Thân thế
Trịnh Duy Sản quê tại làng Thủy Chú (nay thuộc xã Xuân Thắng, huyện Thọ Xuân, Thanh Hóa). Ông là đại thần triều Lê Tương Dực với vị thế ngoại thích của nhà vua. Ông vốn là cháu nội của khai quốc công thần Trịnh Khắc Phục. Trịnh Khắc Phục (chức Dương Vũ công thần, tước Ngọc quận công) sinh 8 con trai gồm : Trịnh Bá Nhai, Trịnh Trọng Ngạn, Trịnh Trọng Phong, Trịnh Thúc Thông, Trịnh Thúc Tùng, Trịnh Đại Hưng, Trịnh Như Sơn và Trịnh Quý Nham. Nhánh Trịnh Trọng Ngạn sinh ra ba anh em Trịnh Duy Thuân, Trịnh Duy Đại và Trịnh Duy Sản. Nhánh Trịnh Trọng Phong sinh con gái Trịnh Thị Tuyên (chính thất Kiến vương Lê Tân, mẹ ruột vua Lê Tương Dực, mất năm 1509 do bị Lê Uy Mục sát hại).
Do cha là anh em ruột Trịnh Trọng Phong, nên Trịnh Duy Sản là anh họ của bà Trịnh Thị Tuyên, đồng thời là cậu họ (thuộc hàng ngoại thích) của vua Lê Tương Dực.
Dẹp loạn Trần Tuân
Năm 1509, Trịnh Duy Sản theo phe Lê Tương Dực dấy binh lật đổ Lê Uy Mục. Nhờ công lao trong cuộc chính biến này, ông được phong tước Mỹ Huệ hầu.
Năm 1511, Trần Tuân tụ tập dân binh dấy loạn ở đất Sơn Tây. Nhận lệnh vua Tương Dực ông đem quân đi tiễu phạt, nhưng Trịnh Duy Sản khi giao chiến với Trần Tuân đã bại trận tan tác, bên mình chỉ còn sót lại vỏn vẹn hơn 30 thủ hạ, đành phải lui về đóng chốt ở vùng Đông Ngạc, Nhật Chiêu.
Thừa thắng, thanh thế của Trần Tuân ngày một lớn mạnh, thẳng tiến uy hiếp Thăng Long. Triều đình rúng động, Nghĩa quốc công Nguyễn Văn Lang vội hạ thủy thuyền Tiểu Thiên Quang, trù tính hộ giá hoàng đế chạy vào Thanh Hóa lánh nạn, mặt khác điều động cả phu thợ của Công bộ lập phòng tuyến kỵ binh ở xứ Đông Hà, nhưng đêm xuống nhóm này hoảng sợ tan chạy sạch. Trước tình cảnh nguy cấp, vua phải bí mật phái Minh Luân bá Lê Niệm cùng Tổng thái giám Lê Văn Huy dẫn theo lực sĩ chèo thuyền ra mạn Từ Liêm để dò thám hư thực.
Về phần Trịnh Duy Sản, dù thảm bại nhưng ông không nản chí. Trịnh Duy Sản gom tàn quân, cùng quân sĩ cắt máu ăn thề, xé vạt áo làm dấu hiệu nhận diện. Biết Trần Tuân vừa thắng lớn ắt sinh kiêu ngạo, nhân lúc trời nhá nhem tối,Trịnh Duy Sản dẫn theo 30 cảm tử quân âm thầm đột kích thẳng vào doanh trại đối phương. Bị đánh bất ngờ ngay tại sào huyệt, Trần Tuân bị Duy Sản đâm chết tại chỗ.
Ngay sau đó, Duy Sản cho bắn ba phát pháo hiệu báo thắng trận. Cánh quân của Nguyễn Văn Lang từ ngoài đồng loạt ập vào phối hợp đánh giết, khiến quân phiến loạn vỡ trận tan rã. Nhờ chuyển bại thành thắng ngoạn mục với chiến công cứu nguy kinh thành, Trịnh Duy Sản được thăng phong Nguyên quận công và nắm quyền chỉ huy cẩm y vệ lực lượng thân binh hộ vệ trọng yếu của hoàng đế.
Dẹp loạn Lê Hy
Sang năm 1512, đất nước lại nổi sóng gió khi nhóm Lê Hy, Trịnh Hưng và Lê Minh Triệt dấy binh làm loạn ở Nghệ An. Vua sai Khang quận công Trần Nghi cùng Đông các hiệu thư Trần Dực đi dẹp. Nhưng khi tiến vào đất Nghệ, cánh quân triều đình rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan khi bị giặc bủa vây trước sau; lúc tháo chạy ra biển lại gặp bão lớn làm đắm thuyền, khiến Trần Nghi, Trần Dực cùng toàn quân vùi thây dưới đáy biển.
Thừa thắng xông lên, phản quân tiến sát tận huyện Lôi Dương (Thanh Hóa). Một lần nữa, Trịnh Duy Sản được trao quyền thống lĩnh quân đội nghênh chiến. Ông lập công phá tan quân loạn: chém đầu Lê Minh Triệt đem về bêu trước phường Đông Tân ở kinh đô, đồng thời bắt sống Lê Hy và Trịnh Hưng, đóng cũi giải về Thăng Long xử trảm.
Chưa dừng lại ở đó, đến năm 1515, khi Phùng Cương nổi dậy ở vùng núi Tam Đảo, Trịnh Duy Sản lại phụng mệnh cầm quân đi đánh và nhanh chóng dẹp yên cuộc khởi nghĩa.
Liên tiếp lập nhiều đại công, uy thế của Trịnh Duy Sản ngày càng hiển hách. Tuy nhiên, hai dòng họ công thần lớn là họ Trịnh và họ Nguyễn vốn cùng có công phò tá triều đình bắt đầu nảy sinh đố kỵ, tranh giành ảnh hưởng. Trịnh Duy Sản và đại thần Nguyễn Văn Lang mâu thuẫn gay gắt. Đến khi Văn Lang qua đời không còn ai kiềm tỏa, Duy Sản càng trở nên kiêu ngạo, lộng quyền và cậy thế trong chốn triều đình.
Sát hại vua Lê Tương Dực
Càng về sau, Lê Tương Dực càng lún sâu vào con đường hưởng lạc, sa đọa trong tửu sắc. Nhà vua bắt đầu dốc cạn quốc khố xây dựng Cửu Trùng Đài nguy nga và dựng điện Trăm Nóc quy mô đồ sộ. Thấy triều chính ngả nghiêng, Trịnh Duy Sản nhiều lần thẳng thắn dâng sớ can ngăn nhưng đều phật ý vua, thậm chí còn bị phạt đòn bằng roi trước chốn ba quân. Mang mối hận nhục nhã trong lòng, Duy Sản ngấm ngầm cấu kết với Thái sư Lê Quảng Độ cùng Trình Trí Sâm mưu tính chuyện phế lập, dấy binh tạo phản.
Cơ hội đến vào năm 1516, khi Trần Cảo nổi dậy đánh phá vùng Bắc Giang rồi tự xưng Hoàng đế, trở thành thế lực phản loạn uy hiếp ngai vàng lớn nhất bấy giờ. Mượn cớ xuất quân tiễu phạt Trần Cảo, Duy Sản bí mật tập kết thuyền bè, khí giới ở bến Thái Cực để che mắt thiên hạ.
Đêm mùng 6 tháng 4 năm đó vào khoảng canh hai, Trịnh Duy Sản chỉ huy hơn 3.000 quân Kim ngô hộ vệ bất ngờ tiến thẳng vào cửa Bắc Thần. Nghe tiếng huyên náo, Lê Tương Dực lầm tưởng quân Trần Cảo đã đánh tràn vào hoàng thành, vội vã tháo chạy ra cửa Bảo Khánh, băng qua Cầu Dừa rồi vòng ngược lại cửa Nam thành để trốn. Khi đến bờ hồ Chu Tước, nhà vua chạm mặt Trịnh Duy Sản liền hớt hải hỏi: “Giặc ở phía nào?”.
Duy Sản không đáp, chỉ quay mặt đi rồi cười lớn. Nhận ra mưu phản, vua Tương Dực hoảng hốt ghìm ngựa quay đầu chạy thục mạng về phía tây. Nhưng Duy Sản lập tức lệnh cho võ sĩ dàn giáo chặn đường, rồi sai tên hộ vệ tên Hạnh xông tới đâm ngã hoàng đế xuống đất và kết liễu mạng sống của vua. Sau khi sát hại vua Tương Dực, Duy Sản hạ lệnh lôi xác vua về quán Bắc Sứ, châm lửa thiêu rụi để phi tang.
Tử trận
Sau khi hạ sát Tương Dực Đế, Trịnh Duy Sản cùng triều thần tôn lập người chắt của vua Lê Thánh Tông là Lê Y lên ngôi, tức vua Lê Chiêu Tông.
Lúc này, thế lực của Trần Cảo ồ ạt tràn vào đánh chiếm Đông Kinh, buộc triều đình nhà Lê phải bỏ chạy lánh nạn. Mang danh nghĩa phò tá tân đế, Trịnh Duy Sản thống lĩnh cả thủy lẫn bộ, hợp binh cùng các tướng siết chặt vòng vây bốn mặt thành. Ông linh hoạt chuyển hướng tiến công từ bến Thái Cực sang bến Đông Hà. Dù quân phản loạn bắt đầu núng thế, quân triều đình vẫn chưa dứt điểm thu hồi được kinh đô, đành chuyển sang khép vòng vây ở phía tây.
Giữa lúc giằng co ác liệt, bộ tướng đất Sơn Tây là Hà Công Chân vì nôn nóng tranh công đã trở mặt chống lệnh triều đình hòng chiếm lấy kinh thành trước. Không ngần ngại, Trịnh Duy Sản đích thân đem quân chặn đánh và chém đầu Công Chân. Loại bỏ được nội phản, các đạo quân nhà Lê dốc toàn lực công thành, đánh tan tác quân Trần Cảo, buộc Cảo phải mở đường máu tháo chạy. Vua Lê Chiêu Tông được rước về hoàng cung làm lễ đăng cơ lên ngôi.
Tháng 8 năm 1516, Trịnh Duy Sản được giao quyền Tiết chế toàn bộ thủy lục quân doanh, kiêm quản các huyện xứ Hải Dương. Sang tháng 11, ông cùng An Hòa hầu Nguyễn Hoằng Dụ (con trai đối thủ cũ Nguyễn Văn Lang) đem đại quân truy quét tàn dư Trần Cảo tại vùng Trâu Sơn, huyện Chí Linh. Nhận thấy binh sĩ đã mỏi mệt sau chuỗi ngày dài giao tranh, Duy Sản soạn một bài hịch văn lời lẽ tha thiết bằng cả chữ Hán lẫn dịch sang chữ Nôm để toàn quân đều hiểu và sốc lại sĩ khí.
Thế nhưng, hậu phương Thăng Long lại bất ngờ rối loạn. Quân sĩ và các tướng ở lại kinh thành cậy công sinh càn, ngang nhiên chém giết, cướp bóc vô tội vạ. Lo ngại tình hình vượt tầm kiểm soát, Duy Sản vội rút bớt lực lượng, lệnh cho dưỡng tử là viên danh tướng Trần Chân dẫn quân về dẹp loạn tại kinh sư.
Rút bớt quân số khiến lực lượng ngoài mặt trận bị suy yếu rõ rệt. Trong một trận giáp lá cà đẫm máu với quân Trần Cảo, tỳ tướng Hạnh (người năm xưa đâm chết Lê Tương Dực) trúng đao tử trận. Rơi vào cảnh cùng quẫn, lại bị quân địch liên tục khiêu chiến khiêu khích, Trịnh Duy Sản gạt phăng mọi lời can ngăn của bộ hạ, đích thân dẫn đầu đoàn quân xông thẳng vào sào huyệt đối phương. Bất ngờ lọt vào ổ mai phục của Trần Cảo, quan quân tan rã hoàn toàn. Trịnh Duy Sản cùng tướng Nguyễn Thượng bị bắt sống, áp giải về doanh trại Vạn Kiếp rồi bị hạ sát, khép lại cuộc đời đầy biến động của một quyền thần kiêm dũng tướng.
Tài liệu tham khảo
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh
Trinh Duy San (?-1516)
Family Background
Trinh Duy San was born in Thuy Chu Village (now located in Xuan Thang Commune, Tho Xuan District, Thanh Hoa Province). He was a high-ranking official and an imperial relative by marriage of the Later Le dynasty. He descended from the lineage of Trinh Khac Phuc, one of the dynasty’s founding meritorious generals.
First generation: Trinh Khac Phuc, who held the title of Duke of Ngoc Commandery and was honored as a meritorious founding general, had eight sons: Trinh Ba Nhai, Trinh Trong Ngan, Trinh Trong Phong, Trinh Thuc Thong, Trinh Thuc Tung, Trinh Dai Hung, Trinh Nhu Son, and Trinh Quy Nham.
Second generation:
- The branch of Trinh Trong Ngan: He had three sons: Trinh Duy Thuan, Trinh Duy Dai, and Trinh Duy San.
- The branch of Trinh Trong Phong: He had a daughter, Trinh Thi Tuyen, the principal wife of Kien Prince Le Tan and the biological mother of Emperor Le Tuong Duc. She was killed in 1509 on the orders of Le Uy Muc.
Since Trinh Trong Ngan and Trinh Trong Phong were biological brothers, Trinh Duy San was a first cousin of Trinh Thi Tuyen. He was also the maternal cousin of Emperor Le Tuong Duc and therefore belonged to the emperor’s maternal relatives.
Suppression of the Tran Tuan Rebellion
In 1509, Trinh Duy San joined the faction supporting Le Tuong Duc in raising an army to overthrow Le Uy Muc. In recognition of his contribution to this political upheaval, he was granted the title of Marquis of My Hue.
In 1511, Tran Tuan gathered local forces and launched a rebellion in Son Tay. Acting on Emperor Tuong Duc’s orders, Duy San led an army to suppress the rebellion. He suffered a crushing defeat, with barely more than thirty retainers remaining at his side. He was therefore forced to withdraw and establish a defensive position in the Dong Ngac and Nhat Chieu area.
Taking advantage of his victory, Tran Tuan’s reputation and military strength grew increasingly formidable, and he advanced directly toward Thang Long, threatening the capital. The court was thrown into turmoil. Duke Nguyen Van Lang hastily prepared the Tieu Thien Quang boats and made plans to escort the emperor to Thanh Hoa for refuge. At the same time, laborers and craftsmen from the Ministry of Works were mobilized to establish a cavalry defense line in Dong Ha, but they panicked and fled during the night. Faced with the increasingly critical situation, the emperor secretly dispatched Marquis Minh Luan, Le Niem, together with Chief Eunuch Le Van Huy and a group of strong rowers, toward Tu Liem to investigate the situation.
Despite his devastating defeat, Trinh Duy San did not lose heart. He regrouped his remaining forces and had his soldiers swear a blood oath of mutual loyalty. They tore pieces from the hems of their garments to serve as identifying marks. Realizing that Tran Tuan, having just won a major victory, would inevitably become overconfident, Duy San seized the opportunity at dusk to lead thirty determined soldiers in a covert assault directly against the rebel camp. Caught completely by surprise in his own headquarters, Tran Tuan was stabbed to death by Duy San on the spot.
Immediately afterward, Duy San ordered three cannon shots to be fired as a signal of victory. Nguyen Van Lang’s forces simultaneously attacked from outside, coordinating their assault and slaughtering the rebels, causing the insurgent army to collapse completely.
Having transformed a disastrous defeat into a remarkable victory and saved the capital from imminent danger, Trinh Duy San was promoted to the rank of Duke of Nguyen Commandery and appointed commander of the Cam Y Ve, the emperor’s elite personal guard.
Suppression of the Le Hy Rebellion
In 1512, the country was once again plunged into turmoil when Le Hy, Trinh Hung, and Le Minh Triet raised an armed rebellion in Nghe An. The emperor ordered Marquis Tran Nghi of Khang Commandery and Tran Duc, an official of the Dong Cac, to suppress the uprising.
However, after entering Nghe An, the imperial army found itself in an extremely difficult situation, surrounded by rebel forces from both the front and rear. When the troops attempted to flee toward the sea, they encountered a severe storm that sank their ships. Tran Nghi, Tran Duc, and the entire army perished at sea.
Emboldened by their victory, the rebels advanced as far as Loi Duong District in Thanh Hoa. Once again, Trinh Duy San was entrusted with supreme command of the imperial forces. He successfully crushed the rebellion. Le Minh Triet was beheaded, and his head was brought back and displayed publicly at Dong Tan Ward in the capital. Le Hy and Trinh Hung were captured alive, placed in cages, transported back to Thang Long, and executed.
His military campaigns did not end there. In 1515, when Phung Cuong launched an uprising in the mountainous Tam Dao region, Trinh Duy San was once again ordered to lead an army against him. He quickly suppressed the rebellion.
After achieving a succession of major military victories, Trinh Duy San’s authority and prestige became increasingly formidable. However, rivalry gradually emerged between the two great meritorious families, the Trinh and Nguyen clans, both of which had played important roles in supporting the dynasty. Trinh Duy San and the senior official Nguyen Van Lang became bitter rivals and engaged in a serious struggle for influence.
After Nguyen Van Lang’s death, there was no longer anyone powerful enough to restrain Duy San. He consequently became increasingly arrogant, domineering, and influential at court.
Assassination of Emperor Le Tuong Duc
As time passed, Le Tuong Duc increasingly succumbed to a life of luxury and indulgence. The emperor devoted himself to wine, pleasure, and sexual excess. He began exhausting the state treasury on the construction of the magnificent Cuu Trung Dai and the enormous Tram Noc Palace.
Concerned about the deterioration of the government, Trinh Duy San repeatedly submitted memorials remonstrating with the emperor. These memorials repeatedly displeased the ruler. On one occasion, Duy San was even publicly beaten with a cane before the assembled troops.
Humiliated and resentful, Duy San secretly allied himself with Grand Preceptor Le Quang Do and Trinh Tri Sam to plot the deposition of the emperor and the installation of a new ruler. They began preparations for an armed rebellion.
The opportunity came in 1516, when Tran Cao launched an uprising and attacked the Bac Giang region before proclaiming himself emperor. He rapidly became the most formidable rebel force threatening the throne at the time.
Using the pretext of preparing a military expedition to suppress Tran Cao, Duy San secretly assembled boats and weapons at the Thai Cuc wharf in order to conceal his true intentions.
On the night of the sixth day of the fourth lunar month of that year, around the second watch, Trinh Duy San led more than 3,000 soldiers of the Kim Ngo Guard in a surprise attack through the Bac Than Gate.
Hearing the commotion, Le Tuong Duc mistakenly believed that Tran Cao’s forces had broken into the imperial citadel. He hurriedly fled through Bao Khanh Gate, crossed Cau Dua, and then turned back toward the southern gate of the city in an attempt to escape.
When he reached the shore of Chu Tuoc Lake, the emperor encountered Trinh Duy San and anxiously asked, “Where are the rebels?”
Duy San did not answer. Instead, he turned his face away and gave a chilling burst of laughter. Realizing that he had fallen into a conspiracy, Tuong Duc desperately reined in his horse and attempted to flee westward.
Duy San immediately ordered his soldiers to form a barrier across the road. He then ordered a guard named Hanh to attack the emperor, stab him to the ground, and kill him.
After assassinating Tuong Duc, Duy San ordered the emperor’s body to be dragged to the Bac Su inn, where it was burned in an attempt to destroy the evidence.
Death in Battle
After assassinating Emperor Tuong Duc, Trinh Duy San and the court officials installed Le Y, the great-grandson of Emperor Le Thanh Tong, on the throne. He became known as Emperor Le Chieu Tong.
At this time, Tran Cao’s forces launched a massive assault on Dong Kinh, forcing the young Later Le court to flee the capital for safety.
Claiming to act in support of the new emperor, Trinh Duy San took command of both naval and land forces and coordinated with other generals to encircle the city from all sides. He shifted the main axis of attack from the Thai Cuc wharf to the Dong Ha wharf.
Although the rebel forces were beginning to lose momentum, the imperial army was still unable to decisively retake the capital. The court forces therefore shifted their strategy and tightened the siege from the west.
During the fierce stalemate, Ha Cong Chan, a commander from Son Tay, became impatient to claim military glory and turned against the court’s orders in an attempt to seize the capital first.
Without hesitation, Trinh Duy San personally led his troops against him and beheaded Cong Chan.
With the internal rebellion eliminated, the Later Le forces launched an all-out assault on the city. They routed Tran Cao’s army and forced Cao to flee through a desperate breakthrough. Emperor Le Chieu Tong was subsequently escorted back to the imperial palace, where he formally completed his enthronement ceremony.
In August 1516, Trinh Duy San was appointed Supreme Commander of all land and naval military forces and was also placed in charge of the districts of Hai Duong.
In November, he joined Marquis An Hoa, Nguyen Hoang Du, the son of his former rival Nguyen Van Lang, in leading a large army to pursue the remnants of Tran Cao’s forces in the Trau Son area of Chi Linh District.
Recognizing that his troops had become exhausted after a prolonged series of battles, Duy San composed a passionate military proclamation in both Classical Chinese and its Nôm translation so that the entire army could understand it and regain its morale.
However, turmoil unexpectedly erupted in the rear at Thang Long. The soldiers and generals who remained in the capital, emboldened by their military achievements, became unruly and openly engaged in indiscriminate killing and looting.
Fearing that the situation would spiral out of control, Duy San withdrew part of his forces and ordered his adopted son, the renowned general Tran Chan, to return to the capital and suppress the disorder.
The reduction in troop numbers significantly weakened the forces remaining on the battlefield. During a bloody close-quarters engagement with Tran Cao’s troops, the subordinate commander Hanh, the same man who had previously stabbed Le Tuong Duc to death, was killed in battle.
Facing an increasingly desperate situation and repeatedly provoked by the enemy, Trinh Duy San ignored the advice of his subordinates and personally led his troops in a direct assault on the enemy headquarters.
However, he unexpectedly fell into an ambush laid by Tran Cao, and the imperial forces were completely routed. Trinh Duy San and the general Nguyen Thuong were captured alive and taken to the Van Kiep camp, where they were subsequently executed.
Thus ended the turbulent life of Trinh Duy San, a powerful court official and formidable military commander whose career was marked by remarkable military achievements, political rivalry, and violent struggles for power.
References
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
Tiếng Pháp
Trinh Duy San (?-1516)
Origines et ascendance familiale
Trinh Duy San était originaire du village de Thuy Chu, aujourd’hui situé dans la commune de Xuan Thang, district de Tho Xuan, province de Thanh Hoa. Il fut un haut dignitaire et un parent maternel de la famille impériale sous la dynastie des Le Posterieurs. Il était issu de la lignée de Trinh Khac Phuc, l’un des principaux méritants militaires ayant contribué à la fondation de la dynastie.
Première génération : Trinh Khac Phuc, qui détenait le titre de duc de la commanderie de Ngoc et était honoré comme l’un des méritants militaires de la fondation de la dynastie, eut huit fils : Trinh Ba Nhai, Trinh Trong Ngan, Trinh Trong Phong, Trinh Thuc Thong, Trinh Thuc Tung, Trinh Dai Hung, Trinh Nhu Son et Trinh Quy Nham.
Deuxième génération :
- Branche de Trinh Trong Ngan : celui-ci eut trois fils : Trinh Duy Thuan, Trinh Duy Dai et Trinh Duy San.
- Branche de Trinh Trong Phong : celui-ci eut une fille, Trinh Thi Tuyen, épouse principale du prince Kien, Le Tan, et mère biologique de l’empereur Le Tuong Duc. Elle fut tuée en 1509 sur ordre de Le Uy Muc.
Trinh Trong Ngan et Trinh Trong Phong étant frères germains, Trinh Duy San était le cousin germain de Trinh Thi Tuyen. Il était également un parent maternel de l’empereur Le Tuong Duc et appartenait ainsi à la famille des parents maternels de l’empereur.
Répression de la rébellion de Tran Tuan
En 1509, Trinh Duy San se rangea du côté de Le Tuong Duc et participa au soulèvement destiné à renverser Le Uy Muc. En récompense de son rôle dans ce coup politique, il reçut le titre de marquis de My Hue.
En 1511, Tran Tuan rassembla des forces locales et déclencha une rébellion dans la région de Son Tay. Sur ordre de l’empereur Tuong Duc, Duy San prit la tête d’une armée chargée de réprimer l’insurrection. Il subit cependant une défaite écrasante et ne conserva auprès de lui qu’un peu plus de trente hommes. Il fut contraint de se retirer et d’établir une position défensive dans la région de Dong Ngac et Nhat Chieu.
Fort de cette victoire, Tran Tuan vit son prestige et sa puissance militaire croître rapidement et marcha directement vers Thang Long, menaçant la capitale. La cour impériale fut plongée dans la panique. Le duc Nguyen Van Lang fit rapidement préparer les embarcations Tieu Thien Quang et envisagea d’escorter l’empereur jusqu’à Thanh Hoa afin de le mettre à l’abri. Dans le même temps, des ouvriers et artisans du ministère des Travaux furent mobilisés afin d’établir une ligne défensive de cavalerie dans la région de Dong Ha, mais ils prirent peur et s’enfuirent pendant la nuit.
Face à cette situation critique, l’empereur dépêcha secrètement le marquis Minh Luan, Le Niem, ainsi que le grand eunuque Le Van Huy et un groupe de rameurs robustes, vers la région de Tu Liem afin de reconnaître la situation et d’évaluer les forces adverses.
Malgré cette défaite désastreuse, Trinh Duy San ne se découragea pas. Il regroupa les restes de ses troupes et fit prêter à ses soldats un serment de sang afin de sceller leur fidélité mutuelle. Ils déchirèrent également des morceaux de leurs vêtements pour se reconnaître entre eux.
Sachant que Tran Tuan, après une grande victoire, devait nécessairement se montrer trop confiant, Duy San profita de la tombée du jour pour conduire secrètement trente soldats déterminés dans une attaque directe contre le camp ennemi. Pris totalement par surprise dans son propre quartier général, Tran Tuan fut tué sur-le-champ par Duy San.
Immédiatement après, Duy San ordonna de tirer trois coups de canon afin de signaler la victoire. Les forces de Nguyen Van Lang attaquèrent simultanément depuis l’extérieur et coordonnèrent leur offensive avec celles de Duy San. L’armée rebelle fut ainsi complètement mise en déroute.
Ayant transformé une défaite catastrophique en une victoire spectaculaire et sauvé la capitale d’un danger imminent, Trinh Duy San fut élevé au rang de duc de la commanderie de Nguyen et nommé commandant de la Cam Y Ve, la garde personnelle d’élite de l’empereur.
Répression de la rébellion de Le Hy
En 1512, le pays fut de nouveau plongé dans le désordre lorsque Le Hy, Trinh Hung et Le Minh Triet levèrent une armée rebelle dans la région de Nghe An. L’empereur ordonna au marquis Tran Nghi de la commanderie de Khang et à Tran Duc, fonctionnaire du Dong Cac, de réprimer l’insurrection.
Après avoir pénétré dans Nghe An, les forces impériales se retrouvèrent cependant dans une situation extrêmement difficile, encerclées par les rebelles à l’avant comme à l’arrière. Lorsqu’elles tentèrent de fuir par la mer, elles furent prises dans une violente tempête qui fit sombrer leurs navires. Tran Nghi, Tran Duc et l’ensemble de leurs troupes périrent ainsi en mer.
Profitant de leur victoire, les rebelles avancèrent jusqu’au district de Loi Duong, dans la province de Thanh Hoa. Une nouvelle fois, Trinh Duy San reçut le commandement suprême des forces impériales. Il réussit à écraser la rébellion. Le Minh Triet fut décapité et sa tête fut rapportée dans la capitale pour être exposée publiquement dans le quartier de Dong Tan. Le Hy et Trinh Hung furent capturés vivants, enfermés dans des cages, ramenés à Thang Long et exécutés.
Ses campagnes militaires ne s’arrêtèrent pas là. En 1515, lorsque Phung Cuong déclencha une insurrection dans la région montagneuse de Tam Dao, Trinh Duy San reçut une nouvelle fois l’ordre de conduire une armée contre lui et réprima rapidement la révolte.
Après avoir remporté successivement plusieurs grandes victoires militaires, l’autorité et le prestige de Trinh Duy San devinrent de plus en plus considérables. Toutefois, des rivalités commencèrent à apparaître entre les deux grandes familles de méritants, les clans Trinh et Nguyen, qui avaient tous deux contribué à soutenir la dynastie.
Trinh Duy San et le haut dignitaire Nguyen Van Lang entrèrent dans une violente rivalité et se disputèrent l’influence à la cour. Après la mort de Nguyen Van Lang, plus personne ne fut en mesure de contenir Duy San. Celui-ci devint progressivement arrogant, autoritaire et abusif dans l’exercice de son pouvoir à la cour impériale.
Assassinat de l’empereur Le Tuong Duc
Avec le temps, Le Tuong Duc s’enfonça de plus en plus dans une vie de plaisirs et de débauche. L’empereur se livra aux excès du vin, des divertissements et des plaisirs charnels. Il commença également à épuiser le trésor de l’État pour faire construire le somptueux Cuu Trung Dai et l’immense palais de Tram Noc.
Constatant la dégradation du gouvernement, Trinh Duy San adressa à plusieurs reprises des mémoriaux à l’empereur afin de le mettre en garde. Ces remontrances provoquèrent cependant la colère du souverain. À une occasion, Duy San fut même publiquement frappé à coups de bâton devant les troupes rassemblées.
Humilié et profondément rancunier, Duy San s’allia secrètement au grand précepteur Le Quang Do et à Trinh Tri Sam afin de préparer la destitution de l’empereur et l’installation d’un nouveau souverain. Ils commencèrent ainsi à préparer une rébellion armée.
L’occasion se présenta en 1516, lorsque Tran Cao déclencha une insurrection et attaqua la région de Bac Giang avant de se proclamer empereur. Il devint rapidement la force rebelle la plus dangereuse menaçant le trône.
Sous prétexte de préparer une expédition militaire contre Tran Cao, Duy San fit secrètement rassembler des bateaux et des armes au débarcadère de Thai Cuc afin de dissimuler ses véritables intentions.
Dans la nuit du sixième jour du quatrième mois lunaire de cette année-là, vers la deuxième veille, Trinh Duy San conduisit plus de 3 000 soldats de la garde Kim Ngo dans une attaque surprise contre la porte de Bac Than.
Entendant le tumulte, Le Tuong Duc crut à tort que les forces de Tran Cao avaient pénétré dans la citadelle impériale. Il s’enfuit précipitamment par la porte de Bao Khanh, traversa Cau Dua, puis revint vers la porte méridionale de la ville afin de prendre la fuite.
Lorsqu’il atteignit les rives du lac Chu Tuoc, l’empereur rencontra Trinh Duy San et lui demanda avec anxiété : « Où sont les rebelles ? »
Duy San ne répondit pas. Il détourna simplement le visage et éclata d’un rire sinistre. Comprenant alors qu’il était victime d’un complot, Tuong Duc fit brusquement tourner son cheval et tenta désespérément de fuir vers l’ouest.
Duy San ordonna immédiatement à ses soldats de former une barrière afin de lui couper la route. Il ordonna ensuite à un garde nommé Hanh de se précipiter sur l’empereur, de le poignarder et de le mettre à mort.
Après avoir assassiné Tuong Duc, Duy San ordonna que le corps de l’empereur soit traîné jusqu’à l’auberge de Bac Su, où il fut brûlé afin de faire disparaître les traces du crime.
Mort au combat
Après l’assassinat de l’empereur Tuong Duc, Trinh Duy San et les dignitaires de la cour installèrent sur le trône Le Y, arrière-petit-fils de l’empereur Le Thanh Tong. Celui-ci devint l’empereur Le Chieu Tong.
À cette époque, les forces de Tran Cao lancèrent une offensive massive contre Dong Kinh, contraignant la jeune cour des Le Posterieurs à abandonner la capitale pour se mettre à l’abri.
Se présentant comme le protecteur du nouvel empereur, Trinh Duy San prit le commandement des forces terrestres et navales et coordonna son action avec plusieurs généraux afin d’encercler la ville de tous côtés. Il déplaça l’axe principal de l’offensive du débarcadère de Thai Cuc vers celui de Dong Ha.
Bien que les forces rebelles aient commencé à perdre leur avantage, l’armée impériale ne parvint toujours pas à reprendre définitivement la capitale. Les forces de la cour décidèrent alors de resserrer le siège depuis l’ouest.
Au cours de cette confrontation acharnée, Ha Cong Chan, un commandant originaire de Son Tay, impatient de s’attribuer la gloire de la victoire, se retourna contre les ordres de la cour dans l’intention de s’emparer lui-même de la capitale.
Sans hésitation, Trinh Duy San conduisit personnellement ses troupes contre lui et fit décapiter Cong Chan.
Après avoir éliminé cette menace intérieure, les forces des Le Posterieurs lancèrent une offensive générale contre la ville. Elles mirent en déroute l’armée de Tran Cao et contraignirent celui-ci à s’enfuir en ouvrant une brèche à travers les lignes impériales. L’empereur Le Chieu Tong fut ensuite reconduit au palais impérial, où il put accomplir officiellement la cérémonie d’intronisation.
En août 1516, Trinh Duy San fut nommé commandant suprême de l’ensemble des forces terrestres et navales et reçut également l’administration des districts de Hai Duong.
En novembre, il s’allia au marquis An Hoa, Nguyen Hoang Du, fils de son ancien rival Nguyen Van Lang, pour conduire une importante armée à la poursuite des restes des forces de Tran Cao dans la région de Trau Son, district de Chi Linh.
Constatant que ses soldats étaient épuisés après une longue succession de combats, Duy San rédigea une proclamation militaire particulièrement éloquente, en caractères chinois classiques accompagnés d’une traduction en chu Nom, afin que l’ensemble des soldats puisse la comprendre et retrouver son moral.
Cependant, des troubles éclatèrent soudainement à l’arrière, à Thang Long. Les soldats et les généraux restés dans la capitale, s’appuyant sur leurs mérites militaires, devinrent incontrôlables et se livrèrent ouvertement à des massacres et à des pillages.
Craignant que la situation ne devienne incontrôlable, Duy San retira une partie de ses troupes et ordonna à son fils adoptif, le célèbre général Tran Chan, de retourner dans la capitale afin d’y rétablir l’ordre.
La réduction des effectifs affaiblit considérablement les forces demeurées sur le champ de bataille. Au cours d’un affrontement sanglant au corps à corps avec les troupes de Tran Cao, le commandant subalterne Hanh, celui-là même qui avait autrefois poignardé l’empereur Le Tuong Duc, fut tué au combat.
Dans une situation de plus en plus désespérée et constamment provoqué par l’ennemi, Trinh Duy San rejeta les conseils de ses subordonnés et prit personnellement la tête de ses troupes pour lancer une attaque directe contre le quartier général adverse.
Il tomba cependant à l’improviste dans une embuscade tendue par Tran Cao. Les forces impériales furent complètement mises en déroute. Trinh Duy San et le général Nguyen Thuong furent capturés vivants, conduits au camp de Van Kiep, puis exécutés.
Ainsi prit fin la vie mouvementée de Trinh Duy San, haut dignitaire de la cour et redoutable chef militaire, dont la carrière fut marquée à la fois par d’importantes victoires militaires, de violentes rivalités politiques et des luttes sanglantes pour le pouvoir.
Références
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
Tiếng Trung
郑惟产（？—1516）
身世
郑惟产籍贯水注村（今属清化省寿春县春胜社）。他是后黎朝廷的重臣及外戚，出自开国功臣郑克复一系。
第一代：郑克复，官至杨武功臣，封玉郡公，共有八子：郑伯涯、郑仲彦、郑仲丰、郑叔通、郑叔松、郑大兴、郑如山、郑贵岩。
第二代：
- 郑仲彦一支：生三子，即郑惟荀、郑惟大、郑惟产。
- 郑仲丰一支：生女郑氏宣，为建王黎僴之正妃，亦为黎襄翼帝生母。1509年，郑氏宣被黎威穆杀害。
由于郑仲彦与郑仲丰为亲兄弟，因此郑惟产是郑氏宣的堂兄，同时也是黎襄翼帝的母族亲属，属于皇帝的外戚。
平定陈遵之乱
1509年，郑惟产拥立黎襄翼帝，参与起兵推翻黎威穆。由于在此次政变中立下功劳，他被封为美惠侯。
1511年，陈遵聚集民兵，在山西地区起兵作乱。黎襄翼帝命郑惟产率军前往镇压。然而，郑惟产兵败溃散，身边仅剩三十余名部属，只得退至东鄂、日照一带据守。
陈遵乘胜而进，声势日益壮大，直逼东都，对升龙构成严重威胁。朝廷为之震动。义国公阮文郎急忙下水船“小天光”，谋划护送皇帝逃往清化避难；另一方面，又调动工部夫役，在东河地区设置骑兵防线，但入夜之后，众人惊惧溃逃。
面对危急局势，皇帝秘密派遣明伦伯黎念与总太监黎文辉，率领力士划船前往慈廉一带，以侦察敌军虚实。
郑惟产虽然遭受惨败，却并未因此气馁。他重新收拢残兵，与将士歃血为盟，并撕下衣襟作为彼此辨认的标志。
郑惟产判断陈遵刚刚取得大胜，必然骄傲轻敌，于是在天色将暗之时，率领三十名敢死之士悄然突袭敌军营寨。陈遵毫无防备，郑惟产直入其营，将其当场刺死。
随后，郑惟产下令鸣放三炮，以传递捷报。阮文郎所率军队从外部同时发动进攻，与郑惟产的部队合击，叛军因此全面溃败。
郑惟产凭借这一战将败局转化为胜局，并成功解除京城危机，因功晋封元郡公，同时掌管锦衣卫，负责统率皇帝身边的重要亲军卫队。
平定黎希之乱
1512年，局势再次动荡。黎希、郑兴、黎明澈等人在乂安地区起兵叛乱。皇帝命康郡公陈仪与东阁校书陈翼率军前往镇压。
然而，官军进入乂安后，前后均遭叛军包围，进退两难。官军撤往海上时又遭遇大风暴，船只沉没，陈仪、陈翼及全军将士均葬身海底。
叛军乘胜追击，一路推进至清化的雷阳县。此时，郑惟产再次受命统率军队迎战。他成功击溃叛军，斩杀黎明澈，并将其首级带回京城，悬首示众于东新坊。
黎希与郑兴则被生擒，关入囚笼，押送回升龙处斩。
1515年，冯刚在三岛山区起兵，郑惟产再次奉命率军征讨，并迅速平定此次叛乱。
由于接连建立重大军功，郑惟产的声望与权势日益显赫。然而，郑氏与阮氏两大功臣家族之间开始产生猜忌与权力争夺。郑惟产与重臣阮文郎之间的矛盾日益尖锐。
阮文郎去世后，朝廷中再无人能够制约郑惟产。他逐渐变得骄横跋扈，专擅朝政，并凭借军功与外戚身份在朝廷中扩张势力。
杀害黎襄翼帝
随着时间推移，黎襄翼帝日益沉溺于享乐，纵情酒色。他耗费大量国库资金营建宏伟的九重台，并修建规模巨大的百檐殿。
郑惟产看到朝政日渐败坏，多次上疏劝谏皇帝，但均令皇帝不悦，甚至曾在三军将士面前受到杖责。
郑惟产因此心怀屈辱与怨恨，暗中与太师黎广度、程智森结盟，谋划废立皇帝，并准备起兵反叛。
1516年，机会终于到来。陈暠在北江地区起兵，攻城略地，并自称皇帝，成为当时对皇位威胁最大的叛乱势力。
郑惟产以出兵征讨陈暠为名，暗中在太极津集结船只与武器，以掩饰其真正意图。
这一年四月初六夜间，约二更时分，郑惟产率领三千余名金吾卫士突然进攻北辰门。
黎襄翼帝听到外面的喧闹声，误以为陈暠军已经攻入皇城，慌忙从保庆门逃出，经过椰桥后，又折返至城南门，试图逃走。
当皇帝来到朱雀湖畔时，正好遇见郑惟产，便慌张地问道：
“贼在何处？”
郑惟产没有回答，只是转过脸去，发出一阵令人毛骨悚然的大笑。
黎襄翼帝这才意识到自己中了叛乱者的圈套，立即勒马回头，拼命向西逃跑。
郑惟产随即命武士列阵阻挡去路，又命一名名叫幸的侍卫冲上前去，将皇帝刺倒在地并杀死。
杀害黎襄翼帝后，郑惟产下令将皇帝的尸体拖至北使馆，纵火焚烧，以毁灭罪证。
战死
杀死黎襄翼帝后，郑惟产与朝廷群臣拥立黎圣宗的曾孙黎伊即位，是为黎昭宗。
此时，陈暠势力大举进攻东都，迫使新近建立的后黎朝廷逃离京城避难。
郑惟产以辅佐新帝为名，统率水陆两军，与诸将合兵，从四面围攻城池。他将进攻重点由太极津转移至东河津。
虽然叛军已经逐渐陷入劣势，但官军仍未能彻底收复京城，于是转而从西面进一步收紧包围圈。
在双方激战之际，山西将领何公真因急于争功，违抗朝廷命令，企图抢先夺取京城。
郑惟产毫不犹豫，亲自率军阻击，并斩杀何公真。
清除内部叛乱后，后黎军队全力攻城，大败陈暠军，迫使陈暠杀出重围逃走。黎昭宗随后被迎回皇宫，正式举行登基仪式。
1516年八月，郑惟产被任命为统领全部水陆军营的节制使，并兼管海阳地区各县。
十一月，郑惟产与安和侯阮弘裕，即其昔日政敌阮文郎之子，率领大军追剿陈暠残部，于至灵县的驺山地区展开作战。
郑惟产意识到士兵经过长期连续作战已经十分疲惫，于是撰写了一篇言辞恳切的檄文，并同时以汉文和喃文刊写，使全军将士都能够理解，以重新振奋军心。
然而，升龙后方突然发生混乱。留守京城的将士和将领自恃有功，肆意妄为，公然杀人掠夺，局势迅速失控。
郑惟产担心事态进一步扩大，于是急忙抽调部分前线兵力，并命养子、名将陈真率军返回京城平乱。
由于抽调兵力，前线军队的实力明显削弱。在与陈暠军进行的一场血腥近战中，偏将幸，即当年刺杀黎襄翼帝的侍卫，也在战斗中阵亡。
此时战局日益危急，而陈暠军又不断挑战、挑衅。郑惟产不顾部下劝阻，亲自率军直接冲向敌军营寨。
然而，他突然陷入陈暠设下的伏击，官军随即全面溃败。郑惟产与将领阮上被叛军生擒，押送至万劫军营，随后被杀。
至此，郑惟产这位权臣兼勇将结束了其充满动荡与血腥的政治军事生涯。
参考文献
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
