Thân thế
Nguyễn Phúc Dương là con trai của Đông cung Thế tử Nguyễn Phúc Hạo (triều Nguyễn truy tặng là Hiếu Tuyên vương). Ông là cháu nội của Vũ vương Nguyễn Phúc Khoát và là anh em con chú với vua Gia Long. Thế tử Phúc Hạo thường được gọi là Đức Mệ, vốn là con do Chánh cung sinh ra nên rất được Chúa yêu quý và chọn làm người kế vị. Phúc Dương là con trai của Phúc Hạo, nhưng sử sách không ghi rõ ông sinh năm nào.
Trong hoàng tộc thời ấy, trẻ nhỏ thường khó nuôi và dễ chết yểu, vì vậy Vũ vương đặt ra một quy tắc đặc biệt: con gái lúc nhỏ phải ăn mặc và xưng hô như con trai, còn con trai thì ngược lại, để “dễ nuôi” hơn theo quan niệm dân gian. Sử triều Nguyễn mô tả Hoàng tôn Dương là người trẻ tuổi, khôi ngô, gương mặt như tranh vẽ, có đức hạnh và được dân chúng đặt nhiều kỳ vọng.
Sau khi Thế tử Phúc Hạo qua đời sớm vào năm 1760, Nguyễn Phúc Dương khi ấy còn rất nhỏ. Hoàng tử cả là Chương cũng đã mất, nên người có khả năng kế vị cao nhất là Hoàng tử thứ hai Nguyễn Phúc Luân thân phụ của Nguyễn Phúc Ánh (Gia Long). Tuy nhiên, khi Vũ vương mất năm 1765, quyền lực rơi vào tay Trương Phúc Loan. Loan giam giữ Nguyễn Phúc Luân rồi lập Hoàng tử thứ 16 là Nguyễn Phúc Thuần là con bà Ngọc Cầu lên làm chúa, tức Định vương. Bản thân Trương Phúc Loan tự xưng Quốc phó thi hành nhiều chính sách độc đoán, khiến lòng dân căm phẫn. Ít lâu sau, Nguyễn Phúc Luân chết trong ngục vào ngày 24 tháng 10 năm 1765.
Trở thành Thế tử Đàng Trong
Sau khi nắm trọn quyền lực, Trương Phúc Loan trở nên tham lam và bạo ngược, thao túng triều chính, tận lực vơ vét của cải của dân để làm giàu cho bản thân. Sự chuyên quyền ấy khiến lòng người oán thán, cơ đồ họ Nguyễn ngày càng suy yếu. Trong bối cảnh rối ren đó, năm 1771, ba anh em Tây Sơn – Nguyễn Nhạc, Nguyễn Lữ và Nguyễn Huệ đã đứng lên khởi nghĩa. Họ tuyên bố lật đổ quyền thần họ Trương và tôn phò Hoàng tôn Nguyễn Phúc Dương.
Năm 1773, nghĩa quân Tây Sơn do Nguyễn Nhạc chỉ huy đã chiếm được Quy Nhơn. Đầu năm 1775, quân Trịnh dưới trướng Hoàng Ngũ Phúc tiến sâu vào Nam và chiếm được Phú Xuân. Lúc này, Nguyễn Phúc Dương theo chú là Định vương Nguyễn Phúc Thuần vào Quảng Nam. Các tướng như Nguyễn Cửu Dật, Tôn Thất Tĩnh, Tôn Thất Kính, Tôn Thất Chú, Nguyễn Cửu Thận, Đỗ Thanh Nhơn và Trương Phước Dĩnh cùng dâng sớ xin chúa Định lập Nguyễn Phúc Dương làm thế tử: “Hoàng tôn Dương vốn là người có đức, trong ngoài đều trông đợi. Xin sớm lập làm Trừ nhị để lo việc phục quốc.” Trước sức ép từ tình hình và lòng người, chúa Nguyễn buộc phải lập Nguyễn Phúc Dương làm thế tử và giao việc trông coi Quảng Nam.
Không lâu sau, Nguyễn Nhạc cùng Lý Tài kéo quân đến chiếm giữ cửa biển Hiệp Hòa và sông Thu Bồn. Tình thế trở nên nguy cấp: Đông cung Nguyễn Phúc Dương phải rút về Câu Đê, còn chúa Nguyễn và Vương tử Nguyễn Phúc Ánh chạy vào Gia Định. Ngay lúc ấy, Hoàng Ngũ Phúc thừa cơ tấn công đồn Câu Đê, buộc Nguyễn Phúc Dương bỏ chạy. Quân Trịnh bắt được mẹ và vợ của Nguyễn Phúc Thuần và giải về Bắc.
Bị Tây Sơn bắt
Lúc bấy giờ, Nguyễn Nhạc ở Quy Nhơn rơi vào thế “tiến thoái lưỡng nan”, bị cả quân Trịnh lẫn quân Nguyễn ép sát từ hai phía. Muốn tận dụng danh nghĩa của Đông cung Nguyễn Phúc Dương để thu phục lòng người, ông quyết định tìm cách bắt bằng được Thế tử. Nguyễn Nhạc liền sai Thống suất Diện và tiên phong Tường đem 2.000 quân đóng ở Thúy Loan – Bồ Bản; Tập Đình và Lý Tài cũng mang 2.000 quân chiếm giữ Ba Độ; còn đốc chiến Phong và hổ tướng Hãn đem 2.000 quân giữ Hà Thân. Ai rước được Đông cung về sẽ được trọng thưởng.
Về phía Nguyễn Phúc Dương, ông sai Giáo Quý đến thuyết phục Diện và Tường đầu hàng vì cho rằng Tây Sơn bị kẹp giữa hai họ Trịnh – Nguyễn thì khó lòng đứng vững lâu.
Đến tháng 5, Tập Đình và Lý Tài kéo quân truy đuổi Phúc Dương cùng lực lượng của Diện và Tường đang tháo chạy. Cuối cùng, Đông cung bị bắt tại Ô Da và giải về Hội An. Tập Đình nhiều lần có ý giết Phúc Dương, nhưng Lý Tài luôn cản lại, nhờ vậy ông thoát nạn. Từ đó, Thế tử và Lý Tài nảy sinh cảm tình, gần gũi hơn.
Không lâu sau, Nguyễn Nhạc bị quân Trịnh đánh cho thất bại nặng, đành phải đưa Thế tử về Quy Nhơn và dự định tôn ông làm Vương để chiêu dụ sĩ phu Nam Hà. Cùng lúc ấy, Tống Phước Hiệp của chúa Nguyễn tiến đánh và lấy lại Phú Yên, rồi sai Bạch Doãn Triều yêu cầu Tây Sơn trả Đông cung. Nguyễn Nhạc ngoài mặt đồng ý, nhưng bên trong lại bí mật giấu của cải vào núi Tây Sơn, rồi đưa Phúc Dương sang Hà Liêu và An Thái để tránh bị giành mất.
Thế trận ngày càng nguy cấp, Nguyễn Nhạc chọn kế “giả hàng” với quân Trịnh, mang vàng bạc đến doanh của Hoàng Ngũ Phúc để xin quy thuận, nhận đánh quân Nguyễn. Tưởng rằng Tây Sơn sẽ trả lại Thế tử nên Tống Phước Hiệp lơi lỏng phòng bị. Nắm thời cơ, Nguyễn Nhạc sai Nguyễn Huệ vượt quân đánh úp Hiệp ở Phú Yên, buộc ông ta phải rút về Hòn Khói.
Sau chiến thắng, Nguyễn Nhạc đưa Đông cung về Bồng Giang, lại gả con gái Thọ Hương cho ông, tặng nhiều vàng bạc, vải gấm và cắt huyện Bình Sơn làm của hồi môn, tha thiết mời Thế tử lên ngôi vương. Nhưng Nguyễn Phúc Dương vẫn không nhận. Chính sự chần chừ này khiến nhiều sĩ phu từng theo Tây Sơn vì lòng trung với hoàng tôn bắt đầu rời bỏ, quay về với phe chúa Nguyễn, trong số đó có Châu Văn Tiếp và Lý Tài. Đầu năm 1776, khi thế lực Tây Sơn đã vững mạnh, Nguyễn Nhạc tự xưng Tây Sơn vương và đưa Đông cung về chùa Thập Tháp.
Sang mùa thu 1776, Nguyễn Phúc Dương bí mật bàn với gia thần kế thoát khỏi tay Tây Sơn. Ông hẹn với một chủ thuyền tên Tiến đón mình ở Hổ Kỵ. Đêm 17 tháng 11, Thế tử cùng Trương Phước Dĩnh và mưu sĩ Quý nhân l quietly lên thuyền trốn vào Nam. Chủ thuyền lo ngại gió ngược, nhưng Phúc Dương trấn an. Quả nhiên, lúc thuyền rời bến thì gió đổi chiều thuận lợi, đưa họ đi rất nhanh. Đến ngày 19, thuyền tới vùng biển Vị Nê thì gặp Tôn Thất Xuân từ Quảng Nam vào. Hai bên hợp lại và cùng tiến về Gia Định, an toàn thoát khỏi sự kiềm tỏa của Tây Sơn.
Tranh chấp nội bộ
Khi Thế tử trở lại Gia Định, nội bộ lực lượng Nguyễn đã nổ ra mâu thuẫn gay gắt giữa hai tướng Đỗ Thanh Nhơn và Lý Tài (vốn là tướng Tây Sơn nhưng sau đã quy phục nhà Nguyễn). Vốn sẵn bất hòa, lại gặp lúc trụ cột là Tống Phước Hiệp vừa mất, Lý Tài liền kéo quân Hòa Nghĩa từ núi Châu Thới xuống đánh úp quân Đông Sơn của Đỗ Thanh Nhơn. Nhơn yếu thế, phải dựng lũy phòng thủ kéo dài từ sông Bến Nghé đến Bến Than.
Trước tình hình bất ổn, Nguyễn Phúc Dương xin chúa cử Nguyễn Danh Khoáng đến thương thuyết, nhưng Lý Tài không những không tin mà còn bắt giam ông, rồi tiếp tục tấn công quân Đông Sơn ở Sài Gòn. Đúng lúc ấy, Thế tử tiến quân tới. Ông cho giương đại kỳ với sáu chữ “Đông cung phụng mệnh chiêu an”. Thấy Thế tử, Lý Tài lập tức quỳ lạy, rồi hộ tống Thế tử về Dầu Mít. Vài ngày sau, Thế tử lại sai Nguyễn Mẫn đến Sài Gòn để trấn an quân sĩ và dân chúng.
Ngày 11/12/1776, Lý Tài rước Thế tử về Sài Gòn, tạm đóng ở chùa Kim Chương. Đến ngày 14/12, Lý Tài ép chúa Nguyễn Phúc Thuần triệu tập văn võ bá quan để tuyên bố nhường ngôi cho Đông cung. Trong thế buộc phải thuận theo, Đông cung lên ngôi xưng là Tân Chính vương, tôn Phúc Thuần làm Thái thượng vương. Ông cũng trọng thưởng công thần: Tôn Thất Chí làm Thiếu phó, Tôn Thất Xuân làm Chưởng cơ, còn Lý Tài giữ chức Bảo giá Đại tướng quân.
Tuy nhiên, Thái thượng vương sau đó nghe Nguyễn Ánh khuyên nên tìm chỗ nương nhờ Đỗ Thanh Nhơn. Biết chuyện, Lý Tài lập tức đem quân ép Thái thượng vương dời chỗ ở. Tân Chính vương dù không muốn nhưng đành phải điều Trương Phước Dĩnh hộ giá. Ngày hôm sau, cả đoàn lại được đưa về Sài Gòn, khiến nội bộ nhà Nguyễn chia rẽ sâu sắc thành hai phe đối nghịch:
Tân Chính vương – Lý Tài
Thái thượng vương – Nguyễn Ánh – Đỗ Thanh Nhơn
Tháng 4/1777, Nguyễn Huệ chỉ huy quân Tây Sơn tiến vào Nam. Tân Chính vương để Lý Tài trấn giữ Sài Gòn, còn mình đem quân ra Trấn Biên. Quân Nguyễn liên tục thất bại, buộc ông phải rút về Sài Gòn theo kế của Nguyễn Đăng Trường. Sau đó, Tân Chính vương lại sai Lý Tài ra nghênh chiến, nhưng Lý Tài đi lạc vào vùng quân Đông Sơn của Đỗ Thanh Nhơn và bị giết tại đó.
Cái chết của Tân Chính vương
Khi Lý Tài chết, hai phe trong nội bộ Nguyễn đành hòa hoãn, cùng nhau đối phó Tây Sơn. Trương Phước Thận đưa Tân Chính vương chạy về Tranh Giang, còn Thái thượng vương đóng tại Tài Phụ.
Nhưng đến tháng 5/1777, Tây Sơn chia quân tấn công cả hai nơi. Nguyễn quân thất thủ hoàn toàn. Tân Chính vương chạy về Trà Luật, hợp quân với Tống Phước Thiêm. Tuy nhiên, trước sức ép mạnh mẽ từ Tây Sơn, các phòng tuyến liên tục sụp đổ. Khi Ba Việt thất thủ, Tống Phước Hòa tự sát.
Thấy tình thế tuyệt vọng, Tân Chính vương chấp nhận nộp mình với điều kiện Tây Sơn không giết quân dân trong thành. Nguyễn Lữ đồng ý, nhưng chỉ ít lâu sau – ngày 19/9 – ông cùng 18 tùy tùng bị giải về Gia Định và xử tử. Gần một tháng sau, Thái thượng vương cũng bị bắt và giết. Họ hàng Nguyễn bị tàn sát gần hết, chỉ còn Nguyễn Ánh may mắn thoát nạn.
Cũng vì Lý Tài từng giúp Nguyễn Phúc Dương, quân Tây Sơn sau đó giết nhiều người Hoa ở cù lao Phố và Gia Định để trả thù. Tân Chính vương trị vì chưa đầy một năm thì mất.
Tài liệu tham khảo
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (2002), Đại Nam thực lục (tập 1), NXB Giáo dục, Hà Nội.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh
Tan Chinh Vuong Nguyen Phuc Duong (? – 1777)
Background
Nguyen Phuc Duong was the son of Crown Prince Nguyen Phuc Hao (posthumously honored by the Nguyen dynasty as Hieu Tuyen Vuong). He was the grandson of Vu Vuong Nguyen Phuc Khoat and a cousin of King Gia Long. Crown Prince Phuc Hao, often called Duc Me, was the legitimate son of the main consort and highly favored by the Lord, being chosen as heir. Phuc Duong was his son, though historical records do not specify his birth year.
At that time, royal children were often fragile and prone to early death. Vu Vuong therefore established a special rule: young girls were dressed and referred to as boys, and young boys as girls, according to popular beliefs to make them “easier to raise.” Nguyen historical texts describe Prince Duong as young, handsome, with a virtuous character, and widely expected to achieve greatness.
After Crown Prince Phuc Hao died prematurely in 1760, Nguyen Phuc Duong was still a small child. The eldest prince, Chuong, had also passed away, leaving the second prince, Nguyen Phuc Luan (father of Nguyen Phuc Anh, later Gia Long), as the most eligible heir. However, when Vu Vuong died in 1765, power fell into the hands of Truong Phuc Loan. Loan imprisoned Nguyen Phuc Luan and enthroned the sixteenth prince, Nguyen Phuc Thuan, son of Ngoc Cau, as Lord Dinh. Truong Phuc Loan declared himself Imperial Regent and implemented many despotic policies, causing widespread resentment. Shortly thereafter, Nguyen Phuc Luan died in prison on October 24, 1765.
Becoming Crown Prince of Southern Vietnam
After consolidating power, Truong Phuc Loan became increasingly greedy and oppressive, manipulating the court and exploiting the people for personal wealth. His tyranny caused widespread discontent and weakened the Nguyen dynasty. In this context, in 1771, three brothers of the Tay Son – Nguyen Nhac, Nguyen Lu, and Nguyen Hue – launched a rebellion, declaring the overthrow of the Truong regency and supporting Crown Prince Nguyen Phuc Duong.
In 1773, the Tay Son army led by Nguyen Nhac captured Quy Nhon. In early 1775, the Trinh forces under Hoang Ngu Phuc advanced south and took Phu Xuan. At this time, Nguyen Phuc Duong followed Lord Dinh Nguyen Phuc Thuan into Quang Nam. Generals such as Nguyen Cuu Dat, Ton That Tinh, Ton That Kinh, Ton That Chu, Nguyen Cuu Than, Do Thanh Nhon, and Truong Phuoc Dinh petitioned Lord Dinh to appoint Nguyen Phuc Duong as crown prince: “Prince Duong is virtuous and highly anticipated by all. Please appoint him as Trunhi to restore the country.” Under the pressure of circumstances and public sentiment, Lord Nguyen had to appoint Nguyen Phuc Duong as crown prince and entrust him with governing Quang Nam.
Soon after, Nguyen Nhac, together with Ly Tai, seized the Hiep Hoa seaport and Thu Bon River, creating a critical situation: Crown Prince Duong had to retreat to Cau De, while Lord Nguyen and Prince Nguyen Phuc Anh fled to Gia Dinh. At that moment, Hoang Ngu Phuc attacked Cau De, forcing Nguyen Phuc Duong to flee. The Trinh army captured the mother and wife of Nguyen Phuc Thuan and sent them north.
Captured by the Tay Son
At that time, Nguyen Nhac in Quy Nhon was trapped between Trinh and Nguyen forces. To exploit the authority of Crown Prince Nguyen Phuc Duong and gain public support, he sought to capture the prince. Nguyen Nhac sent General Dien and vanguard officer Tuong with 2,000 troops to occupy Thuy Loan – Bo Ban; Tap Dinh and Ly Tai brought 2,000 soldiers to hold Ba Do; commander Phong and tiger general Han guarded Ha Than with 2,000 troops. Whoever could bring the crown prince would be handsomely rewarded.
Nguyen Phuc Duong sent Giao Quy to persuade Dien and Tuong to surrender, arguing that the Tay Son, trapped between Trinh and Nguyen, could not hold out long. In May, Tap Dinh and Ly Tai pursued Phuc Duong and the forces of Dien and Tuong. The crown prince was eventually captured at O Da and taken to Hoi An. Tap Dinh repeatedly attempted to kill him, but Ly Tai prevented it, saving him. From then on, the crown prince and Ly Tai became close.
Soon after, Nguyen Nhac was defeated by the Trinh army and brought the crown prince back to Quy Nhon, intending to enthrone him as king to attract scholars from Nam Ha. Meanwhile, Tong Phuoc Hiep of Lord Nguyen advanced and retook Phu Yen, demanding that the Tay Son return the crown prince. Nguyen Nhac outwardly agreed but secretly hid wealth in the Tay Son mountains and sent Phuc Duong to Ha Lieu and An Thai to avoid capture.
Internal Conflict
When the crown prince returned to Gia Dinh, internal conflict erupted between Nguyen generals Do Thanh Nhon and Ly Tai (originally a Tay Son general who had defected to the Nguyen). With existing tensions and the loss of key commander Tong Phuoc Hiep, Ly Tai led the Hoa Nghia forces down from Chau Thoi mountain to attack Do Thanh Nhon’s Dong Son troops. Nhon, at a disadvantage, had to build defensive lines stretching from Ben Nghe River to Ben Than.
Facing instability, Nguyen Phuc Duong asked Lord Nguyen to send Nguyen Danh Khoang for negotiation, but Ly Tai did not trust him and even imprisoned the crown prince, continuing to attack Dong Son troops in Sai Gon. At that time, the crown prince advanced with his banner bearing six words: “Dong Cung Phung Menh Chieu An” (Crown Prince obeys the mandate to pacify). Seeing him, Ly Tai immediately knelt and escorted him to Dau Mit. A few days later, the crown prince sent Nguyen Man to Sai Gon to reassure troops and citizens.
On December 11, 1776, Ly Tai brought the crown prince to Sai Gon, temporarily lodging at Kim Chuong Pagoda. On December 14, Ly Tai forced Lord Nguyen Phuc Thuan to convene officials to announce abdication in favor of the crown prince. Under pressure, the crown prince ascended the throne as Tan Chinh Vuong and honored Phuc Thuan as Retired King. He also rewarded loyalists: Ton That Chi became Thieu Pho, Ton That Xuan became Chuong Co, and Ly Tai was appointed Bao Gia General.
However, the Retired King later took Nguyen Anh’s advice to seek support from Do Thanh Nhon. Learning this, Ly Tai forced the Retired King to relocate. Tan Chinh Vuong, though unwilling, had to be escorted by Truong Phuoc Dinh. The following day, the group was again moved to Sai Gon, deepening the split within the Nguyen forces into two opposing factions:
- Tan Chinh Vuong – Ly Tai
- Retired King – Nguyen Anh – Do Thanh Nhon
Death of Tan Chinh Vuong
In April 1777, Nguyen Hue led the Tay Son army south. Tan Chinh Vuong left Ly Tai to guard Sai Gon and took troops to Tran Bien. The Nguyen army suffered repeated defeats, forcing him to retreat to Sai Gon under Nguyen Dang Truong’s plan. Later, Tan Chinh Vuong sent Ly Tai to counterattack, but Ly Tai entered Do Thanh Nhon’s Dong Son territory and was killed there.
With Ly Tai dead, the two Nguyen factions reconciled to jointly oppose the Tay Son. Truong Phuoc Than led Tan Chinh Vuong to Tranh Giang, while the Retired King stayed at Tai Phu.
In May 1777, the Tay Son divided their forces to attack both locations. The Nguyen army was completely defeated. Tan Chinh Vuong retreated to Tra Luat and joined Tong Phuoc Thiem. However, under overwhelming Tay Son pressure, defensive lines continually collapsed. When Ba Viet fell, Tong Phuoc Hoa committed suicide.
Seeing the situation as hopeless, Tan Chinh Vuong surrendered on the condition that the Tay Son would not harm the city’s soldiers and civilians. Nguyen Lu agreed, but shortly after – on September 19 – he and 18 followers were taken to Gia Dinh and executed. Nearly a month later, the Retired King was also captured and killed. Most of the Nguyen royal family was massacred, with only Nguyen Anh escaping.
Because Ly Tai had once helped Nguyen Phuc Duong, the Tay Son later killed many Hoa people in Pho and Gia Dinh to take revenge. Tan Chinh Vuong’s reign lasted less than a year.
References
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (2002), Đại Nam thực lục (tập 1), NXB Giáo dục, Hà Nội.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
Tiếng Pháp
Tan Chinh Vuong Nguyen Phuc Duong (? – 1777)
Origine familiale
Nguyen Phuc Duong etait le fils du prince heritier Dong cung The tu Nguyen Phuc Hao (posthumement honore sous le nom de Hieu Tuyen vuong). Il etait le petit-fils du roi Vu Nguyen Phuc Khoat et cousin germain de l’empereur Gia Long. Le prince heritier Phuc Hao, souvent appele Duc Me, etait ne de l’epouse principale et jouissait d’une grande faveur du seigneur, etait choisi comme successeur. Nguyen Phuc Duong etait son fils, mais les sources historiques ne precisent pas sa date de naissance.
A cette epoque, il etait frequent que les enfants de la famille royale soient fragiles et difficiles a elever. Ainsi, le roi Vu avait etabli une regle particuliere : les filles devaient etre habillees et appelees comme des garcons, et vice versa, afin de les « rendre plus faciles a elever », selon la tradition populaire. Les annales de la dynastie Nguyen decrivent le prince Duong comme un jeune homme charmant, au visage digne et aux qualites morales reconnues, suscitant de grandes attentes de la part du peuple.
Apres la mort prematuree du prince heritier Phuc Hao en 1760, Nguyen Phuc Duong etait encore tres jeune. Le premier prince, Chuong, etant deja decede, le candidat le plus probable pour la succession etait le deuxieme prince Nguyen Phuc Luan, pere de Nguyen Phuc Anh (futur Gia Long). Cependant, a la mort du roi Vu en 1765, le pouvoir tomba entre les mains de Truong Phuc Loan, qui emprisonna Nguyen Phuc Luan et nomma le seizieme prince, Nguyen Phuc Thuan, fils de la dame Ngoc Cau, comme souverain, sous le nom de Dinh vuong. Truong Phuc Loan se proclama lui-meme Quoc pho et imposa des politiques tyranniques, provoquant l’indignation populaire. Peu apres, Nguyen Phuc Luan mourut en prison le 24 octobre 1765.
Ascension au rang de prince heritier de Dang Trong
Apres avoir consolide son pouvoir, Truong Phuc Loan devint avide et cruel, monopolisant le gouvernement et extorquant les richesses du peuple. Cette tyrannie affaiblit la maison Nguyen. Dans ce contexte trouble, en 1771, les trois freres Tay Son – Nguyen Nhac, Nguyen Lu et Nguyen Hue – se revolterent. Ils proclamèrent le renversement du pouvoir de Truong et soutinrent le prince Nguyen Phuc Duong.
En 1773, l’armee rebelle Tay Son dirigee par Nguyen Nhac prit Quy Nhon. Debut 1775, les troupes Trinh sous Hoang Ngu Phuc avancerent vers le Sud et occuperent Phu Xuan. Nguyen Phuc Duong suivit alors son oncle, le prince Dinh vuong Nguyen Phuc Thuan, a Quang Nam. Les generaux Nguyen Cuu Dat, Ton That Tinh, Ton That Kinh, Ton That Chu, Nguyen Cuu Than, Do Thanh Nhon et Truong Phuoc Dinh demandèrent au seigneur Nguyen de nommer Duong comme prince heritier : « Le prince Duong est vertueux et attendu par tous. Nous prions pour qu’il soit nommé Tru nhi afin de restaurer le pays. » Sous la pression des circonstances et du peuple, le seigneur Nguyen dut nommer Nguyen Phuc Duong prince heritier et lui confier la supervision de Quang Nam.
Peu apres, Nguyen Nhac et Ly Tai prirent le controle du port Hiep Hoa et de la riviere Thu Bon. La situation devint critique : le prince heritier Duong dut se replier a Cau De, tandis que le seigneur Nguyen et le prince Nguyen Phuc Anh s’echapperent a Gia Dinh. Profitant de l’occasion, Hoang Ngu Phuc attaqua Cau De, obligeant Duong a fuir. Les Trinh capturerent la mere et l’epouse du prince Nguyen Phuc Thuan et les ramenèrent au Nord.
Capture par les Tay Son
A cette epoque, Nguyen Nhac a Quy Nhon etait pris en etau entre les troupes Trinh et Nguyen. Pour rallier le soutien populaire, il decida de capturer le prince heritier. Il envoya Dien et Tuong avec 2 000 soldats a Thuy Loan – Bo Ban ; Tap Dinh et Ly Tai avec 2 000 soldats a Ba Do ; Phong et Han avec 2 000 hommes a Ha Than. Celui qui ramenerait le prince serait recompense.
Nguyen Phuc Duong fit envoyer Giao Quy pour convaincre Dien et Tuong de se rendre, estimant que les Tay Son, pris entre les Trinh et les Nguyen, ne pouvaient tenir longtemps.
En mai, Tap Dinh et Ly Tai poursuivirent Duong et ses troupes en fuite. Le prince fut finalement capture a O Da et conduit a Hoi An. Tap Dinh tenta plusieurs fois de le tuer, mais Ly Tai l’en empecha, sauvant ainsi sa vie. C’est ainsi que naquit une proximite entre le prince et Ly Tai.
Nguyen Nhac, apres avoir ete vaincu par les Trinh, ramena le prince a Quy Nhon et prevint de son intention de le couronner roi pour seduire les lettrés du Sud. Toutefois, Nguyen Phuc Duong refusa, et cette hesitation fit que certains intellectuels initialement soutenant Tay Son se rallierent aux Nguyen, tels que Chau Van Tiep et Ly Tai. Debut 1776, lorsque Tay Son devint plus puissant, Nguyen Nhac se proclama Tay Son vuong et amena le prince a la pagode Thap Thap.
Conflit interne et couronnement
A l’automne 1776, Nguyen Phuc Duong tenta de s’echapper avec l’aide de son entourage. Le 17 novembre, le prince s’evaida avec Truong Phuoc Dinh et le strategue Quy Nhan, arrivant le 19 a Vi Ne et rejoignant Ton That Xuan pour se rendre en securite a Gia Dinh.
A son retour, un conflit eclata entre les generaux Do Thanh Nhon et Ly Tai. Nguyen Phuc Duong intervint pour retablir la paix, imposant son autorite. Le 11 decembre 1776, Ly Tai installa le prince a Sai Gon. Le 14 decembre, le seigneur Nguyen Phuc Thuan annonca la renonciation au trone en faveur du prince, qui devint Tan Chinh vuong, tandis que Phuc Thuan recut le titre de Thai thuong vuong. Les principaux generaux furent recompenses : Ton That Chi devint Thieu pho, Ton That Xuan Chuong co, et Ly Tai Bao gia Dai tuong quan.
Conflits et mort
En 1777, Nguyen Hue envahit le Sud. Tan Chinh vuong laissa Ly Tai defender Sai Gon et prit position a Tran Bien. Apres plusieurs defaites, il dut se replier a Sai Gon. Ly Tai fut tue lors d’une escarmouche, mais Tan Chinh vuong et le reste des forces Nguyen firent une treve pour resister aux Tay Son.
En mai 1777, Tay Son attaqua simultanement les positions des Nguyen. Tan Chinh vuong fut capture a Tra Luat avec 18 compagnons et execute a Gia Dinh le 19 septembre 1777, moins d’un an apres son accession au trone. Le Thai thuong vuong fut egalement capture et execute peu apres, et la plupart des membres de la famille Nguyen furent massacres, seul Nguyen Anh echappant a la mort.
Références
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (2002), Đại Nam thực lục (tập 1), NXB Giáo dục, Hà Nội.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
Tiếng Trung
新正王阮福揚 (Nguyen Phuc Duong) (? – 1777)
身世
阮福揚是东宫世子阮福浩 (Nguyen Phuc Hao) 的儿子（阮朝追封为孝宣王）。他是武王阮福濶 (Nguyen Phuc Khoat) 的孙子，也是嘉隆帝的堂兄弟。世子福浩常被称为德媒，由正室所生，因此深受君王喜爱，并被选为继承人。福揚是福浩之子，但史书未记载其出生年份。
当时皇族幼儿普遍难以养育，易夭折，因此武王制定了特殊规则：女儿幼年时需打扮与称呼如男孩，男孩则相反，以便按照民间观念“易于养育”。阮朝史书描述皇孙福揚年轻英俊，面如画，德行高尚，深受百姓寄予厚望。
1760年，世子福浩早逝，阮福揚当时年纪尚小。长子皇子章也已去世，继承人位置最有可能的是次子阮福倫 (Nguyen Phuc Luan)，即后来的嘉隆帝阮福映 (Nguyen Phuc Anh) 的父亲。然而，武王于1765年去世后，权力落入张福 loan (Truong Phuc Loan) 之手。Loan囚禁阮福倫，并立第十六皇子阮福淳 (Nguyen Phuc Thuan) 为主，即定王。张福 loan 自称国辅，施行专断政策，使民怨沸腾。不久，阮福倫于1765年10月24日在狱中去世。
成为南方世子
掌权后，张福 loan 贪婪残暴，操控朝政，尽力掠夺民财自肥。其专权行为引发民怨，使阮氏基业日渐衰弱。在此混乱局势下，1771年，西山三兄弟——阮乐 (Nguyen Nhac)、阮旅 (Nguyen Lu) 与阮惠 (Nguyen Hue) 发动起义，宣布推翻张氏权臣，并拥立皇孙阮福揚。
1773年，西山义军在阮乐指挥下占领归仁。1775年初，郑军在黄五福 (Hoang Ngu Phuc) 统领下深入南方，占领富春。此时，阮福揚随定王阮福淳进入广南。阮九逸 (Nguyen Cuu Dat)、孙室静 (Ton That Tinh)、孙室敬 (Ton That Kinh)、孙室珠 (Ton That Chu)、阮九慎 (Nguyen Cuu Than)、杜清仁 (Do Thanh Nhon) 与张福定 (Truong Phuoc Dinh) 上疏请定王立阮福揚为世子：“皇孙福揚德行卓越，内外寄望甚高，请速立为储嗣，以图复国。”在局势与民心压力下，阮福淳只得立阮福揚为世子，负责治理广南。
不久，阮乐与李才 (Ly Tai) 带兵占据协和口与水本江。形势危急，东宫阮福揚退至鸠堤，定王与皇子阮福映逃入嘉定。此时，黄五福趁机攻打鸠堤堡，迫使阮福揚逃跑。郑军俘获阮福淳的母亲与妻子，并押送北方。
被西山俘获
当时，阮乐在归仁处于“进退两难”，受郑、阮两军夹击。为利用东宫阮福揚的名义收复人心，他决定设法俘获世子。阮乐派统率面 (Dien) 与先锋常 (Tuong) 带2000兵驻守翠鸾 – 簸板；集廷 (Tap Dinh) 与李才亦带2000兵占据三渡；督战峰 (Phong) 与虎将罕 (Han) 带2000兵守河身。凡能擒获东宫者，重奖不赀。
阮福揚则派教贵 (Giao Quy) 劝说面与常投降，认为西山被郑阮夹击，难以持久。5月，集廷与李才率兵追击福揚及面、常部队。最终，东宫在乌沙被捕，并押送会安。集廷多次想杀福揚，但李才阻止，使其脱险。从此，世子与李才产生情感，关系更亲近。
不久，阮乐被郑军击败，只得将世子送回归仁，并拟立其为王以招揽南河士人。与此同时，阮主下属宋福协 (Tong Phuoc Hiep) 进攻复取富安，并派白允朝 (Bach Doan Trieu) 要求西山归还东宫。阮乐表面同意，但暗中将财宝藏于西山，随后将福揚转至河辽与安泰以防被夺。
局势日益紧张，阮乐采用“假降”计，携金银至黄五福营中请降，表示愿攻阮军。宋福协误以为西山会归还世子，放松防守。阮乐遂命阮惠率兵突袭富安，迫使其撤退至灰山。胜利后，阮乐将东宫送回蓬江，并将女儿寿香嫁给他，赐黄金、绸缎及平山县作为嫁妆，诚意邀请世子登王位，但阮福揚仍不接受。此举导致曾追随西山的士人因忠于皇孙而纷纷离开，转向阮派，其中包括周文接 (Chau Van Tiep) 与李才。1776年初，当西山势力稳固，阮乐自称西山王，并将东宫送至十塔寺。
内部争斗
1776年秋，阮福揚秘密与家臣策划脱离西山，他与船主进 (Tien) 约定在虎骑接应。11月17日夜，世子与张福定及谋士贵人悄乘船南逃。船主担忧逆风，但福揚安抚。果然出发时风向顺利，将他们迅速送行。11月19日，船至微涅海域，遇孙室春 (Ton That Xuan) 从广南而来，双方合流，共进嘉定，安全脱离西山控制。
回到嘉定后，阮内部爆发激烈矛盾，杜清仁与李才（原西山将领后归阮）相互冲突。因与宋福协关系不睦，李才率和平义军由洲尾山下击东山军杜清仁。杜清仁处于劣势，只能筑防线从滨谿河至滨炭。
局势不稳，阮福揚请阮登光 (Nguyen Danh Khoang) 前去谈判，但李才不信，反将他拘禁，并继续攻打东山军。世子随后率军到来，高挂“东宫奉命招安”旗。李才见世子，立刻下跪护送至油密。数日后，世子又派阮敏 (Nguyen Man) 至西贡安抚军民。
1776年12月11日，李才迎世子至西贡，暂驻金章寺。12月14日，李才迫阮福淳召集文武百官，宣布让位给东宫。在被迫顺从下，东宫登基称新正王，尊福淳为太上王。世子亦重赏功臣：孙室智 (Ton That Chi) 为少辅，孙室春为掌奇，李才为保驾大将军。
然而，太上王听从阮福映建议，寻求依靠杜清仁。李才得知后，立即带兵迫太上王迁居。新正王虽不愿，但只能让张福定护驾。次日，全队被带回西贡，使阮内部分裂为两派对立：
- 新正王 – 李才
- 太上王 – 阮福映 – 杜清仁
1777年4月，阮惠率西山军入南。新正王令李才镇守西贡，自身率军赴镇边。阮军连续败北，迫其按阮登长 (Nguyen Dang Truong) 计策撤回西贡。后，新正王再令李才出战，但李才误入东山军杜清仁阵中，被杀。
新正王之死
李才死后，阮内部双方和解，共抗西山。张福慎 (Truong Phuoc Than) 带新正王逃至争江，太上王驻于才府。
1777年5月，西山分军攻打两处，阮军全线溃败。新正王退至茶律，与宋福添 (Tong Phuoc Thiem) 合军。然而，西山压力强大，防线不断崩溃。巴越失陷，宋福和 (Tong Phuoc Hoa) 自杀。
见局势绝望，新正王同意投降，条件是西山不杀城中军民。阮旅同意，但不久——9月19日——新正王与18随从被押回嘉定处死。近一月后，太上王亦被俘杀。阮氏宗亲几乎全灭，仅阮福映幸免。
因李才曾助阮福揚，西山随后杀害嘉定与浮洲岛多名华人以报复。新正王在位不足一年即逝。
参考
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (2002), Đại Nam thực lục (tập 1), NXB Giáo dục, Hà Nội.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
