Thân thế
Lê Quang Bí sinh ra tại làng Mộ Trạch, huyện Đường An, nay là thôn Mộ Trạch, xã Tân Hồng, huyện Bình Giang, tỉnh Hải Dương. Tuy nhiên, nguyên quán của dòng họ ông lại ở xã Lão Loạt, huyện Thuận Hựu, nay thuộc huyện Hậu Lộc, tỉnh Thanh Hóa. Làng Mộ Trạch vốn nổi tiếng là “làng tiến sĩ” của xứ Đông, nơi sản sinh nhiều nhân tài khoa bảng trong lịch sử, vì vậy môi trường học thuật nơi đây đã góp phần quan trọng hình thành con đường học vấn và sự nghiệp của Lê Quang Bí.
Lê Quang Bí sinh năm 1506, tự hiệu Hối Trai. Ông xuất thân trong một gia đình có truyền thống Nho học và khoa bảng lâu đời. Cha ông là Lê Nại, một nhân vật nổi tiếng trong lịch sử khoa cử. Năm 27 tuổi, Lê Nại thi đỗ Đệ nhất giáp tiến sĩ cập đệ – đệ nhất danh Trạng nguyên trong khoa thi Ất Sửu (1505), niên hiệu Đoan Khánh thứ nhất dưới triều vua Lê Uy Mục. Khoa thi này lấy đỗ 55 tiến sĩ, và Lê Nại đặc biệt nổi bật khi cả bốn trường thi đều đứng đầu. Sau khi ra làm quan, ông được bổ nhiệm giữ chức Hữu Thị lang bộ Hộ, một chức vụ quan trọng trong triều đình. Khi qua đời, Lê Nại còn được triều đình truy tặng tước Đạo Trạch Bá, ghi nhận công lao và danh vọng của ông.
Không chỉ cha, mà trong gia đình Lê Quang Bí còn có nhiều người nổi tiếng về học vấn. Chú của ông là Lê Tài (còn có tên là Lê Đỉnh hoặc Lê Tư), từ nhỏ đã nổi tiếng là thần đồng. Lê Tài từng dự thi cùng khoa Ất Sửu (1505) với cha của Lê Quang Bí. Đến khoa Tân Mùi (1511), ông thi đỗ Hoàng giáp và sau đó được bổ nhiệm làm quan Cấp sự trung ở bộ Lại, một chức vụ có nhiệm vụ giám sát và tham gia xử lý công việc hành chính của triều đình.
Sinh trưởng trong một gia đình có truyền thống khoa bảng và học thuật như vậy, Lê Quang Bí từ nhỏ đã được hun đúc trong môi trường Nho học nghiêm cẩn. Chính nền tảng gia đình và truyền thống hiếu học của dòng họ đã tạo điều kiện để ông trưởng thành, bước vào con đường khoa cử và sau này trở thành một vị quan cũng như một nhà thơ có vị trí trong lịch sử văn học Việt Nam.
Làm quan nhà Mạc
Cũng như cha, Lê Quang Bí là người thông minh và học giỏi. Năm 21 tuổi, ông dự khoa thi đình được tổ chức vào tháng tư, năm Bính Tuất (1526) niên hiệu Thống Nguyên năm thứ 5, đời Lê Cung Hoàng. Khoa thi này lấy đỗ 20 người. Lê Quang Bí đã đỗ Hoàng giáp, đứng thứ tư.
Mạc Đăng Dung thay ngôi nhà Lê, lập ra nhà Mạc. Lê Quang Bí theo giúp nhà Mạc. Được 6 năm (1533), cựu thần nhà Lê là Nguyễn Kim khởi binh khôi phục nhà Lê. Cả nhà Lê và nhà Mạc đều tranh thủ sự ủng hộ, thừa nhận của nhà Minh nên ngoài mặt trận chiến tranh trong nước, mặt trận ngoại giao với nhà Minh kéo dài dai dẳng nhiều năm về vấn đề này.
Đi sứ 18 năm
Thời Mạc Tuyên Tông, năm Mậu Thân, niên hiệu Cảnh Lịch thứ nhất (1548), triều đình nhà Mạc cử Lê Tiến Quy làm Chánh sứ và Lê Quang Bí làm Phó sứ sang triều nhà Minh để cầu phong.
Khi đoàn sứ thần Đại Việt đến Nam Ninh, triều đình nhà Minh nghi ngờ đoàn sứ là giả mạo, nên tạm giữ lại để tra xét. Họ yêu cầu phải xác minh rõ ràng trước khi cho phép dâng lễ phẩm. Sau đó, triều Minh gửi văn thư đi điều tra về thân phận của sứ bộ Đại Việt, nhưng trong một thời gian dài không nhận được hồi âm. Cuối cùng, chỉ có Chánh sứ Lê Tiến Quy được cho phép trở về nước, còn Phó sứ Lê Quang Bí thì bị giữ lại tại sứ quán để chờ mệnh lệnh từ triều đình nhà Mạc.
Trong thời gian ấy, tình hình trong nước Đại Việt hết sức rối ren. Quân Lê – Trịnh từ phía nam tiến đánh ra bắc, chiến sự diễn ra vô cùng ác liệt. Nhà Mạc phải dồn sức đối phó chiến tranh nên nhiều năm liền không thể tiếp tục việc triều cống với phương Bắc. Vì vậy, triều đình nhà Mạc cũng không dám gửi văn thư sang xin giải quyết việc của Lê Quang Bí.
Đến năm 1561, Mạc Tuyên Tông qua đời, con là Mạc Mậu Hợp lên nối ngôi.
Hai năm sau, vào năm 1563, quan quân Lưỡng Quảng của nhà Minh mới sai người đưa Lê Quang Bí đến Bắc Kinh để triều kiến hoàng đế nhà Minh. Nhân dịp ấy, vua mới của nhà Mạc là Mạc Mậu Hợp cũng sai người gửi cho Lê Quang Bí 25 lạng bạc để thưởng lạo và khích lệ. Tuy nhiên, khi tới Bắc Kinh, ông vẫn chưa được giải quyết ngay mà tiếp tục bị lưu lại tại sứ quán thêm nhiều năm nữa.
Mãi đến năm 1566, Đại học sĩ triều Minh là Lý Xuân Phương thấy Lê Quang Bí đã bị lưu lại trong nước Minh suốt 18 năm, dù bị giữ lâu tại công quán nhưng vẫn giữ trọn khí tiết, trung thành với mệnh lệnh của quốc vương, nên đã dâng sớ tâu lên hoàng đế nhà Minh xin nhận cống phẩm và cho ông trở về nước. Hoàng đế lúc bấy giờ là Minh Mục Tông chấp thuận theo lời tâu của Lý Xuân Phương và cho phép Lê Quang Bí hồi quốc. Người Minh khi ấy còn ví ông với Tô Vũ thời nhà Hán – người từng đi sứ Hung Nô, phải lưu lại nhiều năm, đến khi đầu bạc mới được trở về.
Trong suốt 18 năm bị lưu giữ nơi đất khách, Lê Quang Bí vẫn giữ vững khí tiết của một sứ thần, tuân thủ nghi lễ và kỷ cương quốc gia, không để tổn hại đến danh dự của nước Đại Việt.
Ngày 25 tháng 1 năm Bính Dần, niên hiệu Sùng Khang thứ nhất đời Mạc Mậu Hợp (1566), Lê Quang Bí trở về nước. Khi ấy, Mạc Mậu Hợp đang ở hành cung tại Bồ Đề (Gia Lâm), liền sai Lại Bộ Thượng thư kiêm Đông Các Đại học sĩ Kế Khê bá Giáp Hải cùng Đông Các hiệu thư Phạm Duy Quyết lên tận đầu địa giới Lạng Sơn để nghênh đón sứ thần.
Khi được cử đi sứ năm xưa, Lê Quang Bí mới 43 tuổi, tóc còn xanh. Đến lúc trở về sau 18 năm nơi đất khách, ông đã 61 tuổi, đầu tóc bạc trắng.
Sau khi về nước, Lê Quang Bí được Mạc Mậu Hợp phong chức Thượng thư, đồng thời ban tước Tô Quận công, ngụ ý so sánh ông với trung thần Tô Vũ của nhà Hán – người nổi tiếng vì lòng trung nghĩa và khí tiết trong thời gian đi sứ.
Tập thơ Tô công phụng sứ
Tương truyền trong thời gian bị giữ lại ở Nam Ninh, Lê Quang Bí còn sáng tác tập thơ “Tô Công Phụng sứ”, gồm 24 bài thơ Đường luật, thuật lại chuyện Tô Vũ đời nhà Hán đi sứ sang Hung Nô, để gửi gắm tâm sự của mình.
Ngoài ra, ông còn một tập thơ khác, gồm một số bài thơ trong cuốn “Tư lương vận lục”, viết theo đề tài lịch sử và hoài cổ.
Hai bài thơ tiêu biểu của Lê Quang Bí trong tập Tô công phụng sứ ở Trung Quốc là:
Bắc Hải chăn dê
Cờ sứ vững cầm một cán không,
Mười thu nghìn dặm, tiết cô trung.
Đất Hồ, sương tuyết gầy mình hạc,
Đền Hán, ngày đêm nhớ mặt Rồng.
Bể Bắc ngày chầy dê chưa đẻ,
Trời Nam nẻo viễn nhạn khôn không
Khăng khăng chẳng chuyển lời vàng đá,
Bia tạc muôn đời tượng tướng công”.
Gửi thư mượn nhạn
Khôn lấy mồi thơm dỗ tiết ngay,
Cho nên lưu lạc nước non này,
Bốn mùa đắp đổi kho trăng gió,
Một áng thừa lưa lộc tháng ngày.
Chẳng những lòng vàng trên bể Bắc,
Đã nguyền đầu bạc dưới đền Tây.
Tấc niềm bộc bạch hàng thư lụa,
Phó mặc bên trời chiếc nhạn bay”.
Thờ tự
Danh nhân Lê Quang Bí hiện được thờ tại Từ đường dòng họ Lê Mộ Trạch. Trong từ đường thờ họ Lê ở làng Mộ Trạch có bia ghi công của Lê Quang Bí do Bảng nhãn Đỗ Uông soạn năm Mậu Dần (1578). Trên văn bia có bài ca ngợi công đức của Lê Quang Bí là:
Sao Đẩu sáng trời Nam
To lớn thay Tô công
Trời đất rõ thuỷ chung”.
Tài liệu tham khảo
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Quý Đôn (1993), Đại Việt thông sử, Nxb Tổng hợp Đồng Tháp.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Lê Tung, Đại Việt thông giám tổng luận, Hội Bảo tồn di sản chữ Nôm
- Lê triều ngọc phả
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh
Le Quang Bi (1506 – ?)
Background
Le Quang Bi was born in Mo Trach village, Duong An district, now Mo Trach hamlet, Tan Hong commune, Binh Giang district, Hai Duong province. However, the original ancestral homeland of his lineage was in Lao Loat commune, Thuan Huu district, now belonging to Hau Loc district, Thanh Hoa province. Mo Trach village was long famous as the “village of doctors” of Xu Dong, a place that produced many successful scholars in the imperial examinations throughout history. The academic environment of this village therefore played an important role in shaping the educational path and career of Le Quang Bi.
Le Quang Bi was born in 1506 and had the courtesy name Hoi Trai. He came from a family with a long tradition of Confucian scholarship and success in the imperial examination system. His father was Le Nai, a well-known figure in the history of examinations. At the age of 27, Le Nai passed the imperial examination with the highest distinction, ranking first as Trang nguyen in the examination of the year At Suu (1505), the first year of the Doan Khanh reign under Emperor Le Uy Muc. That examination selected 55 doctoral laureates, and Le Nai was particularly outstanding because he ranked first in all four examination stages. After entering official service, he was appointed Right Vice Minister of the Ministry of Finance, an important position in the royal court. After his death, the court posthumously granted him the noble title Dao Trach Ba in recognition of his contributions and reputation.
Not only his father, but many members of Le Quang Bi’s family were also renowned for their scholarship. His uncle Le Tai (also known as Le Dinh or Le Tu) was famous as a prodigy from a young age. Le Tai took the same At Suu examination (1505) as Le Quang Bi’s father. Later, in the Tan Mui examination of 1511, he passed as Hoang giap and was subsequently appointed Cap su trung in the Ministry of Personnel, a position responsible for supervising and participating in the handling of administrative affairs of the court.
Growing up in such a family with strong scholarly and examination traditions, Le Quang Bi was nurtured from an early age in a strict Confucian academic environment. This family background and tradition of learning created the conditions that enabled him to pursue the path of imperial examinations and later become both an official and a poet with a place in the history of Vietnamese literature.
Serving the Mac Dynasty
Like his father, Le Quang Bi was intelligent and excelled in his studies. At the age of 21, he took the palace examination held in the fourth lunar month of the year Binh Tuat (1526), the fifth year of the Thong Nguyen era during the reign of Emperor Le Cung Hoang. This examination selected 20 successful candidates, and Le Quang Bi passed as Hoang giap, ranking fourth.
Later, Mac Dang Dung usurped the throne of the Le dynasty and established the Mac dynasty. Le Quang Bi chose to serve the Mac court. After six years, in 1533, Nguyen Kim, a former loyalist of the Le dynasty, raised troops to restore the Le dynasty. Both the Le and the Mac courts sought recognition and support from the Ming dynasty. Therefore, besides the military conflict within the country, a prolonged diplomatic struggle with the Ming court also took place over this issue.
An Eighteen-Year Diplomatic Mission
During the reign of Mac Tuyen Tong, in the year Mau Than, the first year of the Canh Lich era (1548), the Mac court appointed Le Tien Quy as Chief Envoy and Le Quang Bi as Deputy Envoy to go to the Ming court to request imperial investiture.
When the Dai Viet delegation arrived in Nanning, the Ming authorities suspected that the envoys were impostors and temporarily detained them for investigation. They required verification before allowing the tribute to be presented. The Ming court then sent documents to investigate the identity of the Dai Viet envoys, but for a long time no reply was received. Eventually only the Chief Envoy Le Tien Quy was permitted to return home, while the Deputy Envoy Le Quang Bi was kept at the embassy residence awaiting further orders from the Mac court.
During this period, the situation in Dai Viet was extremely chaotic. The Le–Trinh forces advanced northward from the south, and fierce battles took place. The Mac dynasty had to concentrate its strength on the war and for many years could not continue tribute missions to the north. Consequently, the Mac court did not dare to send documents requesting the resolution of Le Quang Bi’s situation.
In 1561 Mac Tuyen Tong died and his son Mac Mau Hop ascended the throne.
Two years later, in 1563, officials of the Ming administration in Liangguang finally sent Le Quang Bi to Beijing to pay tribute to the Ming emperor. On that occasion the new Mac ruler, Mac Mau Hop, also sent him 25 taels of silver as a reward and encouragement. However, when he arrived in Beijing his case was still not settled, and he continued to be kept at the embassy residence for several more years.
It was not until 1566 that Li Chunfang, a Grand Secretary of the Ming court, noticed that Le Quang Bi had been detained in Ming territory for eighteen years. Although he had been kept for such a long time at the official residence, he had maintained his integrity and remained loyal to the command of his king. Li Chunfang therefore submitted a memorial to the Ming emperor requesting that the tribute be accepted and that Le Quang Bi be allowed to return home. The emperor at that time, Ming Muzong, approved the proposal and permitted him to return to Dai Viet. The Ming people even compared him to Su Wu of the Han dynasty, who had once been sent as an envoy to the Xiongnu and was detained for many years before finally returning home with white hair.
Throughout the eighteen years he was detained in a foreign land, Le Quang Bi maintained the integrity of a diplomatic envoy, strictly observing national rites and discipline and never allowing the honor of Dai Viet to be diminished.
On the 25th day of the first month of the year Binh Dan, the first year of the Sung Khang era under Mac Mau Hop (1566), Le Quang Bi finally returned home. At that time Mac Mau Hop was staying at the temporary palace in Bo De (Gia Lam). He ordered the Minister of Personnel and Dong Cac Grand Scholar Ke Khe ba Giap Hai, together with Dong Cac scholar Pham Duy Quyet, to go to the frontier of Lang Son to welcome the returning envoy.
When he had first been sent on the mission, Le Quang Bi was 43 years old with black hair. After eighteen years in a foreign land, when he returned he was already 61 years old with completely white hair.
After returning to the country, Mac Mau Hop appointed him as Minister and granted him the noble title To Quan cong, implicitly comparing him to the loyal Han envoy Su Wu, who was famous for his integrity and loyalty during his diplomatic mission.
The Poetry Collection To Cong Phung Su
composed a poetry collection titled To Cong Phung su, consisting of 24 regulated Tang-style poems recounting the story of Su Wu of the Han dynasty who was sent as an envoy to the Xiongnu. Through these poems he expressed his own feelings and reflections.
He also left another poetry collection containing several poems preserved in the book Tu luong van luc, written on historical and nostalgic themes.
Two representative poems by Le Quang Bi in the collection To Cong Phung su written in China are:
Herding Sheep at the Northern Sea
“The envoy’s banner firmly held in a single staff,
Ten autumns across a thousand miles, lone and loyal.
In Hu land, frost and snow thin the body like a crane,
Toward the Han court, day and night remembering the Dragon’s face.
By the Northern Sea the days pass, the sheep still give no birth,
Toward the southern sky the road is far, no wild geese return.
Unshaken are the words as firm as gold and stone,
A stele shall carve forever the image of the noble lord.”
Sending a Letter by Borrowing a Wild Goose
“No fragrant bait can lure away steadfast integrity,
Thus I wander long in these distant lands.
Four seasons pass among moonlight and wind,
A few idle poems sustain the passing days.
Not only does the loyal heart remain by the Northern Sea,
It has vowed to grow white-haired beneath the Western court.
A small confession written on silk letters,
Entrusted to a lone wild goose flying across the sky.”
Commemoration
The historical figure Le Quang Bi is currently worshipped at the ancestral hall of the Le lineage in Mo Trach. In the Le family ancestral temple in Mo Trach village there is a stele commemorating his achievements, composed by Bang nhan Do Uong in the year Mau Dan (1578). The inscription includes verses praising his virtue:
“Like the Dipper star shining in the southern sky,
Great indeed is Lord To,
Heaven and earth witness his steadfast loyalty.”
References
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Quý Đôn (1993), Đại Việt thông sử, Nxb Tổng hợp Đồng Tháp.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Lê Tung, Đại Việt thông giám tổng luận, Hội Bảo tồn di sản chữ Nôm
- Lê triều ngọc phả
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
Tiếng Pháp
Le Quang Bi (1506 – ?)
Origines familiales
Le Quang Bi est né au village de Mo Trach, district de Duong An, aujourd’hui le hameau de Mo Trach, commune de Tan Hong, district de Binh Giang, province de Hai Duong. Cependant, l’origine ancestrale de sa lignée se trouve dans la commune de Lao Loat, district de Thuan Huu, aujourd’hui appartenant au district de Hau Loc, province de Thanh Hoa.
Le village de Mo Trach était depuis longtemps célèbre comme le « village des docteurs » de la région de Xu Dong, un lieu qui a produit de nombreux lettrés et talents issus des examens impériaux dans l’histoire. Ainsi, l’environnement académique de ce village a joué un rôle important dans la formation du parcours intellectuel et de la carrière de Le Quang Bi.
Le Quang Bi naquit en 1506 et avait pour nom de style Hoi Trai. Il provenait d’une famille possédant une longue tradition d’études confucéennes et de réussite aux examens impériaux. Son père était Le Nai, une personnalité renommée dans l’histoire des concours mandariniques. À l’âge de vingt-sept ans, Le Nai réussit l’examen impérial au rang de De nhat giap tien si cap de – premier lauréat Trang nguyen lors de la session de l’année At Suu (1505), première année de l’ère Doan Khanh sous le règne du roi Le Uy Muc.
Cet examen sélectionna cinquante-cinq docteurs, et Le Nai se distingua particulièrement en se classant premier dans les quatre épreuves successives. Après son entrée dans l’administration, il fut nommé Huu Thi lang du bo Ho, une fonction importante au sein de la cour impériale. Après sa mort, la cour lui conféra à titre posthume le titre de Dao Trach Ba, reconnaissant ses mérites et son prestige.
Dans la famille de Le Quang Bi, plusieurs autres membres étaient également célèbres pour leur érudition. Son oncle Le Tai (également appelé Le Dinh ou Le Tu) était connu dès son enfance comme un prodige. Il participa au même examen At Suu (1505) que le père de Le Quang Bi. Lors de l’examen Tan Mui (1511), il obtint le rang de Hoang giap, puis fut nommé Cap su trung au bo Lai, fonction consistant à superviser et participer à la gestion des affaires administratives de la cour.
Ayant grandi dans une famille dotée d’une telle tradition académique, Le Quang Bi fut dès son enfance imprégné d’un environnement confucéen rigoureux. Les fondements familiaux et la tradition d’amour des études de sa lignée lui permirent de s’engager sur la voie des examens impériaux et, plus tard, de devenir à la fois un mandarin et un poète occupant une place dans l’histoire littéraire du Viet Nam.
Service sous la dynastie Mac
Comme son père, Le Quang Bi était intelligent et studieux. À l’âge de vingt et un ans, il participa à l’examen du palais tenu en avril de l’année Binh Tuat (1526), cinquième année de l’ère Thong Nguyen sous le règne de Le Cung Hoang. Cet examen sélectionna vingt lauréats. Le Quang Bi obtint le rang de Hoang giap, se classant quatrième.
Lorsque Mac Dang Dung renversa la dynastie Le et fonda la dynastie Mac, Le Quang Bi choisit de servir le nouveau régime. Six ans plus tard, en 1533, l’ancien ministre de la dynastie Le, Nguyen Kim, leva une armée afin de restaurer la dynastie Le. Les deux dynasties, Le et Mac, cherchèrent chacune à obtenir la reconnaissance et le soutien de la dynastie Ming. Ainsi, en plus des guerres internes, une longue lutte diplomatique avec la cour Ming se poursuivit pendant de nombreuses années autour de cette question.
Une mission diplomatique de dix-huit ans
Sous le règne de Mac Tuyen Tong, en l’année Mau Than, première année de l’ère Canh Lich (1548), la cour Mac envoya une mission diplomatique vers la cour Ming afin de solliciter l’investiture officielle. Le Tien Quy fut nommé ambassadeur principal (Chanh su) et Le Quang Bi ambassadeur adjoint (Pho su).
Lorsque la délégation de Dai Viet arriva à Nam Ninh, la cour Ming soupçonna que l’ambassade était frauduleuse et décida de la retenir pour enquête. Les autorités exigèrent une vérification précise avant d’autoriser la présentation des tributs. La cour Ming envoya alors des documents pour vérifier l’identité de la mission, mais pendant longtemps aucune réponse ne parvint. Finalement, seul l’ambassadeur principal Le Tien Quy fut autorisé à retourner au pays, tandis que l’ambassadeur adjoint Le Quang Bi fut retenu à la résidence diplomatique en attendant des instructions de la cour Mac.
À cette époque, la situation au Dai Viet était extrêmement troublée. Les forces Le – Trinh progressaient depuis le sud vers le nord et les combats étaient particulièrement violents. La dynastie Mac devait concentrer ses efforts sur la guerre et ne pouvait plus poursuivre régulièrement les missions de tribut vers le nord. Pour cette raison, la cour Mac n’osa pas non plus envoyer de lettres officielles pour demander la résolution de l’affaire de Le Quang Bi.
En 1561, Mac Tuyen Tong mourut et son fils Mac Mau Hop monta sur le trône.
Deux ans plus tard, en 1563, les autorités militaires du Liangguang de la dynastie Ming envoyèrent enfin des personnes pour conduire Le Quang Bi à Beijing afin de le présenter à l’empereur Ming. À cette occasion, le nouveau roi Mac Mau Hop lui fit parvenir vingt-cinq liang d’argent pour l’encourager et le récompenser. Cependant, une fois arrivé à Beijing, son affaire ne fut toujours pas réglée et il continua à être retenu à la résidence diplomatique pendant plusieurs années encore.
Ce n’est qu’en 1566 que le Grand Secrétaire de la cour Ming, Ly Xuan Phuong, remarqua que Le Quang Bi avait été retenu dans le territoire Ming pendant dix-huit ans. Malgré cette longue détention, il avait conservé son intégrité morale et était resté fidèle aux ordres de son souverain. Ly Xuan Phuong adressa alors un mémorial à l’empereur Ming pour demander que le tribut soit accepté et que l’on autorise Le Quang Bi à retourner dans son pays.
L’empereur Ming Mu Tong accepta cette requête et permit son retour. Les Chinois comparèrent alors Le Quang Bi à To Vu de la dynastie Han, qui avait été envoyé en mission chez les Xiongnu et n’avait pu rentrer qu’après de longues années d’exil.
Durant ces dix-huit années passées en terre étrangère, Le Quang Bi conserva l’intégrité et la dignité d’un ambassadeur, respectant les rites et les principes de son pays sans jamais porter atteinte à l’honneur du Dai Viet.
Le 25 janvier de l’année Binh Dan, première année de l’ère Sung Khang sous le règne de Mac Mau Hop (1566), Le Quang Bi revint enfin dans son pays. À ce moment-là, Mac Mau Hop se trouvait dans le palais temporaire de Bo De (Gia Lam) et envoya le ministre Lai Bo Thuong thu, également Dong Cac Dai hoc si, Ke Khe ba Giap Hai, accompagné du Dong Cac hieu thu Pham Duy Quyet, jusqu’à la frontière de Lang Son pour accueillir l’ambassadeur.
Lorsqu’il fut envoyé en mission, Le Quang Bi avait quarante-trois ans et les cheveux encore noirs. Après dix-huit années passées à l’étranger, il revint à l’âge de soixante-et-un ans, les cheveux devenus entièrement blancs.
Après son retour, Mac Mau Hop lui conféra le poste de Thuong thu et lui accorda le titre de To Quan cong, en référence à To Vu de la dynastie Han, célèbre pour sa loyauté et son intégrité durant sa mission diplomatique.
Le recueil de poésie To cong phung su
Selon la tradition, durant son séjour forcé à Nam Ninh, Le Quang Bi composa un recueil de poésie intitulé To Cong Phung su, comprenant vingt-quatre poèmes de style Tang, racontant l’histoire de To Vu de la dynastie Han envoyé en mission chez les Xiongnu, afin d’exprimer ses propres sentiments.
Il composa également un autre recueil comprenant plusieurs poèmes dans l’ouvrage Tu luong van luc, portant sur des thèmes historiques et nostalgiques.
Deux poèmes représentatifs de Le Quang Bi dans le recueil To cong phung su sont :
Garder les moutons à Bac Hai
« Tenant fermement le bâton de la mission,
Dix automnes à mille lieues, fidélité solitaire.
Sur la terre des Hu, neige et givre amaigrissent le corps,
Vers le palais Han, jour et nuit je pense au visage du Dragon.
Au bord de la mer du Nord, les brebis tardent à mettre bas,
Au ciel du Sud, les oies sauvages ne peuvent porter mes lettres.
Inébranlable comme l’or et la pierre, ma parole demeure,
Pour l’éternité la stèle gravera l’image du grand ministre. »
Envoyer une lettre confiée à une oie sauvage
« Impossible de séduire une loyauté droite par un appât,
Ainsi me voilà errant dans ces contrées lointaines.
Les quatre saisons passent entre vent et lune,
Les jours s’écoulent lentement comme un maigre salaire.
Non seulement mon cœur d’or demeure à Bac Hai,
J’ai juré d’avoir la tête blanche sous le temple de l’Ouest.
Je confie mes sentiments dans une lettre de soie,
La laissant au hasard des ailes d’une oie vers le ciel. »
Culte
Le personnage historique Le Quang Bi est aujourd’hui honoré dans le temple ancestral de la lignée Le à Mo Trach. Dans ce temple se trouve une stèle relatant ses mérites, rédigée par le Bang nhan Do Uong en l’année Mau Dan (1578). Sur cette stèle figure un poème louant ses vertus :
« L’étoile Dau brille dans le ciel du Sud,
Grand et illustre est To cong,
Le ciel et la terre témoignent de sa fidélité. »
Documents de référence
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Quý Đôn (1993), Đại Việt thông sử, Nxb Tổng hợp Đồng Tháp.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Lê Tung, Đại Việt thông giám tổng luận, Hội Bảo tồn di sản chữ Nôm
- Lê triều ngọc phả
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
Tiếng Trung
黎光弼 (Le Quang Bi) (1506 – ?)
身世
黎光弼 (Le Quang Bi) 出生于募泽村，唐安县，今属海阳省平江县新鸿社募泽村。然而，其家族的原籍却在老洛社，顺祐县，今属清化省后禄县。募泽村素有“进士村”之称，是东部地区著名的科举人才之乡，历史上人才辈出。因此，当地浓厚的学术氛围对黎光弼求学道路与仕途发展产生了重要影响。
黎光弼 (Le Quang Bi) 生于1506年，字悔斋。他出身于一个具有悠久儒学与科举传统的家庭。其父黎奈 (Le Nai) 是科举史上著名人物。27岁时，黎奈在乙丑科（1505年）、端庆元年、黎威穆帝 (Le Uy Muc) 在位时举行的科举考试中，考中第一甲进士及第第一名状元。该科共取进士55人，而黎奈尤为突出，因为他在四场考试中均名列第一。入仕后，他被任命为户部右侍郎，这是朝廷中的重要官职。去世后，朝廷又追赠其为道泽伯，以表彰其功绩与声望。
不仅其父，在黎光弼 (Le Quang Bi) 的家族中还有多位以学问著称的人物。他的叔父黎才 (Le Tai)（又名黎鼎或黎思）自幼以神童闻名。黎才曾与黎光弼之父同参加乙丑科（1505年）考试。至辛未科（1511年），他考中黄甲，之后被任命为吏部给事中，负责监察并参与处理朝廷行政事务。
在这样一个具有深厚科举与学术传统的家庭中成长，黎光弼 (Le Quang Bi) 自幼便受到严谨的儒学教育熏陶。正是家族背景与宗族崇学传统，为他日后走上科举道路并成为一位官员以及在越南文学史上占有一席之地的诗人奠定了基础。
在莫朝为官
与其父一样，黎光弼 (Le Quang Bi) 聪慧好学。21岁时，他参加丙戌科（1526年）殿试，此科在黎恭皇 (Le Cung Hoang) 统元五年四月举行。该科共录取20人，黎光弼考中黄甲，名列第四。
后来，莫登庸 (Mac Dang Dung) 取代黎朝建立莫朝。黎光弼遂辅佐莫朝为官。六年后（1533年），黎朝旧臣阮金 (Nguyen Kim) 起兵恢复黎朝。此后黎朝与莫朝长期对峙，双方都争取获得明朝承认，因此除了国内战事之外，与明朝之间的外交斗争也持续多年。
出使十八年
莫宣宗 (Mac Tuyen Tong) 景历元年（1548年），莫朝派黎进规 (Le Tien Quy) 为正使、黎光弼 (Le Quang Bi) 为副使，出使明朝请求册封。
当大越使团抵达南宁时，明廷怀疑使团身份可能伪冒，遂将其暂时扣留调查，并要求在查明情况后方可进献贡礼。随后，明廷向各地发送文书调查使团身份，但长时间未获回复。最终，只有正使黎进规获准回国，而副使黎光弼则被留在使馆等待莫朝的进一步指示。
此时，大越国内局势极为混乱。黎—郑势力自南方北上进攻，战事激烈。莫朝必须全力应对战争，多年未能继续向北方朝贡，因此也不敢再向明廷呈文请求解决黎光弼之事。
1561年，莫宣宗去世，其子莫茂洽 (Mac Mau Hop) 即位。
两年后，即1563年，明朝两广官军才派人将黎光弼送往北京朝见明帝。与此同时，新即位的莫茂洽也派人送给黎光弼25两白银，以示慰劳与鼓励。然而到达北京后，此事仍未立即解决，他又被继续留在使馆多年。
直到1566年，明朝大学士李春芳 (Li Chunfang) 见黎光弼已在明境滞留十八年，虽久被留置使馆却始终保持气节，忠于国命，于是上奏皇帝请求接受贡品并允许其回国。当时的皇帝是明穆宗 (Ming Muzong)，采纳了李春芳的奏请，准许黎光弼回国。明人当时还将他比作汉朝名臣苏武——当年出使匈奴，滞留多年，直到白发方得归国。
在这十八年客居异国的岁月中，黎光弼始终坚守使节气节，遵守国家礼制与纲纪，没有损害大越的国家名誉。
丙寅年（1566年）正月二十五日，莫茂洽崇康元年，黎光弼回到国内。当时莫茂洽正在菩提（嘉林）行宫，于是派吏部尚书兼东阁大学士继溪伯甲海 (Giap Hai) 以及东阁校书范维决 (Pham Duy Quyet) 前往谅山边界迎接使臣。
当年奉命出使时，黎光弼年仅43岁，尚为青发；待十八年后归国之时，已61岁，满头白发。
归国之后，莫茂洽任命黎光弼为尚书，并赐爵苏郡公，寓意将他比作汉代忠臣苏武，以表彰其忠义与节操。
《苏公奉使》诗集
相传在被留置南宁期间，黎光弼还创作了诗集《苏公奉使》，共二十四首唐律诗，借叙述汉代苏武出使匈奴的故事，寄托自己的心境。
此外，他还另有一部诗集，收录于《资粮运录》中，内容多为历史题材与怀古之作。
黎光弼在中国所作《苏公奉使》诗集中较为著名的两首诗是：
北海牧羊
“持节一竿志不穷，
十秋万里守孤忠。
胡地霜雪瘦鹤骨，
汉阙朝昏忆圣容。
北海久年羊未产，
南天远路雁难通。
金石誓言终不改，
千秋碑刻相公功。”
寄书借雁
“不以甘饵诱贞节，
故此流离山海间。
四时更换风月库，
一卷闲吟度岁年。
岂但北海存丹志，
更誓西朝白首还。
寸心欲托丝书去，
付与天边一雁传。”
祭祀
名人黎光弼 (Le Quang Bi) 现今供奉于募泽黎氏宗祠。募泽村黎氏宗祠中立有一块功德碑，由榜眼杜汪 (Do Uong) 于戊寅年（1578年）撰写。碑文中有赞颂黎光弼功德之辞：
“斗星照耀南天，
伟哉苏公之功，
天地昭然始终。”
参考文献
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Quý Đôn (1993), Đại Việt thông sử, Nxb Tổng hợp Đồng Tháp.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Lê Tung, Đại Việt thông giám tổng luận, Hội Bảo tồn di sản chữ Nôm
- Lê triều ngọc phả
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
