Vua Lê Chiêu Thống (1765 – 1793)

Thân thế

Lê Chiêu Thống (chữ Hán: 黎昭統, 1765 – 1793), miếu hiệu Mẫn Đế (黎愍帝), tên thật là Lê Duy Khiêm (黎維謙), sau khi đăng cơ đổi tên thành Lê Duy Kỳ (黎維祁). Ông là vị hoàng đế thứ 16 đồng thời là hoàng đế cuối cùng của triều Hậu Lê trong lịch sử Đại Việt, trị vì từ tháng 7 âm lịch năm Bính Ngọ (1786) đến đầu năm Kỷ Dậu (1789).

Lê Duy Kỳ là cháu đích tôn của vua Lê Hiển Tông (1740 – 1786), con trưởng của An Định thái tử Lê Duy Vỹ và Mẫn Thái hậu Trần Thị Ngọc Cầu. Ông sinh ra và lớn lên trong giai đoạn lịch sử biến động dữ dội, khi quyền lực thực sự trong triều đình đã rơi vào tay các chúa Trịnh, còn vương quyền của nhà Lê chỉ mang tính tượng trưng.

Bối cảnh lịch sử

Thân phụ của ông, Thái tử Lê Duy Vỹ, là con trưởng của vua Hiển Tông, từng được lập làm Đông cung Hoàng thái tử, nhưng lại sớm vướng vào mối hiềm khích với Thế tử Trịnh Sâm (sau này là Tĩnh Đô vương). 

Khi Trịnh Doanh qua đời (1767), Trịnh Sâm lên thay ngôi chúa. Để loại bỏ mối đe dọa, đến tháng Chạp năm Tân Sửu (1771), Trịnh Sâm bày kế hãm hại, bắt giam và cho sát hại Thái tử Duy Vĩ trong ngục. Tai họa này còn liên lụy đến các con ông: Lê Duy Khiêm (6 tuổi), cùng hai em là Lê Duy Trù và Lê Duy Chi, đều bị giải đi giam giữ tại ngục Đề Lãnh. Từ đó, dòng dõi chính thống của vua Hiển Tông bị đẩy vào cảnh lao tù, còn em trai Duy Vỹ là Lê Duy Cận được lập làm Thái tử nhờ sự can thiệp của Trịnh Thái phi, mẹ Trịnh Sâm.

Sau nhiều năm bị giam cầm, bước ngoặt xảy ra khi Trịnh Sâm mất (1782). Trong nội bộ phủ chúa, phe binh lính Tam phủ nổi loạn, phế bỏ Thế tử Trịnh Cán để lập Trịnh Khải (Trịnh Tông) lên ngôi chúa. Biến loạn này, sử gọi là loạn kiêu binh, đã làm rung chuyển phủ chúa. Trong tình thế hỗn loạn, quân sĩ phá ngục, giải thoát ba con của Duy Vỹ, đưa họ về cung. Nhờ đó, Lê Duy Khiêm thoát khỏi cảnh giam cầm sau 11 năm, lúc ấy vừa 17 tuổi.

Việc Duy Khiêm trở về cung khiến địa vị của Thái tử Lê Duy Cận bị lung lay. Trịnh Thái phi, vốn ủng hộ Duy Cận, lo sợ con nuôi mình mất ngôi, bèn sai hoạn quan Liêm Tăng tìm cách bắt ép Duy Khiêm vào chầu để mưu giết đi. Duy Khiêm khóc lóc nhưng buộc phải tuân theo.

Tuy nhiên, trên đường đi, ông bị quân tuần sát chặn lại. Sự việc dấy lên nghi ngờ trong hàng ngũ binh lính. Họ la hét đòi truy xét, tin rằng có kẻ âm mưu hại Thái tôn. Khi không tìm được Liêm Tăng, họ nghi chính Duy Cận là chủ mưu. Lúc ấy, Duy Cận đang chầu Trịnh Thái phi, nghi trượng đặt ngoài cửa phủ, lập tức bị quân lính đập phá tan tành. Hoảng sợ, Duy Cận phải cải trang lẻn về cung, còn Duy Khiêm thoát chết.

Trịnh Khải sau đó hiểu rõ mưu đồ xuất phát từ Trịnh Thái phi, bèn ra lệnh trấn an quân sĩ. Đồng thời, ông chỉ dụ các đại thần xin vua Hiển Tông lập Duy Khiêm làm Hoàng thái tôn, còn Duy Cận buộc phải làm biểu nhường ngôi Thái tử.

Tháng Giêng năm Quý Mão (1783), vua Lê Hiển Tông chính thức lập Lê Duy Khiêm làm Hoàng thái tôn, thừa nhận ngôi vị kế thừa chính thống của cháu đích tôn. Lúc ấy, ông 18 tuổi. Về phần Duy Cận, bị giáng làm Sùng Nhượng công, mất hẳn vị trí trong hàng ngũ kế vị.

Sự kiện này đã đặt nền tảng để sau này, khi vua Hiển Tông qua đời (1786), Duy Khiêm lên ngôi hoàng đế, trở thành Lê Chiêu Thống – vị quân vương cuối cùng của triều Lê.

Sự nghiệp trị quốc

• Được Nguyễn Huệ đưa lên ngôi

Tháng 7 Âm lịch năm Bính Ngọ (1786), tình thế chính trị Bắc Hà thay đổi đột ngột khi Nguyễn Huệ lấy danh nghĩa “phù Lê diệt Trịnh” tiến quân ra Bắc, đánh bại và lật đổ chúa Trịnh Khải. Từ đây, toàn bộ quyền binh rơi vào tay Nguyễn Huệ. Vua Lê Hiển Tông buộc phải công nhận công lao, phong cho Nguyễn Huệ tước Nguyên soái Phù chính Dực vận Uy quốc công, đồng thời gả con gái thứ hai mươi mốt là công chúa Lê Ngọc Hân cho ông, nhằm thắt chặt mối quan hệ giữa triều Lê và Tây Sơn.

Bối cảnh Bắc Hà lúc ấy hết sức rối ren, triều Lê suy yếu, vua Hiển Tông nhu nhược, dòng họ Trịnh đã sụp đổ, nhân tâm phân tán, kỷ cương rối loạn. Tuy nhiên, do lần đầu ra Bắc, Nguyễn Huệ chưa tạo được chỗ đứng vững chắc. Giới sĩ phu Bắc Hà, vốn trung thành với tư tưởng chính thống, vẫn dè dặt, nghi kỵ và nhiều người ngấm ngầm chống đối quân Tây Sơn. Trong khi đó, ở phương Nam, lực lượng Nguyễn Ánh vẫn quấy nhiễu, đe dọa hậu phương của Tây Sơn. Vì lẽ đó, Nguyễn Huệ chủ trương chưa xưng đế mà tạm thời để nhà Lê duy trì ngai vàng, vừa giữ chính danh, vừa tránh gây phản ứng trong hàng ngũ sĩ phu Bắc Hà. Tuy nhiên, cả triều đình nhà Lê lẫn Nguyễn Huệ đều hiểu rõ rằng quyền sinh sát, phế lập khi ấy đều nằm trọn trong tay vị tướng Tây Sơn.

Trước khi qua đời, vua Hiển Tông đã căn dặn cháu nội là Lê Duy Khiêm:

“Ta nay sớm tối sẽ trút bỏ gánh nặng. Việc nước từ đây là ở cháu. Binh lính xứ khác (tức Đàng Trong) còn đóng trên đất Bắc, việc truyền ngôi là việc hệ trọng, cháu cần phải bàn bạc với Nguyên soái (tức Nguyễn Huệ), chớ nên tự ý mà làm tắt.”

Vấn đề kế vị cũng được Nguyễn Huệ cân nhắc kỹ lưỡng. Ban đầu, ông tham khảo ý kiến vợ là công chúa Ngọc Hân; công chúa khen Duy Cận là người hiền, muốn lập làm vua. Nhưng sau đó, theo ý kiến từ hoàng tộc nhà Lê, bà lại xin đổi sang ủng hộ cháu trưởng là Lê Duy Khiêm. Nguyễn Huệ đồng ý và cho lập Duy Khiêm lên ngôi, đổi tên là Lê Duy Kỳ, lấy niên hiệu Chiêu Thống.

Lúc đăng cơ, Lê Chiêu Thống mới 21 tuổi, trở thành vị hoàng đế cuối cùng của triều Hậu Lê.

• Nguyễn Hữu Chỉnh nắm quyền

Tháng 12 cùng năm, Nguyễn Hữu Chỉnh (vốn là tướng cũ của Tây Sơn) sau khi đánh tan tàn dư họ Trịnh và tiến vào Thăng Long, liền được vua Chiêu Thống trọng dụng, bổ nhiệm chức Đại Tư đồ, phong tước Bằng Trung công. Từ đó, triều đình hoàn toàn dựa vào Chỉnh.

Nắm trong tay binh quyền, Nguyễn Hữu Chỉnh ngày càng chuyên quyền, dần dần lấn át Chiêu Thống trong mọi việc: từ bổ nhiệm quan chức đến sắp đặt chính sự. Khâm định Việt sử Thông giám cương mục chép rằng:

“Từ đây, uy quyền quá lừng lẫy, Chỉnh kéo bè đảng, đặt người thân tín nắm giữ các chức ở kinh đô và các trấn; việc gì cũng tự Chỉnh quyết định cả. Chỉnh lại mở phủ riêng cho con là Hữu Du ở phía đông dinh mình, bắt chước lối chúa Trịnh xưa lập thế tử ở phủ riêng. Chỉnh kiêu ngạo, lấn lướt, khiến nhà vua dần dần sinh chán nản.”

Chiêu Thống nhiều lần mưu toan loại trừ Chỉnh, song bị quần thần can ngăn, trong đó có Vũ Trinh. Biết chuyện, Chỉnh bỏ luôn việc triều yết, nhưng vẫn giữ danh nghĩa “tôn phù nhà Lê”. Dưới tay ông có Hoàng Viết Tuyển cùng một số tướng lĩnh, Chỉnh liên tiếp dẹp yên các thế lực cát cứ chống đối ở Bắc Hà như Dương Trọng Khiêm, Hoàng Phùng Cơ, Trịnh Bồng và Đinh Tích Nhưỡng, giúp củng cố phần nào thế lực Chiêu Thống.

• Quân Tây Sơn Bắc tiến, Nguyễn Hữu Chỉnh bị giết

Sang năm Đinh Mùi (1787), khi quân Tây Sơn do Vũ Văn Nhậm chỉ huy tiến ra Bắc, Chiêu Thống buộc Nguyễn Hữu Chỉnh đem quân chống giữ. Trận quyết chiến trên sông Thanh Quyết kết thúc với thất bại nặng nề của Chỉnh. Ông và con là Hữu Du chỉ kịp mang vài trăm quân chạy về Thăng Long.

Đến tháng 12, Văn Nhậm tiến thẳng ra Thăng Long, Chiêu Thống nghe lời Chỉnh, bỏ kinh thành chạy về Kinh Bắc. Đoàn tùy tùng tan rã, thị vệ và quan lại bỏ trốn gần hết. Khi đến Kinh Bắc, trấn thủ Nguyễn Cảnh Thước vốn đã ngầm hàng Tây Sơn, lấy cớ bệnh không ra nghênh tiếp. Nhà vua cùng Nguyễn Hữu Chỉnh phải qua sông Nguyệt Đức, chỉ còn vài ba người tùy tùng, thậm chí còn bị bọn vô lại cướp cả long bào. Tình cảnh cực kỳ thê thảm.

Sau đó, tuy có được sự giúp đỡ của tri huyện Yên Dũng và dần khôi phục lực lượng ở vùng Cao Bằng, Thái Nguyên, nhưng thế yếu. Quân Tây Sơn do Nguyễn Văn Hòa truy kích, đánh tan quân Lê. Nguyễn Hữu Du tử trận, Nguyễn Hữu Chỉnh bị bắt giải về Thăng Long và bị Văn Nhậm xử tử. Chiêu Thống thân chinh ra trận cũng thất bại, phải chạy trốn, lực lượng tan tác, chỉ còn một số ít hộ vệ như Dương Đình Tuấn theo vua lánh sang vùng Sơn Lộc.

• Cầu viện nhà Thanh

Bại trận, Chiêu Thống lẩn trốn khắp nơi: khi thì ở Gia Định (thuộc Kinh Bắc), lúc lại sang Chí Linh, Thủy Đường, Vị Hoàng… Trong khi đó, Vũ Văn Nhậm ở Thăng Long lại tỏ ra kiêu ngạo, tiếm quyền, có ý đồ phản lại Tây Sơn. Tháng 4 năm Mậu Thân (1788), Nguyễn Huệ một lần nữa tiến ra Bắc, xử tử Văn Nhậm, giao cho Ngô Văn Sở chỉ huy binh quyền và đặt Lê Duy Cận làm giám quốc để lo việc tông miếu. Chiêu Thống lần thứ hai phải chạy ra Kinh Bắc.

Trước đó, Thái hậu cùng một số bầy tôi như Nguyễn Huy Túc, Hoàng Ích Hiểu, Lê Quýnh, Nguyễn Quốc Đống… đã đưa hoàng tử nhỏ sang Long Châu (Trung Quốc), cầu cứu Tổng đốc Lưỡng Quảng Tôn Sĩ Nghị. Thái hậu khóc lóc xin viện binh. Tôn Sĩ Nghị nhân cơ hội tâu với triều đình nhà Thanh rằng:

“Tự hoàng nước An Nam đang lâm cảnh bôn ba, đối với đại nghĩa ta nên cứu viện. Vả lại, An Nam vốn là đất cũ của Trung Quốc, nay khôi phục nhà Lê rồi ta đặt quân thú đóng giữ, vừa giữ danh nghĩa chính thống, vừa chiếm lấy An Nam. Một việc mà được hai lợi.”

Vua Thanh chuẩn tấu. Sĩ Nghị liền huy động quân bốn tỉnh Quảng Đông, Quảng Tây, Vân Nam, Quý Châu sang xâm lược Đại Việt, đồng thời phong Chiêu Thống làm An Nam quốc vương.

• Lê Chiêu Thống trở lại Thăng Long cùng quân Thanh

Tháng 10 năm Mậu Thân (1788), quân Thanh áp sát Thăng Long, quân Tây Sơn chủ động rút về giữ Tam Điệp. Chiêu Thống theo quân Thanh trở lại kinh đô, ngồi lên ngai vua nhưng thực chất chỉ là bù nhìn trong tay Tôn Sĩ Nghị. Mọi quyền hành lớn nhỏ, từ chính sự, quân sự, tài chính đều do tướng Thanh quyết đoán. Nhà vua chỉ lo ban thưởng cho những người hộ giá và xử phạt kẻ từng theo Tây Sơn.

Khâm định Việt sử Thông giám cương mục đã đánh giá thẳng thắn:

“Bấy giờ, hào kiệt bốn phương đua nhau muốn trổ sức, song nhà vua chỉ biết dựa vào người Thanh. Khi chia ban quan chức, chỉ bổ dụng kẻ theo hộ giá, còn cựu thần và hào kiệt đều không được dùng. Trong ngoài đều chán nản, rời rạc. Cái cơ thành hay bại chỉ một mực tùy theo người Thanh, việc nước không thể xoay xở được nữa.”

Gia quyến

Cha: Thái tử Duy Vỹ được truy phong Hựu Tông Mẫn hoàng đế 

Mẹ: Mẫn Thái hậu

Phối ngẫu: Mẫn Hoàng quý phi Nguyễn Thị Kim

Hậu duệ: 2 người con một nam một nữ.

Cuối đời

Sau thất bại nặng nề trước quân Tây Sơn, vận mệnh của Lê Chiêu Thống rẽ sang một khúc quanh bi thương. Tháng Giêng năm Kỷ Dậu (1789), vua Quang Trung đem quân ra Bắc Hà, chỉ trong một trận đã quét sạch 29 vạn quân Thanh. Trước thế mạnh như chẻ tre ấy, Chiêu Thống hoảng hốt chạy theo tàn quân về Trung Quốc cầu cứu.

Tại Yên Kinh, ông liên tục xin nhà Thanh viện trợ để khôi phục ngai vàng. Tuy nhiên, lúc này triều Thanh vốn đã suy yếu, lại thêm vua Càn Long tuổi cao (78 tuổi), không còn mặn mà với việc binh đao. Họ chỉ hứa suông mà không hề cấp quân. Thân vương Phúc Khang An ngoài mặt hứa hẹn, nhưng thực chất tâu với Càn Long rằng Chiêu Thống đã không còn ý chí quay về. Tháng Tư năm đó, theo lời gièm của Hòa Thân và Phúc Khang An, Càn Long chính thức phong Nguyễn Huệ làm “An Nam quốc vương”, công nhận nhà Tây Sơn, đồng thời cử sứ sang tiếp nhận triều cống.

Dẫu vậy, Chiêu Thống không cam lòng. Khâm định Việt sử Thông giám cương mục chép rằng:

“Nhà vua căm giận vì bị người Thanh lừa gạt, bèn cùng các bầy tôi là Phạm Như Tùng, Hoàng Ích Hiểu, Lê Hân, Nguyễn Quốc Đống, Nguyễn Viết Triệu, Lê Quý Thích, Nguyễn Đình Miên, Lê Văn Trương, Lê Tùng và Lê Thức mười người uống máu ăn thề. Họ định dâng biểu xin quân cứu viện, nếu không được thì xin đất hai châu Tuyên Quang và Thái Nguyên để giữ việc thờ cúng tổ tiên; hoặc tìm cách lén vào Gia Định, nương nhờ nhà Nguyễn, chờ cơ hội khôi phục, chứ quyết không chịu sống thừa ở đất Bắc.”

Nhưng mộng phục quốc ấy nhanh chóng tiêu tan. Năm Nhâm Tý (1792), Thái tử qua đời, khiến Chiêu Thống đau đớn, tinh thần suy sụp. Năm sau (1793), ông lâm bệnh rồi qua đời tại Yên Kinh, ngày 16 tháng 10 âm lịch, hưởng dương 35 tuổi. Nhà Thanh chỉ làm lễ táng ông với nghi thức dành cho một tước công, khép lại số phận bi thương của vị hoàng đế cuối cùng nhà Lê.

Đến năm 1802, khi Nguyễn Ánh lên ngôi Hoàng đế khai sáng nhà Nguyễn, các cựu thần nhà Hậu Lê nhân dịp triều Nguyễn sai sứ sang cầu hòa với Thanh đã dâng biểu xin rước di hài chủ cũ về nước. Được sự đồng thuận của vua Gia Khánh nhà Thanh, năm 1804, linh cữu Lê Chiêu Thống cùng Thái hậu và hoàng tử được đưa về quê hương. Tháng 11 năm ấy, ông được táng tại lăng Bàn Thạch (nay thuộc xã Xuân Quang, huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa), trở về yên nghỉ bên dòng dõi tổ tiên sau hơn một thập niên lưu lạc nơi đất khách.

Nhận định – đánh giá

Hình tượng Lê Chiêu Thống trong lịch sử được nhìn nhận với nhiều ý kiến trái ngược, nhưng nhìn chung ông thường bị phê phán nặng nề vì hành động cầu viện ngoại bang, đem quân Thanh vào nước, gây nên cảnh binh đao cho dân chúng.

Các tác giả Ngô gia văn phái trong Hoàng Lê nhất thống chí đã mô tả tình cảnh của Chiêu Thống khi lưu vong nơi đất khách với giọng điệu chua chát. Hình ảnh vị hoàng đế nước Nam phải nương nhờ tổng đốc nhà Thanh, đến mức cả niên hiệu cũng không dám dùng, chỉ được ghi theo “Càn Long”, đã làm nổi bật sự lệ thuộc và hèn yếu:

“Ngày ngày sau buổi chầu, vua lại tới chờ ở doanh của Nghị để nghe truyền việc quân, việc nước. Vua cưỡi ngựa đi trước, Lê Quýnh cưỡi ngựa đi sau, quân lính hộ vệ chỉ vài chục người. Người trong kinh có kẻ không biết là vua. Hoặc có người biết, thì họ nói riêng với nhau rằng: ‘Nước Nam ta từ khi có đế, có vương tới nay, chưa thấy bao giờ có ông vua luồn cúi đê hèn như thế. Tiếng là làm vua, nhưng niên hiệu thì viết là Càn Long, việc gì cũng do viên tổng đốc, có khác gì phụ thuộc vào Trung Quốc?”

Chính vì thế, trong con mắt của nhiều sử gia truyền thống, Chiêu Thống là biểu tượng cho sự yếu hèn và mất chủ quyền.

Tuy nhiên, sang đến triều Nguyễn, quan điểm này phần nào được nhìn nhận khoan dung hơn. Bởi lẽ, bản thân Nguyễn Ánh cũng từng phải cầu viện ngoại quốc (Xiêm La, Pháp) trong cuộc chiến với Tây Sơn. Sau khi lên ngôi, Gia Long vẫn sai thuyền chở 50 vạn cân gạo giúp quân Thanh trong trận chiến với Tây Sơn, cho thấy việc dựa cậy vào ngoại bang không phải chuyện riêng của Chiêu Thống.

Vua Tự Đức khi phê vào Khâm định Việt sử Thông giám cương mục cũng có lời cảm thông với số phận của Chiêu Thống:

“Nhà vua bị người ta lừa gạt, bị giam buộc ở quê người đất khách, đến nỗi lo buồn phẫn uất, ôm hận mà chết, thân dẫu chết nhưng tâm không chết, kể cũng đáng thương! Vậy nên truy đặt tên thụy là Mẫn Đế.”

Như vậy, hình ảnh Chiêu Thống vừa là bài học cay đắng về sự cầu viện ngoại bang, vừa là tấm gương bi thương của một vị vua mất nước, ôm hận mà chết nơi đất khách quê người.

Tài liệu tham khảo

1. Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
2. Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
3. Lê Quý Đôn (1993), Đại Việt thông sử, Nxb Tổng hợp Đồng Tháp. 
4. Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
5. Lê Tung, Đại Việt thông giám tổng luận, Hội Bảo tồn di sản chữ Nôm
6. Lê triều ngọc phả
7. Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
8. Quốc sử quán triều Nguyễn (1962), Đại Nam thực lục tiền biên, Nxb Sử học.
9. Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.

____________________

Ngôn ngữ khác

Tiếng Anh (English)

Background

Le Chieu Thong (Chinese: 黎昭統; 1765–1793), temple name Min De (Le Min De), born Le Duy Khiem (黎維謙) and, upon accession, renamed Le Duy Ky (黎維祁), was the 16th—and last—emperor of the Later Le dynasty in the history of Dai Viet. He reigned from the 7th lunar month of the year Binh Ngo (1786) until early in the year Ky Dau (1789).

Le Duy Ky was the eldest grandson and designated heir of Le Hien Tong (r. 1740–1786), the eldest son of Crown Prince An Dinh Le Duy Vy and Empress Dowager Man Tran Thi Ngoc Cau. He was born and came of age during a period of violent upheaval, when real power at court had fallen into the hands of the Trinh lords and Le imperial authority had become largely symbolic.

Historical background

His father, Crown Prince Le Duy Vy, eldest son of Emperor Hien Tong, had been installed as heir apparent but soon fell into enmity with Trinh Sam (later Prince Tinh Do).

When Trinh Doanh died in 1767, Trinh Sam succeeded as lord. To remove a perceived threat, in the 12th lunar month of the year Tan Suu (1771) Trinh Sam contrived to arrest and have Crown Prince Duy Vy murdered in prison. The disaster implicated the prince’s sons: Le Duy Khiem (then 6), and his younger brothers Le Duy Tru and Le Duy Chi, who were all thrown into the De Lanh prison. From that point, the legitimate line of Emperor Hien Tong was consigned to captivity, while Duy Vy’s younger brother Le Duy Can was set up as crown prince through the influence of Trinh Thai Phi, Trinh Sam’s mother.

After years in confinement, a turning point came when Trinh Sam died (1782). Mutinous soldiers in the Trinh residence rose up, deposed the heir Trinh Can and enthroned Trinh Khai (Trinh Tong) as lord—a civil strife known as the Uprising of the Arrogant Troops. Amid the chaos, soldiers broke open the prison and freed Duy Vy’s three sons, returning them to the palace. Thus Le Duy Khiem escaped after 11 years in chains, at age 17.

Duy Khiem’s return imperiled Crown Prince Le Duy Can. Trinh Thai Phi, who backed Duy Can, feared for her foster son’s position and sent the eunuch Liem Tang to coerce Duy Khiem into an audience in order to have him killed. Duy Khiem wept but had to comply.

En route, however, he was stopped by patrol troops, arousing suspicion among the soldiers, who clamored for an investigation, convinced that someone sought the Heir’s death. Failing to find Liem Tang, they suspected Duy Can as the mastermind. At that moment Duy Can was with Trinh Thai Phi; the ceremonial regalia at the palace gate was smashed by soldiers. Terrified, Duy Can disguised himself and slipped back to the palace, while Duy Khiem escaped death.

Trinh Khai, realizing the plot originated with Trinh Thai Phi, pacified the troops and instructed the ministers to request that Emperor Hien Tong establish Duy Khiem as Hoang thai ton (imperial grandson and designated successor), while compelling Duy Can to submit a memorial yielding the title of crown prince.

In the 1st lunar month of Quy Mao (1783), Emperor Le Hien Tong formally invested Le Duy Khiem as Hoang thai ton, acknowledging his legitimate place in the succession at age 18. Duy Can was demoted to Duke Sung Nhuong, losing his position in the line of succession.

This laid the groundwork for Duy Khiem to ascend the throne upon Hien Tong’s death (1786), becoming Le Chieu Thong, the last monarch of the Le dynasty.

Reign
Elevated to the throne with Nguyen Hue’s backing

In the 7th lunar month of Binh Ngo (1786), the political situation in the North (Bac Ha) changed abruptly when Nguyen Hue, under the banner “Support the Le, destroy the Trinh,” marched north, defeated, and overthrew Lord Trinh Khai. From then on, military power was in Nguyen Hue’s hands. Emperor Le Hien Tong was forced to acknowledge his merits, conferring on him the titles Grand Marshal, Regent and Protector, Pillar of the Realm, Duke of Uy, and marrying his twenty-first daughter, Princess Le Ngoc Han, to him to cement ties between the Le court and the Tay Son.

Bac Ha was in extreme disorder: the Le court had weakened; Hien Tong was indecisive; the Trinh clan had collapsed; public morale frayed and discipline disintegrated. Because this was Nguyen Hue’s first expedition north, his footing was not yet secure. The northern literati, loyal to orthodox legitimacy, remained wary or covertly hostile to the Tay Son. Meanwhile in the south, Nguyen Anh continued to harry Tay Son rear areas. Therefore Nguyen Hue chose not to proclaim himself emperor, allowing the Le to retain the throne to preserve legitimacy and avoid provoking the northern scholars. Yet both the Le court and Nguyen Hue understood that power to make or unmake rulers lay entirely in the Tay Son general’s hands.

Before his death, Emperor Hien Tong cautioned his grandson Le Duy Khiem:

“My end is near. From here on, state affairs rest with you. Troops from another region (i.e., the South) are still stationed on northern soil; the succession is a grave matter. You must consult the Grand Marshal (Nguyen Hue); do not act on your own.”

Nguyen Hue also weighed the succession carefully. At first, he solicited the opinion of his wife Princess Ngoc Han, who praised Duy Can as virtuous and wished him enthroned. But following counsel from the Le imperial clan, she shifted to support the elder grandson Le Duy Khiem. Nguyen Hue agreed, installed Duy Khiem as emperor, renamed him Le Duy Ky, and adopted the reign title Chieu Thong.

Upon accession, Le Chieu Thong was 21—the final emperor of the Later Le.

Nguyen Huu Chinh seizes power

In the 12th lunar month that same year, Nguyen Huu Chinh (formerly a Tay Son general), after crushing the remaining Trinh forces and entering Thang Long, was favored by Emperor Chieu Thong, appointed Grand Minister of Works (Dai Tu do) and ennobled Duke Bang Trung. From then, the court depended entirely on Chinh.

Holding military command, Nguyen Huu Chinh grew increasingly autocratic, overshadowing Chieu Thong in everything from appointments to policy. The Khâm định Việt sử Thông giám cương mục records:

“From then on, with overwhelming power, Chinh gathered a faction, placed his confidants in posts at the capital and the provinces; all affairs were decided by Chinh. He even set up a separate establishment for his son Huu Du east of his residence, imitating the former Trinh lords who installed the heir in a separate palace. Arrogant and overbearing, Chinh caused the emperor to grow increasingly disheartened.”

Chieu Thong repeatedly plotted to remove Chinh, but ministers—among them Vu Trinh—dissuaded him. Learning of this, Chinh ceased attending court while maintaining the pose of “supporting the Le.” With commanders such as Hoang Viet Tuyen, he suppressed regional challengers in Bac Ha, including Duong Trong Khiem, Hoang Phung Co, Trinh Bong, and Dinh Tich Nhuong, thereby somewhat shoring up Chieu Thong’s position.

Tay Son advance north; Nguyen Huu Chinh is killed

In the year Dinh Mui (1787), when Tay Son forces under Vu Van Nham marched north, Chieu Thong had Nguyen Huu Chinh lead troops in defense. The decisive battle on the Thanh Quyet River ended in a crushing defeat for Chinh, who—together with his son Huu Du—barely escaped with a few hundred men back to Thang Long.

By the 12th lunar month, Vu Van Nham pressed on to Thang Long. On Chinh’s advice, Chieu Thong abandoned the capital for Kinh Bac. The entourage disintegrated; guards and officials fled. Upon arrival, the local governor Nguyen Canh Thuoc, secretly surrendered to the Tay Son, feigned illness, and refused to receive the emperor. Chieu Thong and Nguyen Huu Chinh crossed the Nguyet Duc River with only a handful of attendants; ruffians even stripped the emperor of his dragon robe—a scene of utmost misery.

Though aided by the district magistrate of Yen Dung and gradually rebuilding forces in Cao Bang and Thai Nguyen, the Le remained weak. Pursued by Nguyen Van Hoa of the Tay Son, the Le army was scattered; Nguyen Huu Du fell in battle; Nguyen Huu Chinh was captured, taken to Thang Long, and executed by Vu Van Nham. Personally leading troops, Chieu Thong also failed, fled, and with a few guards such as Duong Dinh Tuan hid in Son Loc.

Appealing to the Qing

Defeated, Chieu Thong wandered in hiding—now in Gia Dinh (of Kinh Bac), then Chi Linh, Thuy Duong, Vi Hoang, and elsewhere. In Thang Long, Vu Van Nham grew arrogant, usurped authority, and hinted at betraying the Tay Son. In the 4th lunar month of Mau Than (1788), Nguyen Hue again went north, executed Vu Van Nham, entrusted command to Ngo Van So, and installed Le Duy Can as Regent to tend to ancestral rites. Chieu Thong again fled to Kinh Bac.

Earlier, the Empress Dowager, with officials such as Nguyen Huy Tuc, Hoang Ich Hieu, Le Quynh, Nguyen Quoc Dong, and others, had taken a young prince to Long Chau (China) to petition Sun Shiyi (Ton Si Nghi), the Governor-General of the Two Guangs, for aid. In tears, the Empress Dowager begged for intervention. Sun Shiyi seized the moment to memorialize the Qing court:

“The former ruler of Annam is now a fugitive; in the name of righteousness we should assist. Moreover, Annam was formerly Chinese territory; after restoring the Le, we can station garrisons, both upholding orthodoxy and occupying Annam—one move, two gains.”

The Qianlong Emperor approved. Sun Shiyi mobilized troops from Guangdong, Guangxi, Yunnan, and Guizhou to invade Dai Viet, and at the same time recognized Chieu Thong as King of Annam.

Return to Thang Long with Qing forces

In the 10th lunar month of Mau Than (1788), Qing forces neared Thang Long; the Tay Son withdrew to Tam Diep. Chieu Thong re-entered the capital in the Qing train and sat again on the throne, but in reality was a puppet of Sun Shiyi. All authority—civil, military, and fiscal—rested with the Qing commanders; the emperor confined himself to rewarding his bodyguards and punishing those who had served the Tay Son.

The Khâm định Việt sử Thông giám cương mục offers a blunt verdict:

“At that time heroes from all quarters were eager to prove themselves, yet the emperor relied solely on the Qing. In distributing offices he only rewarded his escort; loyal elders and men of talent were unused. Within and without, all were disheartened and dispersed. Success or failure depended entirely on the Qing; the government could no longer be steered.”

Family

Father: Crown Prince Duy Vy, posthumously honored as Huu Tong Min Emperor

Mother: Empress Dowager Man

Consort: Imperial Noble Consort Man Nguyen Thi Kim

Issue: Two children—one son and one daughter.

Final years

After the devastating defeat by the Tay Son, Le Chieu Thong’s fate turned tragic. In the 1st lunar month of Ky Dau (1789), Emperor Quang Trung led a northern campaign and, in a lightning series of battles, annihilated the Qing army (reported as 290,000 strong). Facing the unstoppable advance, Chieu Thong fled with the remnants into China to seek aid.

In Yenjing (Beijing), he repeatedly petitioned the Qing to restore him. But the Qing state was itself enfeebled; Qianlong, then 78, had little appetite for war. They offered hollow promises, not troops. Fukang’an, a high noble, outwardly humored him but memorialized that Chieu Thong lacked resolve to return. In the 4th lunar month that year, under the influence of Heshen and Fukang’an, Qianlong formally recognized Nguyen Hue as “King of Annam,” acknowledging the Tay Son and dispatching envoys to receive tribute.

Even so, Chieu Thong would not resign himself. The Khâm định Việt sử Thông giám cương mục records:

“Angered at Qing duplicity, the emperor, together with ministers Pham Nhu Tung, Hoang Ich Hieu, Le Han, Nguyen Quoc Dong, Nguyen Viet Trieu, Le Quy Thich, Nguyen Dinh Mien, Le Van Truong, Le Tung, and Le Thuc—ten men in all—swore an oath in blood. They planned to petition again for troops; failing that, they would request the two prefectures of Tuyen Quang and Thai Nguyen to maintain ancestral rites; or secretly go to Gia Dinh to rely on the Nguyen and await a chance to restore the realm—never to live on as dependents in the North.”

But the restoration dream quickly died. In Nham Ty (1792), the crown prince passed away, crushing Chieu Thong’s spirit. The following year (1793) he fell ill and died in Yenjing on the 16th day of the 10th lunar month, aged 35. The Qing afforded him funeral rites only befitting a duke, closing the tragic life of the Le dynasty’s last emperor.

In 1802, when Nguyen Anh ascended as founding emperor of the Nguyen, former Le officials, taking advantage of Nguyen diplomacy with the Qing, memorialized to bring their former sovereign’s remains home. With the consent of the Jiaqing Emperor, in 1804 the coffins of Le Chieu Thong, the Empress Dowager, and the prince were returned to Vietnam. In the 11th lunar month that year, he was buried at Ban Thach Tomb (today Xuan Quang Commune, Tho Xuan District, Thanh Hoa Province), to rest among his ancestors after more than a decade in exile.

Assessments

The image of Le Chieu Thong has long been contested, though he is generally harshly criticized for inviting foreign intervention—bringing the Qing army into the country and inflicting warfare upon the populace.

The Ngo family literary group in Hoang Le Nhat Thong Chi depicted his exile with biting irony. The picture of a Vietnamese emperor dependent on a Qing governor-general—reduced even to using “Qianlong” reign years rather than his own—underscored subservience and weakness:

“Day after day, after court, the emperor went to wait at Nghi’s camp to receive instructions on military and state affairs. The emperor rode in front, Le Quynh behind, with only a few dozen guards. People in the capital often did not even know he was the emperor. Those who did whispered: ‘Since our country had emperors and kings, never has there been one so cringing and base. In name he is emperor, yet the reign year is written as Qianlong; all affairs depend on the governor-general—as if subordinate to China.’”

Accordingly, many traditional historians took Chieu Thong as a symbol of weakness and forfeited sovereignty.

Under the Nguyen, however, the view became somewhat more forgiving. Nguyen Anh himself had sought foreign aid (from Siam and France) in his struggle with the Tay Son. After founding the dynasty, Gia Long even sent 500,000 catties of rice to supply the Qing during their conflict with the Tay Son—showing that reliance on foreign powers was not unique to Chieu Thong.

Emperor Tu Duc, annotating the Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, expressed sympathy:

“The emperor was deceived and constrained in a foreign land, fretting and angered until he died—his body gone, but not his heart. He is to be pitied! Therefore we bestow the posthumous name Min De.”

Thus, Chieu Thong stands both as a bitter lesson on appealing to foreign arms and as a tragic figure—a fallen monarch who died with unfulfilled grief in exile.

References

1. Quynh Cu & Do Duc Hung (2001), Cac trieu dai Viet Nam, Thanh Nien Publishing.
2. Phan Huy Chu (2007), Lich trieu hien chuong loai chi, Giao Duc Publishing.
3. Le Quy Don (1993), Dai Viet thong su, Dong Thap General Publishing.
4. Le Van Huu, Phan Phu Tien, Ngo Si Lien, … (1993), Dai Viet su ky toan thu, Social Sciences Publishing.
5. Le Tung, Dai Viet thong giam tong luan, The Nom Preservation Society.
6. Le trieu ngoc pha.
7. Tran Trong Kim (1943), Viet Nam su luoc, Bac Thanh Printing House.
8. Quoc su quan trieu Nguyen (1962), Dai Nam thuc luc tien bien, Su Hoc Publishing.
9. Quoc su quan trieu Nguyen (1998), Kham dinh Viet su Thong giam cuong muc, Giao Duc Publishing.

____________________

Tiếng Pháp (français’)

Origines

Le Chieu Thong (chữ Hán : 黎昭統, 1765-1793), miếu hiệu Man De (黎愍帝), nom de naissance Le Duy Khiem (黎維謙), prit après son avènement le nom Le Duy Ky (黎維祁). Seizième et dernier empereur de la dynastie Hau Le dans l’histoire du Dai Viet, il régna du mois 7 (calendrier lunaire) de l’année Binh Ngo (1786) jusqu’au début de l’année Ky Dau (1789).

Le Duy Ky était le petit-fils aîné de l’empereur Le Hien Tong (1740-1786), fils aîné du prince héritier An Dinh Le Duy Vy et de la reine douairière Man Tran Thi Ngoc Cau. Il naquit et grandit à une époque de bouleversements profonds, lorsque le pouvoir réel à la cour était tombé entre les mains des seigneurs Trinh, la royauté Le n’ayant plus qu’un caractère symbolique.

Contexte historique

Le père de l’empereur, le prince héritier Le Duy Vy, fils aîné de Le Hien Tong, avait été institué Dong cung Hoang thai tu (Grand Prince héritier), mais entra tôt en rivalité avec le prince héritier Trinh Sam (futur Tinh Do vuong).

À la mort de Trinh Doanh (1767), Trinh Sam monta au pouvoir. Pour éliminer la menace, au mois 12 de l’année Tan Suu (1771), Trinh Sam ourdit un piège, fit arrêter puis assassiner le prince héritier Duy Vy en prison. Le malheur frappa aussi ses fils : Le Duy Khiem (6 ans), et ses deux cadets Le Duy Tru et Le Duy Chi, furent tous conduits et enfermés au cachot de De Lanh. Dès lors, la lignée légitime de Le Hien Tong fut jetée en geôle, tandis que le frère cadet de Duy Vy, Le Duy Can, était élevé au rang de prince héritier grâce à l’entremise de la princesse douairière Trinh Thai phi, mère de Trinh Sam.

Après de longues années d’emprisonnement, un tournant survint à la mort de Trinh Sam (1782). Au sein de la résidence des seigneurs, les troupes des Trois Préfectures se soulevèrent, déposèrent le prince héritier Trinh Can et installèrent Trinh Khai (Trinh Tong) comme nouveau seigneur. Cette rébellion, appelée « révolte des soldats arrogants » (loan kieu binh), ébranla le gouvernement. Dans le chaos, les soldats forcèrent les prisons et libérèrent les trois fils de Duy Vy, les ramenant au palais. Le Duy Khiem sortit ainsi de captivité après 11 ans, à l’âge de 17 ans.

Le retour de Duy Khiem au palais fragilisa la position du prince héritier Le Duy Can. Trinh Thai phi, qui soutenait Duy Can, craignant pour le trône de son fils adoptif, envoya l’eunuque Liem Tang pour attirer Duy Khiem à l’audience et comploter son meurtre. Duy Khiem, en pleurs, dut obéir.

Cependant, en route, il fut intercepté par une patrouille. L’incident éveilla les soupçons des soldats, qui clamèrent qu’il fallait enquêter, convaincus qu’un complot visait l’héritier impérial. Ne trouvant pas Liem Tang, ils soupçonnèrent Duy Can d’en être l’instigateur. À ce moment, Duy Can assistait Trinh Thai phi ; le dais cérémoniel placé devant la résidence fut aussitôt mis en pièces par les soldats. Pris de panique, Duy Can dut se déguiser pour regagner le palais en secret, tandis que Duy Khiem échappait à la mort.

Trinh Khai comprit alors que l’intrigue venait de Trinh Thai phi et ordonna d’apaiser les troupes. Dans le même temps, il requit des grands officiers qu’ils demandent à l’empereur Hien Tong d’établir Duy Khiem comme Hoang thai ton (Grand Héritier impérial), tandis que Duy Can devait présenter un mémoire cédant la dignité de prince héritier.

Au mois 1 de l’année Quy Mao (1783), l’empereur Le Hien Tong institua officiellement Le Duy Khiem comme Hoang thai ton, reconnaissant en lui l’héritier légitime. Il avait alors 18 ans. Duy Can fut rétrogradé au titre de Sung Nhuong cong, perdant toute place dans l’ordre de succession.

Cet événement posa les bases pour qu’à la mort de Hien Tong (1786), Duy Khiem monte sur le trône, devenant Le Chieu Thong, dernier souverain de la dynastie Le.

Gouvernement
Mis sur le trône par Nguyen Hue

Au mois 7 (lunaire) de l’année Binh Ngo (1786), la situation politique au Bac Ha bascula soudain lorsque Nguyen Hue, au nom de « soutenir les Le et abattre les Trinh », marcha vers le Nord, vainquit et renversa le seigneur Trinh Khai. Dès lors, tout le pouvoir militaire passa aux mains de Nguyen Hue. L’empereur Le Hien Tong dut reconnaître ses mérites, lui conférant le titre de Nguyen soai Phu chinh Duc van Uy quoc cong, et donna en mariage sa vingt-et-unième fille, la princesse Le Ngoc Han, afin de resserrer les liens entre la cour Le et les Tay Son.

Le Bac Ha était alors en plein désordre : dynastie Le affaiblie, Hien Tong pusillanime, lignée Trinh effondrée, population divisée, discipline en ruine. Cependant, venu pour la première fois au Nord, Nguyen Hue n’avait pas encore assis solidement sa position. Les lettrés du Bac Ha, attachés à l’orthodoxie, restaient méfiants, voire hostiles, aux Tay Son. Au Sud, les forces de Nguyen Anh perturbaient l’arrière. Nguyen Hue décida donc de ne pas se proclamer empereur et de maintenir provisoirement les Le sur le trône, à la fois pour préserver la légitimité et éviter de heurter les lettrés du Bac Ha. Néanmoins, chacun savait que le pouvoir de faire et défaire les rois était désormais entre les mains du général Tay Son.

Avant de mourir, Hien Tong recommanda à son petit-fils Le Duy Khiem :

« Je vais bientôt déposer le fardeau. Les affaires du pays reposent désormais sur toi. Les troupes d’une autre région (le Dang Trong) campent encore en terre du Nord ; la transmission du trône est grave affaire : tu dois en délibérer avec le Nguyen soai (c’est-à-dire Nguyen Hue), et ne pas agir de toi-même à la hâte. »

La question de la succession fut soupesée avec soin par Nguyen Hue. D’abord, consultée, la princesse Ngoc Han loua les vertus de Duy Can et souhaita le placer sur le trône ; puis, sur l’avis de la famille impériale Le, elle se ravisa et soutint l’aîné, Le Duy Khiem. Nguyen Hue acquiesça et le fit monter sur le trône, lui donnant le nom Le Duy Ky et l’ère Chieu Thong.

À son avènement, Le Chieu Thong n’avait que 21 ans, devenant le dernier empereur des Hau Le.

La mainmise de Nguyen Huu Chinh

Au mois 12 de la même année, Nguyen Huu Chinh (ancien général des Tay Son), après avoir dispersé les derniers Trinh et pris Thang Long, fut promu par Chieu Thong au poste de Dai Tu do et titré Bang Trung cong. Dès lors, la cour dépendit entièrement de Chinh.

Détenant l’armée, Nguyen Huu Chinh devint de plus en plus autoritaire, éclipsant Chieu Thong en tout : nominations, affaires d’État. Le Kham dinh Viet su Thong giam cuong muc note :

« Dès lors, son autorité fut éclatante ; Chinh s’entoura de factions, plaça ses affidés aux charges de la capitale et des provinces ; toute décision venait de lui. Il ouvrit même une résidence pour son fils Huu Du à l’est de la sienne, imitant l’ancien usage des seigneurs Trinh de loger l’héritier dans un palais séparé. Chinh, arrogant et dominateur, fit naître chez le souverain un profond dégoût. »

Chieu Thong tenta à plusieurs reprises de l’écarter, mais en fut dissuadé par ses ministres, dont Vu Trinh. Informé, Chinh cessa d’assister aux audiences, tout en conservant la bannière de « soutien à la maison Le ». Avec Hoang Viet Tuyen et d’autres officiers, il réprima successivement les forces rivales au Bac Ha telles que Duong Trong Khiem, Hoang Phung Co, Trinh Bong et Dinh Tich Nhuong, consolidant partiellement la position de Chieu Thong.

Campagne du Nord des Tay Son et exécution de Nguyen Huu Chinh

En l’année Dinh Mui (1787), lorsque les Tay Son menés par Vu Van Nham marchèrent vers le Nord, Chieu Thong dut envoyer Nguyen Huu Chinh défendre. La bataille décisive sur la rivière Thanh Quyet se solda par une lourde défaite ; Chinh et son fils Huu Du ne purent regagner Thang Long qu’avec quelques centaines d’hommes.

Au mois 12, Van Nham entra à Thang Long ; sur l’avis de Chinh, Chieu Thong abandonna la capitale pour Kinh Bac. La suite se dispersa, gardes et mandarins s’enfuirent. À Kinh Bac, le gouverneur Nguyen Canh Thuoc, secrètement soumis aux Tay Son, prétexta la maladie pour ne pas accueillir le roi. Avec Nguyen Huu Chinh, le souverain dut franchir la rivière Nguyet Duc, ne gardant que quelques compagnons, et se fit même dépouiller de sa robe impériale par des voyous — situation d’une extrême détresse.

Après quelque secours du sous-préfet de Yen Dung et une reconstitution partielle des forces vers Cao Bang et Thai Nguyen, la position resta faible. Les Tay Son sous Nguyen Van Hoa poursuivirent et dispersèrent l’armée Le ; Nguyen Huu Du fut tué, Nguyen Huu Chinh capturé, ramené à Thang Long et exécuté par Van Nham. Chieu Thong prit personnellement la tête des troupes mais fut vaincu, dut fuir, ses forces disloquées, ne gardant que quelques gardes comme Duong Dinh Tuan pour se réfugier vers Son Loc.

Appel à la dynastie Qing

Vaincu, Chieu Thong erra de cache en cache : tantôt à Gia Dinh (du Kinh Bac), tantôt à Chi Linh, Thuy Duong, Vi Hoang… À Thang Long, Vu Van Nham se montrait arrogant, usurpant l’autorité, au point de trahir les Tay Son. Au mois 4 de l’année Mau Than (1788), Nguyen Hue repartit vers le Nord, fit exécuter Van Nham, confia le commandement à Ngo Van So, et établit Le Duy Can comme giam quoc (régent) chargé des temples ancestraux. Chieu Thong dut s’enfuir de nouveau vers Kinh Bac.

Auparavant, la reine mère et plusieurs serviteurs tels Nguyen Huy Tuc, Hoang Ich Hieu, Le Quynh, Nguyen Quoc Dong, etc., avaient emmené le jeune prince à Long Chau (Chine) pour solliciter l’aide du gouverneur général des Deux-Guang, Ton Si Nghi. En larmes, la reine mère implora des troupes. Ton Si Nghi saisit l’occasion pour rapporter à la cour Qing :

« Le souverain d’An Nam est en détresse ; c’est selon la haute justice que nous devrions lui porter secours. D’ailleurs, l’An Nam fut jadis terre de la Chine ; si nous rétablissons les Le et stationnons des garnisons, nous maintiendrons l’orthodoxie tout en occupant l’An Nam : un acte, double profit. »

L’empereur Qing approuva. Ton Si Nghi mobilisa des troupes des quatre provinces Guangdong, Guangxi, Yunnan et Guizhou pour envahir le Dai Viet, tout en conférant à Chieu Thong le titre de « roi d’An Nam ».

Retour à Thang Long aux côtés des Qing

Au mois 10 de l’année Mau Than (1788), les Qing approchèrent de Thang Long ; les Tay Son se replièrent vers Tam Diep. Chieu Thong revint à la capitale avec les Qing et reprit le trône, mais ne fut qu’une marionnette aux mains de Ton Si Nghi. Toute autorité — civile, militaire, financière — relevait des généraux Qing ; le roi se bornait à récompenser ses gardes et punir ceux qui avaient suivi les Tay Son.

Le Kham dinh Viet su Thong giam cuong muc juge sans détour :

« Alors, les braves de toutes parts voulaient se distinguer, mais le roi ne comptait que sur les Qing. Lors des nominations, il ne promouvait que ceux qui l’avaient escorté, laissant de côté anciens serviteurs et hommes de valeur. Partout régnaient découragement et dispersion. La réussite ou l’échec dépendait uniquement des Qing ; il n’y avait plus de prise sur les affaires. »

Famille

Père : le prince héritier Duy Vy, élevé à titre posthume d’Huu Tong Man hoang de.

Mère : la reine douairière Man.

Épouse : Man Hoang quy phi Nguyen Thi Kim.

Descendance : deux enfants, un fils et une fille.

Fin de règne

Après la lourde défaite face aux Tay Son, le destin de Le Chieu Thong prit un tour tragique. Au mois 1 de l’année Ky Dau (1789), l’empereur Quang Trung marcha vers le Bac Ha et, en une campagne, anéantit « 290 000 » soldats Qing. Devant cette force irrésistible, Chieu Thong s’enfuit avec les débris de l’armée en Chine pour demander encore de l’aide.

À Yen Kinh (Pékin), il sollicita sans relâche la restauration. Mais la dynastie Qing, déjà affaiblie, et l’empereur Can Long âgé (78 ans), n’étaient plus enclins à la guerre. Ils multiplièrent les promesses sans fournir de troupes. Le prince Phuc Khang An promit en façade, tout en rapportant à Can Long que Chieu Thong n’avait plus la volonté de rentrer. En mois 4 de la même année, sous l’influence de Hoa Than et Phuc Khang An, Can Long reconnut officiellement Nguyen Hue comme « roi d’An Nam », reconnaissant la maison Tay Son et envoyant une ambassade recevoir le tribut.

Pourtant, Chieu Thong ne se résigna pas. Le Kham dinh Viet su Thong giam cuong muc rapporte :

« Le roi, courroucé d’avoir été dupé par les Qing, prêta serment de sang avec ses serviteurs Pham Nhu Tung, Hoang Ich Hieu, Le Han, Nguyen Quoc Dong, Nguyen Viet Trieu, Le Quy Thich, Nguyen Dinh Mien, Le Van Truong, Le Tung et Le Thuc, dix hommes. Ils décidèrent d’adresser une supplique pour des troupes ; à défaut, de demander deux districts — Tuyen Quang et Thai Nguyen — pour entretenir le culte des ancêtres ; ou de tenter de gagner secrètement Gia Dinh pour se ranger auprès des Nguyen, dans l’attente d’une restauration ; mais jamais de vivre oisifs au Nord. »

Ce rêve de restauration s’évanouit vite. En l’année Nham Ty (1792), le prince héritier mourut, plongeant Chieu Thong dans le désespoir. L’année suivante (1793), il tomba malade et s’éteignit à Yen Kinh le 16 du mois 10 (lunaire), à 35 ans. Les Qing ne lui accordèrent que des funérailles de rang de gong (duc), scellant la destinée tragique du dernier empereur Le.

En 1802, Nguyen Anh monta sur le trône, fondant la dynastie Nguyen. Profitant d’une ambassade de paix auprès des Qing, d’anciens serviteurs des Hau Le demandèrent le rapatriement des dépouilles. Avec l’accord de l’empereur Gia Khanh, en 1804, les cercueils de Le Chieu Thong, de la reine mère et du prince furent ramenés. Au mois 11, il fut inhumé au mausolée de Ban Thach (actuelle commune Xuan Quang, district Tho Xuan, province Thanh Hoa), retrouvant le repos auprès de ses ancêtres après plus d’une décennie d’exil.

Jugements et évaluations

L’image de Le Chieu Thong suscite des avis contrastés, mais il est généralement sévèrement critiqué pour avoir appelé l’étranger, introduisant les Qing dans le pays et plongeant le peuple dans la guerre.

Les auteurs du Ngo gia van phai, dans le Hoang Le nhat thong chi, ont décrit son exil avec amertume. L’image d’un empereur d’An Nam dépendant du gouverneur Qing, au point de ne pouvoir employer sa propre ère et d’écrire selon « Can Long », souligne la sujétion et la faiblesse :

« Chaque jour, après l’audience, le roi allait attendre à la résidence de Nghi pour recevoir les ordres militaires et civils. Le roi à cheval devant, Le Quynh à cheval derrière, escortés de quelques dizaines de soldats. À la capitale, certains ne savaient même pas que c’était le roi. D’autres, le sachant, se disaient : “Depuis qu’An Nam a des empereurs et des rois, jamais on n’a vu un souverain aussi rampant et vil. Il porte le titre de roi, mais l’ère est écrite Can Long ; tout dépend du gouverneur : en quoi n’est-il pas vassal de la Chine ?” »

Ainsi, pour nombre d’historiens traditionnels, Chieu Thong incarne la faiblesse et la perte de souveraineté.

Cependant, sous les Nguyen, ce jugement s’adoucit quelque peu, Nguyen Anh ayant lui-même sollicité des secours étrangers (Siam, France) contre les Tay Son. Devenu empereur, Gia Long envoya même 500 000 jin de riz aux Qing lors de la guerre contre les Tay Son, montrant que le recours à l’étranger n’était pas propre à Chieu Thong.

L’empereur Tu Duc, en annotant le Kham dinh Viet su Thong giam cuong muc, exprima de la compassion :

« Le roi fut dupé, retenu en terre étrangère ; la tristesse et la colère rongèrent son cœur jusqu’à la mort. Son corps a péri, mais non son esprit : c’est digne de pitié ! Qu’on lui confère donc à titre posthume le nom de Man De. »

Ainsi, la figure de Chieu Thong est à la fois une leçon amère sur l’appel à l’étranger et un drame d’un roi déchu, mourant en exil, le cœur plein de ressentiment.

Références

1. Quynh Cu, Do Duc Hung (2001), Cac trieu dai Viet Nam, Nxb Thanh Nien.
2. Phan Huy Chu (2007), Lich trieu hien chuong loai chi, Nxb Giao duc.
3. Le Quy Don (1993), Dai Viet thong su, Nxb Tong hop Dong Thap.
4. Le Van Huu, Phan Phu Tien, Ngo Si Lien, … (1993), Dai Viet su ky toan thu, Nxb Khoa hoc Xa hoi.
5. Le Tung, Dai Viet thong giam tong luan, Hoi Bao ton di san chu Nom.
6. Le trieu ngoc pha.
7. Tran Trong Kim (1943), Viet Nam su luoc, Nha in Bac Thanh.
8. Quoc su quan trieu Nguyen (1962), Dai Nam thuc luc tien bien, Nxb Su hoc.
9. Quoc su quan trieu Nguyen (1998), Kham dinh Viet su Thong giam cuong muc, Nxb Giao duc.

_____________________

Tiếng Trung (中文)

身世

黎昭統（1765—1793），庙号愍帝，原名黎維謙，登基后改名黎維祁。他是大越后黎朝第十六位、亦是最后一位皇帝，自丙午年（1786）七月起至己酉年（1789）年初在位。

黎維祁为黎顯宗（1740—1786）嫡长孙，安定太子黎維瑋之长子，母为愍太后陳氏玉球。其生长于剧烈动荡的历史时期：朝廷实权落入鄭氏诸侯之手，黎室王权仅具象征意义。

历史背景

其父太子黎維瑋，乃顯宗长子，曾立为东宫皇太子，但早与世子鄭森（后为靖都王）结怨。

鄭楹卒于1767年，鄭森嗣位为主。为除后患，至辛丑年（1771）十二月，鄭森设谋害之，收系并杀太子維瑋于狱。此祸且牵累其子：年仅六岁的黎維謙及其弟黎維廚、黎維枝，皆被解押囚于提领狱。由是，顯宗嫡系被投于缧绁，而維瑋之弟黎維近在鄭太妃（鄭森之母）干预下被立为太子。

多年幽系之后，转机出于鄭森之薨（1782）。府中三府兵变，废世子鄭□而立鄭楷（号鄭宗）为主。此变史称“骄兵之乱”，震撼府邸。乱中军士破狱，释維瑋三子而迎还宫。于是，黎維謙历十一年囚禁得释，时年十七。

維謙归宫，使太子黎維近之地位动摇。素所支持維近之鄭太妃，惧其义子失位，乃令宦者斂增胁迫維謙入朝以图加害。維謙虽哀泣，亦被迫就行。

然途中为巡军所阻，由此引发军中疑窦。众喧哗索究，谓有人谋害太孙。既寻不获斂增，乃疑維近为主使。是时維近侍于鄭太妃，仪仗列府门，旋为军士摧毁。維近惊惶，易服潜返，維謙亦由此免难。

鄭楷旋明阴谋出自鄭太妃，遂下令抚定兵心。并敕群臣请顯宗立維謙为皇太孙，而令維近上表让太子位。

癸卯年（1783）正月，黎顯宗正式立黎維謙为皇太孙，确认其嫡系继承之位。时维謙年十八。維近则降为崇让公，自此失去储位。

此举为其后顯宗崩（1786）而維謙承位奠定基础。维謙登极，号黎昭統，成为后黎最后一君。

施政生涯
为阮惠所扶立

丙午年（1786）七月，北河政局陡变。阮惠以“扶黎灭鄭”之名北上，击败并倾覆鄭楷。自是，兵权尽入阮惠之手。黎顯宗不得已嘉其功，授“元帅辅政翊运威国公”，并以第二十一公主黎玉珩妻之，以联络黎室与西山之关系。

时北河极度紊乱：黎朝衰弱，顯宗懦弱，鄭氏倾覆，人心离散，纲纪废弛。然阮惠初入北境，未得固本。北河士林素尚“正统”，对西山多持疑惧，或潜相抵牾。且南方阮映之势犹在，威胁西山后方。是以阮惠主张暂不称帝，而权令黎朝续守宝座，以存名分，亦以免激起士林反弹。然不论黎廷抑或阮惠，皆知当时生杀废立之权，尽系于西山大将之手。

顯宗临崩前，戒语孙黎維謙曰：

“我旦夕将释重担。国事自此在汝。他处之兵（指南方）尚驻北地，传位为大计，须与元帅（指阮惠）商之，勿擅自从事。”

阮惠亦深酌继统。初询所妻公主玉珩，公主称維近为贤，欲立为帝；继乃循黎室宗亲之议，改请立嫡长孙黎維謙。阮惠从之，命立維謙为帝，改名黎維祁，建元昭統。

维祁登基时年仅二十一，成为后黎末帝。

阮有整把持

同年十二月，原西山旧将阮有整击破鄭氏余部入昇龙，旋为昭統所用，拜大司徒，封鏤中公。自是朝廷事事依整。

握兵在手，阮有整渐专恣，自官爵任命至政务筹画，悉以己意凌越昭統。《欽定越史通鑑綱目》载：

“自是，威权大炽。整招党比周，使心腹据京师与诸镇要职；万事皆由整专断。又为其子有猷别设府第于己营之东，仿昔日鄭主立世子于别府之制。整骄慢凌逼，帝渐生厌怠。”

昭統屡谋去整，然为群臣（如武貞）所谏止。整知之，遂不复朝谒，然仍挟“尊扶黎室”之名。其麾下有黃曰選等将，连年平定北河割据之势力，如楊仲謙、黃馮基、鄭蓬、丁錫讓等，于昭統之势略有裨益。

西山北进，阮有整被诛

至丁未年（1787），西山将武文任北征，昭統迫令阮有整出师拒守。清決江之大战，整大败，与子有猷仅率数百人遁归昇龙。

十二月，文任直抵昇龙。昭統从整计，弃都奔京北。随从涣散，侍卫与百官多逃。至京北，镇守阮景爵已阴附西山，托病不出迎。帝与阮有整渡月德江，身侧仅二三随侍，甚至为无赖夺去龙袍，境况惨甚。

后虽得延陵令协助，旋在高平、太原间稍整残部，然势弱。西山将阮文和追击，黎军溃散。阮有猷战死，阮有整被执解昇龙，为文任所斩。昭統亲御亦败，仓皇奔遁，仅余少数护卫如楊廷俊从帝避居山祿。

乞援清廷

败后，昭統辗转潜匿：或在嘉定（属京北），或至至灵、水塘、渭皇等处。时在昇龙之武文任恃功骄矜，侵夺权柄，有叛西山之意。戊申年（1788）四月，阮惠再北征，处决文任，以吴文楚总领兵权，并立黎維近为监国以理宗庙。昭統再度出奔京北。

此前，太后与臣僚阮輝肅、黃益曉、黎瓊、阮國棟等，已携幼王子赴中国龙州，求援于两广总督孙士毅。太后涕泣陈情。孙士毅遂乘机奏称：

“安南君主流离失所，于大义当援。且安南本中国旧土，今若复黎而驻兵守之，既秉正统之名，又得安南之地，一举而两得。”

清帝允奏。士毅遂发两广、雲南、貴州四省兵，入侵大越，并封昭統为“安南国王”。

黎昭統与清军复入昇龙

戊申年十月，清军逼近昇龙，西山军主动退守三叠。昭統随清军返都，复坐帝座，实为士毅傀儡。自政务、军务、财用以至细务，皆由清将裁决。帝所为，不过赏护驾者、惩随西山者而已。

《欽定越史通鑑綱目》评曰：

“时四方英杰竞欲效力，然帝但恃清人。分授官职，唯用护驾之徒，旧臣与英杰皆不用。内外皆厌离散。成败之机，一系清人，国事不可转矣。”

家属

父：太子維瑋，追谥祐宗愍皇帝。
母：愍太后。
配：愍皇贵妃阮氏金。
后嗣：二子女（一男一女）。

末路

为西山大败后，黎昭統之命运转入悲途。己酉年（1789）正月，光中帝北伐，一战扫清二十九万清兵。昭統惊惶，随溃卒入中国再求援。

在燕京，昭統屡请清廷助其复位。然清朝已式微，加之乾隆帝年高（七十八），厌兵事。所许皆空，不加兵。福康安外示许诺，实则奏称昭統已无归志。是年四月，受和珅、福康安之谗，乾隆正式封阮惠为“安南国王”，承认西山政权，并遣使受贡。

昭統犹不甘。《欽定越史通鑑綱目》载：

“帝愤为清人所欺，乃与臣范如松、黃益曉、黎欣、阮國棟、阮曰兆、黎季適、阮廷綿、黎文章、黎松、黎式十人歃血为盟。或拟上表请兵，不赐则请地宣光、太原二州以奉先祀；或谋潜入嘉定，依阮氏，伺机中兴，决不愿偷生北土。”

然复国之梦速碎。壬子年（1792）太子夭亡，昭統悲恸，精神顿衰。次年（1793）病逝于燕京，农历十月十六日，年三十五。清廷仅以公爵礼葬之，黎朝末帝之悲剧至此落幕。

至1802年，阮映即位为皇帝，开阮朝。后黎旧臣适逢阮朝遣使与清求和，遂上表请归旧主灵柩。经清仁宗嘉庆同意，1804年昭統、太后及皇子棺柩归国。十一月葬于盘石陵（今清化省壽春县春光社），飘零十余载，终得返祖土而安。

评价

黎昭統之形象，历来褒贬不一，然多以其乞援外夷、引清入境，致兵祸于民，而受严诋。

吴氏家族文派作者于《皇黎一统志》辛辣描绘昭統客死他乡之境：一位南邦皇帝依附清廷总督，乃至年号亦不敢用，只循“乾隆”纪年，尤显其依附与软弱：

“帝每朝罢，辄至毅营，听军国之命。帝骑在前，黎瓊骑在后，护卫仅数十。京人有不识帝者；或识之，私语曰：‘我国自有帝王以来，未见有若此卑屈之君也。名为帝，而年号则书乾隆，万事皆听总督，岂非属中国耶？’”

故传统史家多以昭統为柔弱失权之象征。

然至阮朝，此论稍见宽恕。盖阮映亦曾在与西山之战中乞援外邦（暹罗、法国）。即位后，嘉隆仍遣舟输米五十万石以助清军与西山之战，足证依外非昭統一人之事。

嗣德帝批《欽定越史通鑑綱目》，亦对昭統寄以同情：

“帝为人所欺，拘留异域，致忧愤而卒。身虽死而心未死，亦可悯也！宜追谥为愍帝。”

于是，昭統之形象既是乞援外夷之惨痛教训，亦是一位亡国之君客死异域、抱恨而终的悲剧镜鉴。

参考文献

1. 瓊居、杜德雄（2001），《越南历代》，青年出版社。
2. 潘輝注（2007），《历朝宪章类志》，教育出版社。
3. 黎貴惇（1993），《大越通史》，同塔综合出版社。
4. 黎文休、潘孚先、吳士連等（1993），《大越史记全书》，社会科学出版社。
5. 黎嵩，《大越通监总论》，喃字文献保护会。
6. 黎朝玉谱。
7. 陳仲金（1943），《越南史略》，北城印书馆。
8. 阮朝国史馆（1962），《大南实录前编》，史学出版社。
9. 阮朝国史馆（1998），《欽定越史通鑑綱目》，教育出版社。