“Hoàng Tộc Lược Biên” là một tác phẩm chi tiết và đầy đủ về lịch sử và cấu trúc của Hoàng tộc nhà Nguyễn, từ thời kỳ đầu lập quốc cho đến khi các quy tắc về đặt tên và thứ tự trong hoàng tộc được thiết lập. Tác phẩm được soạn thảo dưới sự chỉ đạo của các vua triều Nguyễn nhằm hệ thống hóa và chuẩn hóa các quy tắc trong hoàng tộc, đảm bảo rằng mỗi thành viên hoàng tộc đều hiểu rõ vai trò và vị trí của mình.
Cuốn sách bắt đầu bằng việc giới thiệu nguồn gốc của Hoàng tộc nhà Nguyễn, từ dòng dõi của đức Triệu Tổ Tịnh Hoàng Đế Nguyễn Kim, người khai sáng triều đại Nguyễn. Ngài Nguyễn Kim sinh năm 1468 và mất năm 1545, là người đã sinh ra hai vị hoàng tử nổi tiếng là Tả Tướng Lãng Quận Công Nguyễn Uông và Đức Thái Tổ Gia Dũ Hoàng Đế Nguyễn Hoàng. Dòng dõi này đã thiết lập nên Hệ Nhất, một trong những hệ chính của hoàng tộc.
Cuốn sách tiếp tục trình bày về cấu trúc và tổ chức của hoàng tộc, chia thành các hệ Tôn Thất và các hệ Chánh, với tổng cộng 10.800 người vào năm 1942. Mỗi hệ đều có một viên Tư Giáo chịu trách nhiệm kết nối giữa người trong hệ và chính phủ, bảo vệ quyền lợi và duy trì trật tự trong hệ. Các hệ Tôn Thất bao gồm các nhánh như Hệ Nhất, Hệ Nhì, Hệ Ba, và nhiều hệ khác, mỗi hệ đều có các phòng và mỗi phòng đại diện cho một dòng con cháu của một vị vua hoặc chúa nhất định.
Một phần quan trọng của cuốn sách là các quy tắc đặt tên trong hoàng tộc. Mỗi tên trong hoàng tộc đều phải tuân theo các quy tắc về chữ lót và chữ tên, nhằm phân biệt rõ ràng các thế hệ và nhánh trong hoàng tộc. Ví dụ, các chữ lót như “Mỹ”, “Lương”, “Tịnh”, “Diên” được sử dụng để phân biệt các thế hệ khác nhau. Đối với nữ giới, tên thường được đặt đôi và kèm theo các chữ “Công Chúa”, “Công Nữ Thị”, hay “Công Tôn Nữ Thị”.
Cuốn sách cũng ghi lại các danh sách các quan chức trong Phủ Tôn Nhơn, từ các vị Tư Giáo đến các viên Phòng Trưởng, những người chịu trách nhiệm quản lý và duy trì trật tự trong hoàng tộc. Những quy định chi tiết này đảm bảo rằng hoàng tộc nhà Nguyễn luôn duy trì được sự thống nhất và trật tự, phản ánh một xã hội phong kiến với cấu trúc tổ chức chặt chẽ và rõ ràng.
Tóm lại, “Hoàng Tộc Lược Biên” không chỉ là một tài liệu lịch sử quý báu về hoàng tộc nhà Nguyễn mà còn là một minh chứng cho sự cẩn thận và kỹ lưỡng trong việc duy trì truyền thống và quản lý một dòng tộc lớn trong xã hội phong kiến Việt Nam .
