ thảo và rất có tài làm thơ. Sử liệu nhận xét thơ của ông có phong cách thanh cao, hùng tráng.
Tài năng văn chương của Phúc vương Tranh được thể hiện qua mối quan hệ của ông với vua Lê Thánh Tông. Có lần theo xa giá nhà vua về thăm Lam Kinh, ông làm thơ phú họa theo thơ ngự chế và được Lê Thánh Tông đặc biệt khen ngợi. Nhà vua còn ban cho ông thứ vải mùa hè của Cao Ly. Về sau, dưới triều Lê Hiến Tông, ông vẫn được nhà vua coi trọng về văn chương. Lê Hiến Tông từng triệu ông vào điện, đưa thơ cho ông họa lại, ban lời khen và tặng vải vóc, tơ lụa cùng hài trắng. Nhà vua khuyên ông nên lấy việc đọc sách và làm việc thiện làm niềm vui. Những ghi chép này cho thấy Phúc vương Tranh có quan hệ khá gần gũi với các vua Lê Thánh Tông và Lê Hiến Tông trên phương diện học vấn, văn chương.
Người đương thời thậm chí còn đem ông so sánh với Đông Bình vương và Hà Gian vương của Trung Hoa, những hoàng thân nổi tiếng về học vấn và văn chương. Cách so sánh này cho thấy tài học của Phúc vương Tranh được đánh giá cao trong chính thời đại của ông, chứ không chỉ là lời ca ngợi được ghi lại sau khi qua đời.
Qua đời – thờ phụng
Ngày Giáp Ngọ tháng 6 năm Cảnh Thống thứ ba (1500), Phúc vương Tranh mắc bệnh. Trước tình trạng sức khỏe của ông, triều đình liên tục cử quan lại và thầy thuốc đến thăm khám, điều trị. Ngày Quý Mão, vua sai quan Phụng ngự Phạm Thế Tứ và Thái y biện nghiệm Nguyễn Sĩ đến thăm bệnh. Sang tháng 7, lại sai người của Tế Sinh đường là Nguyễn Huy Hàn đến khám và điều trị. Đến ngày Bính Tuất tháng 8, bệnh tình trở nên nguy kịch, triều đình tiếp tục cử quan Phụng ngự Lê Biểu và Thái y đại sứ Lý Thủ Nhượng đến chẩn bệnh, nhưng tình trạng vẫn không thuyên giảm.
Biết mình không qua khỏi, Phúc vương Tranh gắng gượng ngồi dậy, gọi các viên chức trong phủ đến dặn dò việc hậu sự. Ông yêu cầu tang lễ phải được tổ chức tiết kiệm, không làm lễ Phật và chỉ theo đúng lễ nghi cổ. Lời dặn trước lúc lâm chung cho thấy ông là người coi trọng lễ chế, đồng thời giữ lối sống giản dị, tiết chế ngay cả trong việc tang của chính mình.
Ngày Mậu Tý, Phúc vương Tranh qua đời, thọ 34 tuổi. Ông để lại ba người con trai còn nhỏ. Vua Lê Hiến Tông rất thương tiếc, bãi triều ba ngày và ban sắc quy định việc các vương thân, công chúa đến chịu tang theo thứ bậc. Ngày Canh Dần, triều đình ban 28 vạn 2 nghìn tiền để trợ cấp tang lễ. Đến ngày Quý Sửu tháng 9, vua lại sai Tả đô đốc Bắc quân, tước Mậu Lâm bá Trịnh Quý Thuật đến dụ tế. Tháng 10, ngày Quý Dậu, linh cữu được đưa về an táng tại đồng Hạnh Hoa Khê thuộc Tây Mỗ, quê mẹ của ông. Vua ban thụy hiệu là Ý Khang.
Đánh giá
Phúc vương Tranh là một hoàng tử có học vấn và tài văn chương nổi bật dưới triều Lê Thánh Tông, ông ham đọc sách, đặc biệt yêu thích Kinh Dịch, mà còn nhấn mạnh tài thư pháp và thơ ca, đồng thời cho biết ông nhiều lần được Lê Thánh Tông và Lê Hiến Tông gọi vào họa thơ, khen thưởng. Bên cạnh tài học, ông còn được mô tả là người giản dị, ôn hòa, giữ mình theo lễ nghĩa và coi trọng việc đọc sách, làm việc thiện. Những đặc điểm này tạo nên hình ảnh một hoàng tử có đời sống tương đối khác biệt với sự xa hoa thường gắn với chốn cung đình.
Tài liệu tham khảo
- Lê Quý Đôn (2007), Đại Việt thông sử, Nxb Văn hóa Thông tin.
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh (English)
Background
Prince Phúc Tranh was the sixth son of Emperor Lê Thánh Tông. His mother was Tài nhân of the Nguyễn family. He was born on the Nhâm Thìn day, the twenty-seventh day of the third lunar month in the eighth year of the Quang Thuận era (1467).
In the second year of the Hồng Đức era (1471), Lê Thánh Tông ordered Lê Huy Cát, who held the offices of Đại tư mã of the Eastern Army and Tả đô đốc chưởng phủ sự, to bring a golden investiture book and an imperial seal of investiture to confer upon him the title Prince Phúc. At the same time, a princely residence was established for him in Đông Tác Ward, Vĩnh Xương District, in the capital.
Life
After being granted the title of prince, Prince Phúc Tranh lived a relatively stable life in his own residence. On the Kỷ Tỵ day of the twelfth lunar month in the seventeenth year of the Hồng Đức era (1486), he married Thục Tuân, daughter of Minister of War Trịnh Văn Lượng, who was installed as his consort. This marriage shows that matrimonial ties involving princes of the Lê dynasty were not confined to the imperial clan but also connected them with families of high-ranking court officials.
In the nineteenth year of Hồng Đức (1488), Thục Tuân died. Later, in the twelfth lunar month of the twenty-sixth year of Hồng Đức (1495), Prince Phúc Tranh married Châu Hạp, daughter of Mậu ân sứ Lưu Cảnh Đức, who became his consort.
Prince Phúc Tranh was known not only for his status as an imperial prince, but was also particularly noted in historical sources for his learning and literary talent. He was simple and restrained in character, gentle, upright, and sincere. He spoke little and consistently conducted himself according to ritual propriety and established rules. He was fond of reading, especially the Book of Changes (Yijing), and was capable of comprehending the deeper meanings of the classical texts. He was also skilled in cursive calligraphy and highly talented in composing poetry. Historical sources describe his poetry as possessing an elevated and vigorous style.
Prince Phúc Tranh’s literary talent was demonstrated through his relationship with Emperor Lê Thánh Tông. On one occasion, when accompanying the imperial procession on a visit to Lam Kinh, he composed poetry and prose in response to the emperor’s own compositions and received particular praise from Lê Thánh Tông. The emperor also presented him with summer cloth from Goryeo.
Later, during the reign of Lê Hiến Tông, his literary abilities continued to be highly regarded by the emperor. Lê Hiến Tông once summoned him to the palace, gave him poems to which he was asked to compose matching verses, praised his work, and presented him with cloth, silk, and white shoes. The emperor advised him to take pleasure in reading books and performing good deeds. These records show that Prince Phúc Tranh maintained relatively close relationships with both Lê Thánh Tông and Lê Hiến Tông in matters of learning and literature.
His contemporaries even compared him with the Prince of Dongping and the Prince of Hejian of China, imperial princes renowned for their scholarship and literary accomplishments. Such comparisons indicate that Prince Phúc Tranh’s learning was highly regarded during his own lifetime, rather than being merely the product of praise recorded after his death.
Death and Worship
On the Giáp Ngọ day of the sixth lunar month in the third year of the Cảnh Thống era (1500), Prince Phúc Tranh fell ill. Because of the condition of his health, the court repeatedly dispatched officials and physicians to examine and treat him.
On the Quý Mão day, the emperor sent Phụng ngự Phạm Thế Tứ and Thái y biện nghiệm Nguyễn Sĩ to visit and examine him. In the seventh lunar month, Nguyễn Huy Hàn of the Tế Sinh Hall was again sent to examine and treat him. By the Bính Tuất day of the eighth lunar month, his condition had become critical. The court continued to dispatch Phụng ngự Lê Biểu and Thái y đại sứ Lý Thủ Nhượng to diagnose his illness, but his condition did not improve.
Realizing that he would not recover, Prince Phúc Tranh struggled to sit upright and summoned the officials of his residence to give instructions concerning his funeral. He requested that the funeral be conducted frugally, that no Buddhist rites be performed, and that only the ancient rites be followed. These final instructions show that he placed great importance on ritual institutions while maintaining a simple and restrained way of life even in the arrangements for his own funeral.
On the Mậu Tý day, Prince Phúc Tranh died at the age of thirty-four. He left behind three young sons. Emperor Lê Hiến Tông was deeply saddened by his death, suspended court audiences for three days, and issued an edict specifying the order in which members of the royal family and princesses were to attend the mourning rites according to their respective ranks.
On the Canh Dần day, the court granted 282,000 coins to assist with the funeral expenses. On the Quý Sửu day of the ninth lunar month, the emperor further ordered Trịnh Quý Thuật, Tả đô đốc of the Northern Army and holder of the title Mậu Lâm bá, to perform a sacrificial rite on the emperor’s behalf. In the tenth lunar month, on the Quý Dậu day, the coffin was taken for burial at Hạnh Hoa Khê field in Tây Mỗ, his mother’s native place. The emperor bestowed upon him the posthumous name Ý Khang.
Assessment
Prince Phúc Tranh was an imperial prince distinguished by his learning and literary talent during the reign of Lê Thánh Tông. Historical sources not only record his fondness for reading, particularly his interest in the Book of Changes, but also emphasize his abilities in calligraphy and poetry. They further record that on numerous occasions he was summoned by Lê Thánh Tông and Lê Hiến Tông to compose matching poems and received praise and rewards from the emperors.
Alongside his learning, he was also described as simple, gentle, disciplined in accordance with ritual propriety, and devoted to reading and performing good deeds. These characteristics create the image of a prince whose way of life was relatively distinct from the luxury often associated with the imperial court.
Tiếng Pháp (Français)
Origines et biographie
Phúc vương Tranh était le sixième fils du roi Lê Thánh Tông. Sa mère était une concubine de rang Tài nhân, de la famille Nguyễn. Il naquit le jour Nhâm Thìn, le 27e jour du 3e mois de la huitième année de l’ère Quang Thuận (1467). En la deuxième année de l’ère Hồng Đức (1471), Lê Thánh Tông ordonna au Đại tư mã de l’Armée de l’Est, Tả đô đốc chưởng phủ sự Lê Huy Cát, de porter le livre d’or et l’insigne officiel afin de l’investir du titre de Phúc vương. Le roi lui fit également établir une résidence princière dans le quartier de Đông Tác, district de Vĩnh Xương, dans la capitale.
Vie
Après avoir été investi du titre de prince, Phúc vương Tranh mena une existence relativement stable dans sa résidence personnelle. Le jour Kỷ Tỵ du 12e mois de la dix-septième année de Hồng Đức (1486), il épousa Thục Tuân, fille du ministre de la Guerre Trịnh Văn Lượng, qui fut établie comme son épouse princière. Ce mariage montre que les alliances matrimoniales des princes de la dynastie Lê ne se limitaient pas à la famille royale, mais les liaient également à des familles de hauts fonctionnaires de la cour.
En la dix-neuvième année de Hồng Đức (1488), Thục Tuân mourut. Plus tard, au 12e mois de la vingt-sixième année de Hồng Đức (1495), Phúc vương Tranh épousa Châu Hạp, fille du Mậu ân sứ Lưu Cảnh Đức, qui devint à son tour son épouse princière.
Phúc vương Tranh n’était pas seulement connu en tant que prince : les sources historiques le mentionnent tout particulièrement pour son érudition et son talent littéraire. Il était d’un caractère simple et sobre, doux, droit et sincère, peu loquace, et veillait constamment à conformer sa conduite aux rites et aux règles. Il aimait lire, éprouvait une affection particulière pour le Classique des Mutations (Kinh Dịch) et était capable d’en saisir les significations profondes. Il excellait également dans l’écriture cursive et possédait un grand talent poétique. Les sources décrivent sa poésie comme ayant un style noble et vigoureux.
Le talent littéraire de Phúc vương Tranh se manifesta notamment dans ses rapports avec le roi Lê Thánh Tông. À une occasion, alors qu’il accompagnait le cortège impérial lors d’une visite à Lam Kinh, il composa des poèmes et des pièces en prose rimée en réponse aux compositions impériales et reçut les éloges particuliers de Lê Thánh Tông. Le roi lui offrit également une étoffe d’été provenant du Goryeo.
Plus tard, sous le règne de Lê Hiến Tông, ses qualités littéraires continuèrent à être appréciées par le souverain. Lê Hiến Tông le convoqua un jour au palais, lui remit un poème afin qu’il en compose un autre en réponse, le félicita et lui offrit des étoffes, de la soie ainsi que des chaussures blanches. Le roi lui conseilla de faire de la lecture et des bonnes actions les joies de son existence.
Ces récits montrent que Phúc vương Tranh entretenait des rapports relativement étroits avec Lê Thánh Tông et Lê Hiến Tông dans les domaines de l’étude et de la littérature.
Ses contemporains allèrent même jusqu’à le comparer à Đông Bình vương et Hà Gian vương de Chine, princes de sang renommés pour leur érudition et leurs talents littéraires. Une telle comparaison montre que le savoir de Phúc vương Tranh était déjà hautement estimé de son vivant et qu’il ne s’agit pas seulement d’éloges formulés après sa mort.
Mort et culte posthume
Le jour Giáp Ngọ du 6e mois de la troisième année de Cảnh Thống (1500), Phúc vương Tranh tomba malade. Devant l’état de sa santé, la cour envoya à plusieurs reprises des fonctionnaires et des médecins pour l’examiner et le soigner.
Le jour Quý Mão, le roi dépêcha le Phụng ngự Phạm Thế Tứ et le Thái y biện nghiệm Nguyễn Sĩ auprès de lui afin de s’enquérir de son état. Au 7e mois, Nguyễn Huy Hàn, du Tế Sinh đường, fut à son tour envoyé pour l’examiner et le traiter. Le jour Bính Tuất du 8e mois, son état devint critique. La cour envoya encore le Phụng ngự Lê Biểu et le Thái y đại sứ Lý Thủ Nhượng afin d’établir un diagnostic, mais son état ne s’améliora pas.
Comprenant qu’il ne survivrait pas, Phúc vương Tranh fit l’effort de se redresser et convoqua les fonctionnaires de sa résidence afin de leur donner ses dernières instructions concernant ses funérailles. Il demanda que celles-ci soient organisées avec économie, qu’aucune cérémonie bouddhique ne soit accomplie et que seuls les rites anciens soient strictement observés.
Ces dernières recommandations montrent qu’il attachait une grande importance aux prescriptions rituelles et qu’il conserva, jusque dans l’organisation de ses propres funérailles, le mode de vie simple et mesuré qui le caractérisait.
Le jour Mậu Tý, Phúc vương Tranh mourut à l’âge de 34 ans. Il laissait trois fils encore jeunes. Le roi Lê Hiến Tông fut profondément attristé par sa mort, suspendit les audiences pendant trois jours et promulgua un édit déterminant, selon leur rang, la participation au deuil des princes et des princesses de la famille royale.
Le jour Canh Dần, la cour accorda 282 000 pièces de monnaie pour contribuer aux dépenses funéraires. Le jour Quý Sửu du 9e mois, le roi envoya de nouveau le Tả đô đốc de l’Armée du Nord, Trịnh Quý Thuật, portant le titre de Mậu Lâm bá, afin d’accomplir une cérémonie funéraire au nom du souverain.
Au 10e mois, le jour Quý Dậu, le cercueil fut transporté et inhumé dans la plaine de Hạnh Hoa Khê, à Tây Mỗ, région d’origine de sa mère. Le roi lui accorda le nom posthume de Ý Khang.
Appréciation
Phúc vương Tranh fut un prince particulièrement remarquable par son érudition et ses talents littéraires sous le règne de Lê Thánh Tông. Les sources ne se contentent pas de mentionner son goût pour la lecture, notamment son intérêt particulier pour le Kinh Dịch, mais soulignent également son talent pour la calligraphie et la poésie, ainsi que le fait qu’il fut à plusieurs reprises appelé par Lê Thánh Tông et Lê Hiến Tông à composer des poèmes en réponse aux leurs et qu’il reçut leurs éloges et leurs récompenses.
Outre ses qualités intellectuelles, il est décrit comme un homme simple, doux, attaché aux rites et faisant de la lecture et des bonnes actions des valeurs essentielles de son existence. Ces caractéristiques composent l’image d’un prince dont le mode de vie se distinguait relativement de la magnificence et du luxe généralement associés à la vie de cour.
Tiếng Trung (中文)
身世
Phúc vương Tranh 是 Lê Thánh Tông 皇帝的第六子，生母为姓 Nguyễn 的 Tài nhân。
他出生于光顺八年（1467）三月二十七日壬辰。
洪德二年（1471），Lê Thánh Tông 命 Đại tư mã Đông quân Tả đô đốc chưởng phủ sự Lê Huy Cát 持金册和宝章，册封他为 Phúc vương，同时在京城 Vĩnh Xương 县 Đông Tác 坊为其建立王府。
生平
获封亲王以后，Phúc vương Tranh 在自己的王府中度过了较为安定的生活。
洪德十七年（1486）十二月己巳，他与兵部尚书 Trịnh Văn Lượng 之女 Thục Tuân 成婚，并册立她为妃。
这桩婚姻表明，黎朝皇子的婚姻关系不仅存在于宗室内部，也与朝廷中地位较高的官僚家族相联系。
洪德十九年（1488），Thục Tuân 去世。
此后，至洪德二十六年（1495）十二月，Phúc vương Tranh 又迎娶 Mậu ân sứ Lưu Cảnh Đức 之女 Châu Hạp 为妃。
Phúc vương Tranh 并不仅仅以皇子的身份为人所知，史料还特别记载了他的学识和文学才华。
他性情朴素淡泊，温和正直，为人诚实，少言寡语，始终以礼义和法度约束自己。
他喜爱读书，尤其爱好《易经》，并能够领会经书中的深奥义理。
他还擅长草书，作诗也很有才华。
史料评价他的诗具有清高而雄壮的风格。
Phúc vương Tranh 的文学才能，也体现在他与 Lê Thánh Tông 皇帝之间的关系上。
有一次，他随皇帝车驾返回 Lam Kinh，作诗赋唱和御制诗，受到 Lê Thánh Tông 的特别称赞。
国王还赐给他来自 Cao Ly 的夏季布料。
后来到了 Lê Hiến Tông 统治时期，他仍然因文学才能受到皇帝重视。
Lê Hiến Tông 曾召他入殿，将诗作交给他唱和，并加以称赞，同时赏赐布匹、丝绸以及白鞋。
国王还劝他以读书和行善为乐。
这些记载表明，在学问和文学方面，Phúc vương Tranh 与 Lê Thánh Tông、Lê Hiến Tông 两位皇帝都保持着较为亲近的关系。
当时人甚至将他与中国的 Đông Bình vương 和 Hà Gian vương 相提并论。这两位都是以学识和文学才华闻名的皇族人物。
这种比较表明，Phúc vương Tranh 的才学在他所生活的时代便已经受到高度评价，而不仅仅是后人在他去世以后所作的赞誉。
去世与奉祀
景统三年（1500）六月甲午，Phúc vương Tranh 患病。
针对他的病情，朝廷连续派遣官员和医师前往探视、诊治。
癸卯日，皇帝命 Phụng ngự Phạm Thế Tứ 和 Thái y biện nghiệm Nguyễn Sĩ 前往探病。
到了七月，又派 Tế Sinh đường 的 Nguyễn Huy Hàn 前去诊治。
八月丙戌，病情转为危急，朝廷继续派 Phụng ngự Lê Biểu 与 Thái y đại sứ Lý Thủ Nhượng 前往诊病，但病情仍未见好转。
知道自己已经无法痊愈以后，Phúc vương Tranh 勉强支撑着坐起来，召集王府中的官员，交代自己的身后事。
他要求丧礼务必从俭，不举行佛事，只按照古礼办理。
这一临终遗言表明，他十分重视礼制，同时即便是在安排自己的丧事时，也仍然保持着一贯朴素、节制的生活态度。
戊子日，Phúc vương Tranh 去世，享年34岁。
他留下三个尚年幼的儿子。
Lê Hiến Tông 皇帝十分悲痛，停朝三日，并颁布敕令，规定各王亲和公主按照身份等级前来服丧。
庚寅日，朝廷赐钱二十八万二千，以资助丧礼。
至九月癸丑，皇帝又命 Bắc quân Tả đô đốc、Mậu Lâm bá Trịnh Quý Thuật 前往宣谕祭奠。
十月癸酉，灵柩被送往其母族故乡 Tây Mỗ 的 Hạnh Hoa Khê 原野安葬。
皇帝赐谥号“Ý Khang”。
评价
Phúc vương Tranh 是 Lê Thánh Tông 时期一位学识和文学才能较为突出的皇子。
他不仅喜爱读书，尤其爱好《易经》，史料还特别强调其书法与诗歌才能，并记载他多次受到 Lê Thánh Tông 和 Lê Hiến Tông 召入唱和诗作、加以称赞和赏赐。
除才学之外，他还被描述为生活朴素、性情温和、以礼义自持，并重视读书与行善的人。
这些特点共同构成了一位与宫廷生活通常给人的奢华印象有所不同的皇子形象。
