Thân thế
Trương Tấn Bửu (1752 – 1827), tên khác là Trương Tấn Long, là một trong những công thần khai quốc và danh tướng tiêu biểu của Nguyễn Phúc Ánh (sau là vua Gia Long). Ông sinh ra và lớn lên tại làng Hưng Lễ, tổng Bảo Phước, thuộc vùng đất Vĩnh Long xưa (nay là xã Hưng Lễ, huyện Giồng Trôm, tỉnh Bến Tre). Xuất thân trong một gia đình có truyền thống lao động và gắn bó với vùng đất Nam Bộ đang trong quá trình khai phá. Thân phụ ông là Trương Tấn Khương, thân mẫu là Trần Thị Nghĩa. Ông là người con thứ ba trong gia đình (theo cách gọi phổ biến ở Nam Bộ là con thứ tư).
Lớn lên trong bối cảnh Nam Bộ liên tục chịu ảnh hưởng của những biến động chính trị cuối thế kỷ XVIII, Trương Tấn Bửu sớm chứng kiến cuộc đối đầu giữa lực lượng chúa Nguyễn và phong trào Tây Sơn. Ông có nhiều đóng góp quan trọng trong cuộc chiến chống phong trào Tây Sơn, góp phần khôi phục cơ nghiệp họ Nguyễn và thống nhất đất nước vào đầu thế kỷ XIX. Với những chiến công và công lao trong suốt quá trình chinh chiến, ông được phong tước Long Vân hầu và được người đương thời tôn vinh là một trong Ngũ hổ tướng Gia Định buổi đầu triều Nguyễn.
Sự nghiệp
Tương truyền, từ khi còn trẻ, Trương Tấn Bửu đã nổi tiếng là người có vóc dáng khôi ngô, sức khỏe hơn người và tinh thần quả cảm. Ông được dân gian ca ngợi là người có thể một mình đối đầu với hổ dữ, điều phản ánh hình tượng của một võ tướng kiệt xuất trong buổi đầu khai phá vùng Nam Bộ. Chính sự gan dạ và tài năng ấy đã tạo tiền đề để ông bước vào con đường binh nghiệp.
Sau thất bại liên tiếp trước Tây Sơn, đặc biệt là liên quân Nguyễn – Xiêm bị quân Tây Sơn dưới sự chỉ huy của Nguyễn Huệ đánh bại trong trận Rạch Gầm – Xoài Mút (1785). Năm 1787, Nguyễn Phúc Ánh trong lúc lánh nạn đã ghé nghỉ tại nhà thân phụ của Trương Tấn Bửu ở Hưng Lễ. Nhận thấy đây là cơ hội để góp sức khôi phục cơ nghiệp họ Nguyễn, ông xin theo phò tá Nguyễn Phúc Ánh. Ngay trong những ngày đầu tham gia quân ngũ, Trương Tấn Bửu đã trực tiếp bảo vệ Nguyễn Phúc Ánh trong một trận giao tranh ác liệt, góp phần giúp chúa Nguyễn thoát khỏi vòng vây của quân Tây Sơn. Sự kiện này đánh dấu bước khởi đầu cho mối quan hệ gắn bó lâu dài giữa ông với Nguyễn Phúc Ánh, đồng thời mở ra sự nghiệp quân sự kéo dài gần bốn thập kỷ.
Nhờ lập nhiều chiến công, tháng 6 năm 1790, Trương Tấn Bửu được thăng giữ chức Hậu quân Hậu chi Chánh chưởng chi, sau đó chuyển sang đảm nhiệm chức Chưởng quản Tiền quân. Đây đều là những chức vụ quan trọng trong hệ thống chỉ huy quân đội của Nguyễn Phúc Ánh, cho thấy ông đã trở thành một trong những tướng lĩnh chủ chốt của lực lượng chúa Nguyễn.
Đến năm 1797, trong bối cảnh nhà Tây Sơn suy yếu sau khi vua Quang Trung qua đời, Nguyễn Phúc Ánh đẩy mạnh các chiến dịch quân sự nhằm giành lại miền Trung. Trương Tấn Bửu trực tiếp tham gia nhiều trận đánh lớn tại Bình Định và Hội An, lập nhiều chiến công quan trọng, góp phần tạo lợi thế cho quân Nguyễn trong giai đoạn quyết định của cuộc chiến. Với những thành tích đó, ông được thăng chức Tiền quân Phó tướng, trở thành một trong những tướng lĩnh có vị trí cao trong quân đội.
Sau khi Nguyễn Phúc Ánh thống nhất đất nước và lên ngôi năm 1802, Trương Tấn Bửu được phong chức Chưởng dinh, phụ trách đạo quân Bắc Thành. Đây là thời điểm triều Nguyễn chuyển từ chiến tranh sang xây dựng và củng cố chính quyền, vì vậy vai trò của các võ tướng không chỉ dừng lại ở quân sự mà còn mở rộng sang lĩnh vực quản lý hành chính và giữ gìn an ninh trật tự. Trong thời gian này, Trương Tấn Bửu tiếp tục thể hiện năng lực chỉ huy và điều hành tại một trong những địa bàn quan trọng nhất của đất nước.
Năm 1806, trước tình trạng cướp biển người Hoa (thường gọi là Tàu Ô) thường xuyên quấy phá vùng duyên hải, Trương Tấn Bửu được giao chỉ huy lực lượng trấn áp. Sau khi hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ, ông được thăng chức Trung quân kiêm Tả quân Phó tướng, đồng thời được giao quyền Tổng trấn Bắc Thành, thay thế Nguyễn Văn Thành. Đây là một trong những chức vụ cao nhất mà một võ quan có thể đảm nhiệm dưới triều Gia Long, thể hiện sự tín nhiệm đặc biệt của nhà vua đối với ông.
Năm 1810, Trương Tấn Bửu được điều vào Nam giữ chức Quyền Tổng trấn Gia Định Thành. Hai năm sau, ông được bổ nhiệm chính thức làm Phó Tổng trấn Gia Định, trực tiếp hỗ trợ Tổng trấn Lê Văn Duyệt trong việc quản lý toàn bộ vùng Nam Bộ. Trong thời gian này, ông tham gia điều hành công việc hành chính, quốc phòng và phát triển kinh tế của Gia Định Thành – trung tâm chính trị, quân sự và thương mại quan trọng nhất ở phía Nam.
Năm 1816, ông được giao chỉ huy việc xây dựng thành Châu Đốc, một công trình quân sự có ý nghĩa chiến lược trong việc bảo vệ vùng biên giới Tây Nam trước những biến động từ Chân Lạp và Xiêm. Sau khi hoàn thành nhiệm vụ, ông được triệu về kinh Huế giữ chức Trung quân Phó tướng, tiếp tục tham gia điều hành quân đội triều đình.
Đầu triều Minh Mạng, năm 1821, Trương Tấn Bửu một lần nữa được cử vào Gia Định giữ chức Phó Tổng trấn Gia Định Thành. Theo ghi chép của Đại Nam thực lục, khi ấy ông đã ngoài bảy mươi tuổi nhưng vẫn được nhà vua đánh giá là người “trọng hậu, giản dị và trầm tĩnh”, đủ uy tín để tiếp tục đảm nhiệm trọng trách ở vùng đất chiến lược của quốc gia. Điều này cho thấy không chỉ tài năng mà cả nhân cách của ông cũng được triều đình đặc biệt coi trọng.
Năm 1822, Trương Tấn Bửu được thăng hàm Chánh Nhất phẩm, một trong những phẩm hàm cao nhất dành cho đại thần triều Nguyễn. Cùng năm, vua Minh Mạng truy phong thân phụ ông là Nghiêm Oai tướng quân, Trung quân Thống chế, đồng thời truy phong mẹ ông vào hàng mệnh phụ phu nhân, thể hiện sự vinh hiển mà triều đình dành cho gia tộc của một vị công thần.
Cũng trong năm 1822, khi phái bộ ngoại giao Anh do John Crawfurd dẫn đầu đến Gia Định để thương thuyết với triều Nguyễn, Trương Tấn Bửu với cương vị Phó Tổng trấn đã cùng Tổng trấn Lê Văn Duyệt tiếp đón sứ đoàn. Trong hồi ký của mình, Crawfurd mô tả Trương Tấn Bửu là một vị đại thần ngoài bảy mươi tuổi có phong thái “đáng kính và đẹp lão”, phản ánh hình ảnh của một công thần giàu kinh nghiệm và được triều đình hết sức trọng vọng.
Năm 1823, theo chỉ đạo của Lê Văn Duyệt, Trương Tấn Bửu cùng Thoại Ngọc Hầu Nguyễn Văn Thoại chỉ huy khoảng 35.000 binh lính và dân phu tiến hành nạo vét kênh Vĩnh Tế. Đây là một trong những công trình thủy lợi lớn nhất của triều Nguyễn, có ý nghĩa đặc biệt trong việc phát triển kinh tế, mở rộng giao thông đường thủy và củng cố an ninh biên giới Tây Nam. Việc giao cho Trương Tấn Bửu chỉ huy công trình quy mô lớn này tiếp tục khẳng định năng lực tổ chức và uy tín của ông trong hàng ngũ công thần triều Nguyễn.
Gia quyến
Thân phụ ông là Trương Tấn Khương
Thân mẫu là Trần Thị Nghĩa
Hậu duệ không rõ
Qua đời – thờ phụng
Do tuổi cao và sức khỏe giảm sút, năm 1825, Trương Tấn Bửu dâng sớ xin nghỉ hưu và được vua Minh Mạng chấp thuận. Mặc dù thôi giữ chức vụ, ông vẫn được triều đình cho hưởng đầy đủ bổng lộc như khi còn tại chức, thể hiện sự trân trọng đối với những cống hiến lâu dài của ông.
Ngày 2 tháng 8 năm 1827 (tức ngày 10 tháng 6 năm Đinh Hợi), Trương Tấn Bửu qua đời, hưởng thọ 75 tuổi. Vua Minh Mạng giao cho Lê Văn Duyệt đứng ra chủ trì tang lễ, đồng thời ban cấp đất an táng, tiền bạc và gấm vóc để lo việc hậu sự. Đến năm 1852, dưới triều vua Tự Đức, ông được đưa vào thờ tại Miếu Trung Hưng Công Thần và đền Hiền Lương, ghi nhận những công lao to lớn đối với sự nghiệp trung hưng và xây dựng triều Nguyễn.
Nhìn lại toàn bộ sự nghiệp, Trương Tấn Bửu không chỉ là một võ tướng xuất sắc trên chiến trường mà còn là một nhà quản lý có nhiều đóng góp trong việc ổn định bộ máy hành chính, bảo vệ biên giới và phát triển vùng Nam Bộ. Cuộc đời ông phản ánh hình ảnh tiêu biểu của lớp công thần khai quốc triều Nguyễn, những người vừa góp phần thống nhất đất nước, vừa đặt nền móng cho quá trình quản lý và phát triển quốc gia trong những thập niên đầu thế kỷ XIX.
Nhận định – đánh giá
Trương Tấn Bửu là một trong những công thần khai quốc và danh tướng tiêu biểu của triều Nguyễn, có nhiều đóng góp quan trọng trong công cuộc khôi phục cơ nghiệp của Nguyễn Phúc Ánh và xây dựng vương triều sau khi đất nước được thống nhất. Với gần bốn mươi năm chinh chiến và phụng sự triều đình, ông không chỉ lập nhiều chiến công trên chiến trường mà còn đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng trong lĩnh vực quân sự và hành chính, đặc biệt tại Bắc Thành và Gia Định Thành.
Không chỉ là một vị tướng tài, Trương Tấn Bửu còn được đánh giá là người trọng hậu, giản dị và điềm đạm, được vua Gia Long, vua Minh Mạng cùng các đồng liêu hết sức tín nhiệm. Ông có nhiều đóng góp trong việc ổn định tình hình Nam Bộ, xây dựng hệ thống phòng thủ và tham gia thực hiện các công trình có ý nghĩa lâu dài, tiêu biểu là việc nạo vét kênh Vĩnh Tế.
Nhìn chung, Trương Tấn Bửu là đại diện tiêu biểu của lớp võ tướng khai quốc triều Nguyễn. Những cống hiến của ông trên cả phương diện quân sự và quản lý hành chính đã góp phần quan trọng vào quá trình thống nhất đất nước, củng cố chính quyền và phát triển vùng Nam Bộ trong những thập niên đầu thế kỷ XIX.
Tài liệu tham khảo
- Huỳnh Minh (2001), Gia Định xưa, Nxb Thanh Niên.
- Quốc sử quán Triều Nguyễn (2002), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 1, Nxb Giáo dục.
- Quốc sử quán Triều Nguyễn (2007), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 2, Nxb Giáo dục.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1993), Đại Nam liệt truyện, Viện Sử học dịch, Nxb Thuận Hóa.
- Trịnh Vân Thanh (1967), Thành ngữ – Điển tích – Danh nhân Từ điển, quyển 2, Nxb Hồn Thiêng.
- Nguyễn Q. Thắng, Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội.
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh (English)
Background
Trương Tấn Bửu (1752-1827), also known as Trương Tấn Long, was one of the founding meritorious officials and representative generals of Nguyễn Phúc Ánh, who later became Emperor Gia Long. He was born and raised in Hưng Lễ village, Bảo Phước canton, in the former Vĩnh Long region, now Hưng Lễ commune, Giồng Trôm district, Bến Tre province. He came from a family with a tradition of labor and close attachment to the Southern Vietnamese land that was then in the process of being reclaimed. His father was Trương Tấn Khương, and his mother was Trần Thị Nghĩa. He was the third son in the family, though according to the common form of address in Southern Vietnam, he was called the fourth son.
Growing up in the context of Southern Vietnam being continually affected by the political upheavals of the late eighteenth century, Trương Tấn Bửu early witnessed the confrontation between the forces of the Nguyễn lords and the Tây Sơn movement. He made many important contributions in the war against the Tây Sơn movement, helping restore the Nguyễn family’s cause and unify the country in the early nineteenth century. With his military achievements and services throughout his campaigns, he was granted the title Marquis of Long Vân and was honored by his contemporaries as one of the Five Tiger Generals of Gia Định in the early Nguyễn dynasty.
Career
According to tradition, from a young age, Trương Tấn Bửu was famous for his handsome appearance, extraordinary strength, and courageous spirit. Folk tradition praised him as a man who could face a fierce tiger alone, reflecting the image of an outstanding military general in the early period of reclaiming Southern Vietnam. It was precisely this bravery and talent that laid the foundation for his entry into a military career.
In 1787, while Nguyễn Phúc Ánh was in the most difficult stage of the war against the Tây Sơn movement, the Nguyễn lord, on his way to seek refuge, stopped to rest at the house of Trương Tấn Bửu’s father in Hưng Lễ. Seeing this as an opportunity to contribute to the restoration of the Nguyễn family’s cause, he asked to follow and assist Nguyễn Phúc Ánh. From the very first days of joining the army, Trương Tấn Bửu personally protected Nguyễn Phúc Ánh in a fierce battle, helping the Nguyễn lord escape from the encirclement of the Tây Sơn army. This event marked the beginning of a long-lasting close relationship between him and Nguyễn Phúc Ánh, while also opening a military career that lasted nearly four decades.
After consecutive defeats against the Tây Sơn, Trương Tấn Bửu and other generals followed Nguyễn Phúc Ánh to Siam to seek assistance. Although the Nguyễn-Siamese allied army was defeated by the Tây Sơn army under the command of Nguyễn Huệ in the Battle of Rạch Gầm-Xoài Mút in 1785, Trương Tấn Bửu remained loyal to Nguyễn Phúc Ánh and did not lose heart because of the initial failures. When the forces of the Nguyễn lord were restored, he was appointed Cai cơ, under the command of Tôn Thất Hội, and gradually took part in campaigns to recapture Southern Vietnam and expand Nguyễn Ánh’s sphere of control.
Thanks to his many military achievements, in June 1790 Trương Tấn Bửu was promoted to the position of Hậu quân Hậu chi Chánh chưởng chi, then transferred to serve as Commander in Charge of the Vanguard Army. These were all important positions in the military command system of Nguyễn Phúc Ánh, showing that he had become one of the key generals of the Nguyễn lord’s forces.
By 1797, in the context of the Tây Sơn dynasty weakening after the death of Emperor Quang Trung, Nguyễn Phúc Ánh intensified military campaigns to regain Central Vietnam. Trương Tấn Bửu directly took part in many major battles at Bình Định and Hội An, achieving important military merits and contributing to creating advantages for the Nguyễn army during the decisive stage of the war. With these achievements, he was promoted to Deputy General of the Vanguard Army, becoming one of the high-ranking generals in the army.
After Nguyễn Phúc Ánh unified the country and ascended the throne in 1802, Trương Tấn Bửu was appointed Chưởng dinh, in charge of the Bắc Thành army. This was the time when the Nguyễn dynasty shifted from warfare to building and consolidating the government. Therefore, the role of military generals was not limited to military affairs but expanded into administrative management and the maintenance of security and order. During this period, Trương Tấn Bửu continued to demonstrate his command and administrative abilities in one of the most important regions of the country.
In 1806, faced with the situation in which Chinese pirates, often called Tàu Ô, frequently harassed the coastal areas, Trương Tấn Bửu was assigned to command the forces sent to suppress them. After excellently completing the task, he was promoted to Deputy General of the Central Army, concurrently Deputy General of the Left Army, and was also entrusted with the acting authority of Governor-General of Bắc Thành, replacing Nguyễn Văn Thành. This was one of the highest positions that a military official could hold under the reign of Gia Long, showing the emperor’s special trust in him.
In 1810, Trương Tấn Bửu was transferred to the South to serve as Acting Governor-General of Gia Định Citadel. Two years later, he was officially appointed Deputy Governor-General of Gia Định, directly assisting Governor-General Lê Văn Duyệt in managing the whole of Southern Vietnam. During this time, he participated in administering the administrative, defense, and economic development affairs of Gia Định Citadel, the most important political, military, and commercial center in the South.
In 1816, he was assigned to command the construction of Châu Đốc Citadel, a military work of strategic significance in protecting the southwestern frontier against upheavals from Chenla and Siam. After completing this task, he was summoned back to the capital Huế to hold the post of Deputy General of the Central Army, continuing to take part in the administration of the imperial army.
At the beginning of Minh Mạng’s reign, in 1821, Trương Tấn Bửu was once again sent to Gia Định to serve as Deputy Governor-General of Gia Định Citadel. According to Đại Nam thực lục, although he was already over seventy years old at that time, the emperor still considered him a man of “kindness, simplicity, and calmness,” with enough prestige to continue undertaking responsibilities in this strategic region of the country. This shows that not only his talent but also his character was especially valued by the court.
In 1822, Trương Tấn Bửu was promoted to the rank of First Principal Grade, one of the highest ranks granted to great ministers of the Nguyễn dynasty. In the same year, Emperor Minh Mạng posthumously granted his father the titles General of Stern Majesty and Commander of the Central Army, and also posthumously granted his mother the rank of noble lady, showing the honor that the court bestowed upon the family of a meritorious official.
Also in 1822, when the British diplomatic mission led by John Crawfurd arrived in Gia Định to negotiate with the Nguyễn court, Trương Tấn Bửu, in his position as Deputy Governor-General, together with Governor-General Lê Văn Duyệt, received the delegation. In his memoirs, Crawfurd described Trương Tấn Bửu as a great minister over seventy years old with a “venerable and handsome elderly” appearance, reflecting the image of an experienced meritorious official who was highly respected by the court.
In 1823, under the direction of Lê Văn Duyệt, Trương Tấn Bửu and Thoại Ngọc Hầu Nguyễn Văn Thoại commanded around 35,000 soldiers and laborers to dredge the Vĩnh Tế Canal. This was one of the largest hydraulic works of the Nguyễn dynasty, holding special significance for economic development, the expansion of waterway transportation, and the consolidation of security along the southwestern frontier. Entrusting Trương Tấn Bửu with the command of such a large-scale project further affirmed his organizational ability and prestige among the meritorious officials of the Nguyễn dynasty.
Family
His father was Trương Tấn Khương.
His mother was Trần Thị Nghĩa.
His descendants are not clearly recorded.
Death and Worship
Due to old age and declining health, in 1825 Trương Tấn Bửu submitted a memorial requesting retirement, and Emperor Minh Mạng approved it. Although he no longer held office, the court still allowed him to receive full stipends as when he was still in service, showing respect for his long-standing contributions.
On August 2, 1827, corresponding to the 10th day of the 6th lunar month of the Đinh Hợi year, Trương Tấn Bửu passed away at the age of seventy-five. Emperor Minh Mạng assigned Lê Văn Duyệt to preside over the funeral, while also granting burial land, money, and brocade for the funeral arrangements. In 1852, under the reign of Emperor Tự Đức, he was enshrined at the Trung Hưng Công Thần Temple and the Hiền Lương Temple, in recognition of his great contributions to the restoration and construction of the Nguyễn dynasty.
Looking back over his entire career, Trương Tấn Bửu was not only an outstanding military general on the battlefield but also an administrator who made many contributions to stabilizing the administrative apparatus, protecting the frontier, and developing Southern Vietnam. His life reflects the typical image of the founding meritorious officials of the Nguyễn dynasty—those who both contributed to national unification and laid the foundations for the administration and development of the country in the first decades of the nineteenth century.
Assessment and Evaluation
Trương Tấn Bửu was one of the founding meritorious officials and representative generals of the Nguyễn dynasty, making many important contributions to the restoration of Nguyễn Phúc Ánh’s cause and to the building of the dynasty after the country was unified. With nearly forty years of campaigning and service to the court, he not only achieved many military merits on the battlefield but also held many important positions in military and administrative affairs, especially in Bắc Thành and Gia Định Citadel.
He was not only a talented general but was also regarded as a man of kindness, simplicity, and composure, highly trusted by Emperors Gia Long and Minh Mạng as well as by his colleagues. He made many contributions to stabilizing the situation in Southern Vietnam, building defensive systems, and taking part in long-lasting works, most notably the dredging of the Vĩnh Tế Canal.
Overall, Trương Tấn Bửu was a representative figure of the founding military generals of the Nguyễn dynasty. His contributions in both military affairs and administrative management played an important role in the process of national unification, the consolidation of government, and the development of Southern Vietnam in the first decades of the nineteenth century.
References
- Huỳnh Minh (2001), Gia Định xưa, Nxb Thanh Niên.
- Quốc sử quán Triều Nguyễn (2002), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 1, Nxb Giáo dục.
- Quốc sử quán Triều Nguyễn (2007), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 2, Nxb Giáo dục.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1993), Đại Nam liệt truyện, Viện Sử học dịch, Nxb Thuận Hóa.
- Trịnh Vân Thanh (1967), Thành ngữ – Điển tích – Danh nhân Từ điển, quyển 2, Nxb Hồn Thiêng.
- Nguyễn Q. Thắng, Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội.
Tiếng Pháp (Français)
Origines
Trương Tấn Bửu (1752-1827), également appelé Trương Tấn Long, fut l’un des grands serviteurs fondateurs et l’un des généraux représentatifs de Nguyễn Phúc Ánh, qui devint plus tard l’empereur Gia Long. Il naquit et grandit au village de Hưng Lễ, canton de Bảo Phước, dans l’ancienne région de Vĩnh Long, aujourd’hui commune de Hưng Lễ, district de Giồng Trôm, province de Bến Tre. Il était issu d’une famille de tradition laborieuse, étroitement liée à la région du Nam Bộ alors en cours de mise en valeur. Son père était Trương Tấn Khương, sa mère Trần Thị Nghĩa. Il était le troisième fils de la famille, selon l’appellation courante au Nam Bộ : le quatrième enfant.
Ayant grandi dans un contexte où le Nam Bộ était constamment affecté par les bouleversements politiques de la fin du XVIIIe siècle, Trương Tấn Bửu fut très tôt témoin de l’affrontement entre les forces des seigneurs Nguyễn et le mouvement Tây Sơn. Il apporta de nombreuses contributions importantes à la guerre contre le mouvement Tây Sơn, contribuant à restaurer l’œuvre des Nguyễn et à unifier le pays au début du XIXe siècle. Grâce à ses exploits militaires et à ses mérites tout au long des campagnes, il reçut le titre de Long Vân hầu et fut honoré par ses contemporains comme l’un des Cinq généraux-tigres de Gia Định au début de la dynastie Nguyễn.
Carrière
Selon la tradition, dès sa jeunesse, Trương Tấn Bửu était réputé pour sa belle stature, sa force exceptionnelle et son esprit courageux. Le peuple le célébrait comme un homme capable d’affronter seul un tigre féroce, ce qui reflète l’image d’un général remarquable dans les premiers temps de la mise en valeur du Nam Bộ. C’est précisément cette bravoure et ce talent qui posèrent les bases de son entrée dans la carrière militaire.
En 1787, alors que Nguyễn Phúc Ánh traversait la période la plus difficile de la guerre contre le mouvement Tây Sơn, le seigneur Nguyễn, sur la route de l’exil, s’arrêta pour se reposer dans la maison du père de Trương Tấn Bửu à Hưng Lễ. Voyant là une occasion de contribuer à la restauration de l’œuvre des Nguyễn, Trương Tấn Bửu demanda à suivre et à assister Nguyễn Phúc Ánh. Dès les premiers jours de son engagement militaire, il protégea directement Nguyễn Phúc Ánh lors d’un violent combat, contribuant à aider le seigneur Nguyễn à échapper à l’encerclement des troupes Tây Sơn. Cet événement marqua le début d’une relation durable entre lui et Nguyễn Phúc Ánh, tout en ouvrant une carrière militaire qui dura près de quatre décennies.
Après les défaites successives face aux Tây Sơn, Trương Tấn Bửu suivit Nguyễn Phúc Ánh et les autres généraux au Siam pour demander de l’aide. Bien que l’armée coalisée Nguyễn-Siam fût vaincue par les troupes Tây Sơn sous le commandement de Nguyễn Huệ lors de la bataille de Rạch Gầm-Xoài Mút en 1785, Trương Tấn Bửu resta fidèle à Nguyễn Phúc Ánh et ne se découragea pas devant les premiers revers. Lorsque les forces du seigneur Nguyễn furent reconstituées, il fut nommé Cai cơ, placé sous le commandement de Tôn Thất Hội, et participa progressivement aux campagnes de reconquête du Nam Bộ et d’extension du contrôle de Nguyễn Ánh.
Grâce à ses nombreux exploits, en juin 1790, Trương Tấn Bửu fut promu à la fonction de Hậu quân Hậu chi Chánh chưởng chi, puis passa à la charge de Chưởng quản Tiền quân. Il s’agissait de fonctions importantes dans le système de commandement militaire de Nguyễn Phúc Ánh, montrant qu’il était devenu l’un des principaux généraux des forces du seigneur Nguyễn.
En 1797, dans le contexte de l’affaiblissement des Tây Sơn après la mort de l’empereur Quang Trung, Nguyễn Phúc Ánh intensifia les campagnes militaires destinées à reprendre le Centre. Trương Tấn Bửu participa directement à de nombreuses grandes batailles à Bình Định et Hội An, accomplissant plusieurs exploits importants et contribuant à créer un avantage pour les troupes Nguyễn dans la phase décisive de la guerre. Grâce à ces mérites, il fut promu Tiền quân Phó tướng, devenant l’un des généraux occupant une position élevée dans l’armée.
Après l’unification du pays par Nguyễn Phúc Ánh et son accession au trône en 1802, Trương Tấn Bửu fut nommé Chưởng dinh, chargé de l’armée de Bắc Thành. C’était le moment où la dynastie Nguyễn passait de la guerre à la construction et à la consolidation du pouvoir ; ainsi, le rôle des généraux ne se limitait plus au domaine militaire, mais s’étendait aussi à l’administration et au maintien de la sécurité et de l’ordre. Durant cette période, Trương Tấn Bửu continua à manifester ses capacités de commandement et d’administration dans l’une des régions les plus importantes du pays.
En 1806, face aux attaques fréquentes de pirates chinois, souvent appelés Tàu Ô, qui troublaient les régions côtières, Trương Tấn Bửu reçut le commandement des forces chargées de les réprimer. Après avoir accompli cette mission avec succès, il fut promu Trung quân kiêm Tả quân Phó tướng, tout en recevant l’autorité de gouverneur général par intérim de Bắc Thành, en remplacement de Nguyễn Văn Thành. C’était l’une des fonctions les plus élevées qu’un officier militaire pouvait assumer sous le règne de Gia Long, témoignant de la confiance particulière que l’empereur plaçait en lui.
En 1810, Trương Tấn Bửu fut envoyé dans le Sud pour exercer la fonction de gouverneur général par intérim de Gia Định Thành. Deux ans plus tard, il fut officiellement nommé vice-gouverneur général de Gia Định, assistant directement le gouverneur général Lê Văn Duyệt dans l’administration de toute la région du Nam Bộ. Durant cette période, il participa à la gestion des affaires administratives, de la défense nationale et du développement économique de Gia Định Thành, centre politique, militaire et commercial le plus important du Sud.
En 1816, il reçut le commandement de la construction de la citadelle de Châu Đốc, ouvrage militaire d’une importance stratégique pour la protection de la frontière du Sud-Ouest face aux bouleversements venus du Chân Lạp et du Siam. Après avoir achevé cette mission, il fut rappelé à la capitale Huế pour exercer la fonction de Trung quân Phó tướng, continuant à participer à la direction de l’armée de la cour.
Au début du règne de Minh Mạng, en 1821, Trương Tấn Bửu fut de nouveau envoyé à Gia Định pour y exercer la fonction de vice-gouverneur général de Gia Định Thành. Selon les notes du Đại Nam thực lục, il avait alors plus de soixante-dix ans, mais l’empereur le considérait encore comme un homme « digne, simple et calme », suffisamment prestigieux pour continuer à assumer une lourde responsabilité dans cette région stratégique du pays. Cela montre que la cour accordait une grande importance non seulement à ses talents, mais aussi à sa personnalité.
En 1822, Trương Tấn Bửu fut élevé au rang de Chánh Nhất phẩm, l’un des grades les plus élevés réservés aux grands dignitaires de la dynastie Nguyễn. La même année, l’empereur Minh Mạng conféra à titre posthume à son père les titres de Nghiêm Oai tướng quân et Trung quân Thống chế, et accorda également à sa mère un titre de dame noble, manifestant ainsi les honneurs que la cour réservait à la famille d’un grand serviteur méritant.
Toujours en 1822, lorsque la mission diplomatique britannique conduite par John Crawfurd arriva à Gia Định pour négocier avec la dynastie Nguyễn, Trương Tấn Bửu, en tant que vice-gouverneur général, accueillit la délégation avec le gouverneur général Lê Văn Duyệt. Dans ses mémoires, Crawfurd décrivit Trương Tấn Bửu comme un grand dignitaire âgé de plus de soixante-dix ans, à l’allure « respectable et belle dans la vieillesse », reflétant l’image d’un serviteur fondateur expérimenté et hautement honoré par la cour.
En 1823, suivant les directives de Lê Văn Duyệt, Trương Tấn Bửu et Thoại Ngọc Hầu Nguyễn Văn Thoại commandèrent environ 35 000 soldats et travailleurs civils pour procéder au curage du canal Vĩnh Tế. Ce fut l’un des plus grands travaux hydrauliques de la dynastie Nguyễn, d’une importance particulière pour le développement économique, l’extension des voies de communication fluviales et le renforcement de la sécurité de la frontière du Sud-Ouest. Le fait que Trương Tấn Bửu fut chargé de diriger un ouvrage d’une telle ampleur confirma de nouveau ses capacités d’organisation et son prestige parmi les grands serviteurs de la dynastie Nguyễn.
Famille
Son père était Trương Tấn Khương.
Sa mère était Trần Thị Nghĩa.
Ses descendants ne sont pas clairement connus.
Décès et culte
En raison de son âge avancé et du déclin de sa santé, Trương Tấn Bửu présenta en 1825 un mémoire demandant à prendre sa retraite, ce que l’empereur Minh Mạng accepta. Bien qu’il quittât ses fonctions, la cour continua à lui accorder l’intégralité de ses traitements comme lorsqu’il était encore en service, exprimant ainsi son estime pour ses longues années de dévouement.
Le 2 août 1827, soit le 10e jour du 6e mois de l’année Đinh Hợi, Trương Tấn Bửu mourut à l’âge de 75 ans. L’empereur Minh Mạng confia à Lê Văn Duyệt la charge de présider les funérailles, tout en accordant des terres pour l’inhumation, de l’argent et des étoffes précieuses pour organiser les rites funéraires. En 1852, sous le règne de l’empereur Tự Đức, il fut introduit au culte dans le Miếu Trung Hưng Công Thần et au temple Hiền Lương, en reconnaissance de ses grands mérites dans l’œuvre de restauration et de construction de la dynastie Nguyễn.
En considérant l’ensemble de sa carrière, Trương Tấn Bửu ne fut pas seulement un excellent général sur le champ de bataille, mais aussi un administrateur ayant apporté de nombreuses contributions à la stabilisation de l’appareil administratif, à la protection des frontières et au développement du Nam Bộ. Sa vie reflète l’image représentative de la génération des grands serviteurs fondateurs de la dynastie Nguyễn : ceux qui contribuèrent à l’unification du pays tout en posant les bases du processus d’administration et de développement national dans les premières décennies du XIXe siècle.
Appréciations et évaluations
Trương Tấn Bửu fut l’un des grands serviteurs fondateurs et des généraux représentatifs de la dynastie Nguyễn, ayant apporté de nombreuses contributions importantes à l’œuvre de restauration de Nguyễn Phúc Ánh et à la construction de la dynastie après l’unification du pays. Avec près de quarante années de campagnes militaires et de service auprès de la cour, il ne remporta pas seulement de nombreux exploits sur les champs de bataille, mais assuma aussi plusieurs fonctions importantes dans les domaines militaire et administratif, en particulier à Bắc Thành et à Gia Định Thành.
Trương Tấn Bửu ne fut pas seulement un général talentueux ; il fut aussi considéré comme un homme digne, simple et calme, bénéficiant de la grande confiance des empereurs Gia Long et Minh Mạng ainsi que de ses collègues. Il contribua beaucoup à la stabilisation de la situation du Nam Bộ, à la construction du système défensif et à la réalisation de travaux d’importance durable, notamment le curage du canal Vĩnh Tế.
Dans l’ensemble, Trương Tấn Bửu représente de manière typique la génération des généraux fondateurs de la dynastie Nguyễn. Ses contributions, tant sur le plan militaire que dans l’administration, jouèrent un rôle important dans le processus d’unification du pays, de consolidation du pouvoir et de développement du Nam Bộ dans les premières décennies du XIXe siècle.
Documents de référence
- Huỳnh Minh (2001), Gia Định xưa, Nxb Thanh Niên.
- Quốc sử quán Triều Nguyễn (2002), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 1, Nxb Giáo dục.
- Quốc sử quán Triều Nguyễn (2007), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 2, Nxb Giáo dục.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1993), Đại Nam liệt truyện, Viện Sử học dịch, Nxb Thuận Hóa.
- Trịnh Vân Thanh (1967), Thành ngữ – Điển tích – Danh nhân Từ điển, quyển 2, Nxb Hồn Thiêng.
- Nguyễn Q. Thắng, Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội.
Tiếng Trung (中文)
身世
张晋宝（1752—1827），又名张晋龙，是阮福映，即后来的嘉隆皇帝，麾下具有代表性的开国功臣和名将之一。他出生并成长于旧永隆地区保福总兴礼村，即今槟椥省 Giồng Trôm 县兴礼社。其出身于一个有劳动传统、并与正在开拓中的南部土地紧密相连的家庭。其父为张晋姜，母亲为陈氏义。他是家中的第三个儿子，按南部地区通俗称法为第四子。
张晋宝成长于十八世纪末南部地区不断受到政治变动影响的背景下，很早便见证了阮主势力与西山运动之间的对抗。他在抗击西山运动的战争中作出了许多重要贡献，有助于恢复阮氏基业，并在十九世纪初促成国家统一。凭借长期征战中的战功与功劳，他被封为龙云侯，并被当时之人尊称为阮朝初期“嘉定五虎将”之一。
事业
相传，张晋宝年轻时便以相貌魁梧、体格强健和勇敢果决而闻名。民间称赞他能独自对抗猛虎，这反映出南部地区开拓初期一位杰出武将的形象。正是这种胆识与才能，为他走上军旅道路奠定了基础。
1787年，阮福映正处于与西山运动战争中最艰难的阶段，阮主在避难途中曾到兴礼村张晋宝父亲家中歇息。张晋宝认为这是为恢复阮氏基业出力的机会，便请求追随并辅佐阮福映。刚参加军队之初，张晋宝便在一场激烈交战中直接保护阮福映，帮助阮主摆脱西山军的包围。这一事件标志着他与阮福映长期密切关系的开端，也开启了他近四十年的军事生涯。
在接连败于西山军之后，张晋宝随诸将跟从阮福映前往暹罗求援。尽管阮—暹联军在沥淦—涮末之战，即1785年，被阮惠指挥的西山军击败，张晋宝仍继续忠于阮福映，并未因最初的失败而灰心。当阮主力量恢复之后，他被任命为该奇，隶属于尊室会的军队，逐步参加收复南部和扩大阮映控制范围的各项战役。
由于屡立战功，1790年六月，张晋宝升任后军后支正掌支，随后转任掌管前军。这些都是阮福映军队指挥体系中的重要职务，表明他已成为阮主势力中的核心将领之一。
到1797年，西山朝在光中皇帝去世后逐渐衰弱，阮福映加紧发动军事行动，以夺回中部地区。张晋宝直接参加平定、会安等地多场大战，建立许多重要战功，为阮军在战争决定阶段取得优势作出贡献。凭借这些成绩，他被升为前军副将，成为军中地位较高的将领之一。
1802年，阮福映统一全国并登基之后，张晋宝被任命为掌营，负责北城军队。这时，阮朝由战争阶段转入建设和巩固政权阶段，因此武将的角色不再仅限于军事，也扩展到行政管理和维护治安秩序等方面。在此期间，张晋宝继续在全国最重要的地区之一展现其指挥与治理能力。
1806年，面对华人海盗，即俗称“乌船”者，频繁侵扰沿海地区的情况，张晋宝受命指挥军队镇压。出色完成任务之后，他升任中军兼左军副将，同时被授予北城权总镇之职，接替阮文诚。这是嘉隆朝武官所能担任的最高职务之一，体现了皇帝对他的特殊信任。
1810年，张晋宝被调入南方，担任嘉定城权总镇。两年后，他被正式任命为嘉定副总镇，直接协助总镇黎文悦治理整个南部地区。在此期间，他参与嘉定城的行政、国防与经济发展事务。嘉定城是南方最重要的政治、军事和商业中心。
1816年，他受命指挥修建朱笃城。这是一项具有战略意义的军事工程，用以在真腊和暹罗局势变动的背景下保护西南边境。完成任务后，他被召回顺化京城，担任中军副将，继续参与朝廷军队管理。
明命朝初年，即1821年，张晋宝再次被派往嘉定，担任嘉定城副总镇。据《大南实录》记载，当时他已年逾七十，但皇帝仍认为他“厚重、简朴而沉静”，足以继续承担国家战略要地的重任。这说明朝廷不仅重视他的才能，也十分看重他的品格。
1822年，张晋宝升授正一品衔，这是阮朝大臣所能获得的最高品阶之一。同年，明命皇帝追封其父为严威将军、中军统制，同时追封其母为命妇夫人，体现了朝廷给予一位功臣家族的荣耀。
同在1822年，英国外交使团由约翰·克劳福德率领来到嘉定，与阮朝交涉。张晋宝以副总镇身份，与总镇黎文悦共同接待使团。克劳福德在回忆录中描述张晋宝为一位年逾七十、风度“可敬而老成俊雅”的大臣，反映出一位经验丰富且深受朝廷尊重的功臣形象。
1823年，依照黎文悦的指示，张晋宝与瑞玉侯阮文瑞共同指挥约三万五千名士兵和民夫，进行永济渠疏浚工程。这是阮朝最大的水利工程之一，对于发展经济、扩展水路交通和巩固西南边境安全具有特别重要的意义。将这一大规模工程交由张晋宝指挥，进一步确认了他在阮朝功臣群体中的组织能力和威望。
家属
其父为张晋姜。
其母为陈氏义。
后裔不详。
去世与祭祀
由于年高体弱，1825年，张晋宝上疏请求退休，并获得明命皇帝批准。虽然不再担任职务，朝廷仍准许他照旧享受在职时的全部俸禄，体现了对其长期贡献的尊重。
1827年8月2日，即丁亥年六月十日，张晋宝去世，享年七十五岁。明命皇帝命黎文悦主持丧礼，同时赐给墓地、钱财和锦缎，用以办理后事。到1852年，即嗣德朝时期，他被列入中兴功臣庙和贤良祠供奉，以表彰其对阮朝中兴和建设事业的重大功劳。
回顾其一生事业，张晋宝不仅是战场上的杰出武将，也是一位在稳定行政机构、保护边境和发展南部地区方面作出许多贡献的管理者。他的一生反映了阮朝开国功臣阶层的典型形象：既参与统一国家，也为十九世纪初国家管理与发展过程奠定基础。
认定与评价
张晋宝是阮朝具有代表性的开国功臣和名将之一，在阮福映恢复基业以及国家统一后建设王朝的过程中作出了重要贡献。近四十年的征战与侍奉朝廷期间，他不仅在战场上屡建战功，也在军事和行政领域担任多项重要职务，尤其是在北城和嘉定城两地发挥了重要作用。
张晋宝不仅是一位有才能的将领，也被评价为厚重、简朴而沉稳之人，深受嘉隆皇帝、明命皇帝及同僚信任。他在稳定南部局势、建设防御体系以及参与具有长期意义的工程方面作出许多贡献，其中以疏浚永济渠最具代表性。
总体而言，张晋宝是阮朝开国武将阶层的典型代表。他在军事和行政管理两方面的贡献，对国家统一、政权巩固以及十九世纪初南部地区的发展都起到了重要作用。
参考资料
- Huỳnh Minh (2001), Gia Định xưa, Nxb Thanh Niên.
- Quốc sử quán Triều Nguyễn (2002), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 1, Nxb Giáo dục.
- Quốc sử quán Triều Nguyễn (2007), Đại Nam thực lục, Viện Sử học dịch, Tập 2, Nxb Giáo dục.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1993), Đại Nam liệt truyện, Viện Sử học dịch, Nxb Thuận Hóa.
- Trịnh Vân Thanh (1967), Thành ngữ – Điển tích – Danh nhân Từ điển, quyển 2, Nxb Hồn Thiêng.
- Nguyễn Q. Thắng, Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội.
