Vị trí
Chùa tháp đất nung Hắc Y hay còn gọi là miếu Hắc Y, xưa kia tọa lạc trên đỉnh núi Vua Áo Đen. Chùa toạ lạc trên đỉnh đồi Hắc Y, thuộc xã Tân Lĩnh, huyện Lục Yên, cách Thành phố Yên Bái 80 km.
Lược sử
Chùa tháp Hắc Y được phát hiện vào năm 1995. Có thể nói phát hiện được di tích này là một bất ngờ thú vị, bởi qua bao đời nay người nông dân Tân Lĩnh vẫn cày bừa, gặt hái tại đây mà không hề hay biết rằng, dưới lớp đất sâu của những cánh đồng ven bãi bồi ở thượng nguồn sông Chảy kia lại lại tồn tại cả một quần thể di tích cổ rộng lớn, thậm chí còn trải dài ra với diện tích hơn 5km² bao quanh cả thung lũng và các quả núi. Bất ngờ hơn, các nhà khoa học khai quật di tích này có thể chạm tay vào những di vật có niên đại cách nay 6-7 thế kỷ chỉ với 50-200cm đào đất.
Trên đồi Hắc Y có tháp Hắc Y, thành đất, bãi quần ngựa,… những dấu ấn một thời oanh liệt trong lịch sử đấu tranh giữ nước. Tương truyền rằng, vào thời vua Hùng Vương thứ 18, có một vị thần rắn hiện hình người mặc y phục đen, giúp nhà vua đánh giặc. Nay nhân dân lập miếu thờ dưới gốc cây sui cổ thụ trong khu vực đền Đại Cại. Du khách đứng dưới đền, ngước mắt nhìn núi Vua Áo Đen sừng sững với hình tượng của vị thần linh in trong vách đá trên lưng chừng núi. Phía sau đó là một thung lũng sâu với nhiều vách đá cao thấp, có bàn cờ tiên, ao trời, nhiều động nhỏ và vườn cây ăn quả… cùng với những loại gỗ quý hiếm như: Lý, đinh, sến… và một số động vật như linh dương, khỉ… Khu di tích này còn có tháp Hắc Y, đình Bến Lăn, núi thần áo Đen, đền Đại Cại. Các di tích này phần lớn đã bị đổ nát, đang được phục chế. Đình Bến Lăn hiện chỉ có những tảng đá kê chân cột đình, đường kính 0,72 mét. Núi thần áo Đen là một dãy núi đá cao, trên đỉnh có ao cá, vườn cây, dấu tích của công trình tôn giáo thời Lý – Trần.
Kiến trúc
Kiến trúc chùa rất độc đáo, mang đậm dấu ấn Phật giáo thời Trần.
Về phần chùa tháp hiện vật chủ yếu là vật liệu gạch và những khối kết cấu làm từ đất nung. Dựa vào những hiện vật nằm trong hố khai quật cộng thêm những di vật lăn xuống chân đồi khi tháp đổ, các chuyên gia khảo cổ học đã có dữ kiện tương đối đầy đủ để phục dựng lại chân dung tòa tháp và họ phát hiện đây từng là một tòa tháp khá lớn- loại tháp cửu tầng (chín tầng).
Sự phát hiện Chùa tháp Hắc Y có thể xem là một bước ngoặt lớn, vì từ trước đến nay đây là lần đầu tiên người ta phát hiện ngọn tháp thời Trần với kiến trúc dạng mái cong, nổi bật hơn cả là còn có bệ hoa sen trên một số tầng tháp lẫn chân tháp và viền quanh chân tháp là lớp bệ hoa văn bằng đất nung. Thân tháp được trang trí bởi lớp hoa văn khá dày đặc với loại hình phong phú, ngoài ra người ta còn cách điệu rất nhiều trong kỹ thuật tạo hoa văn trang trí cho từng tầng tháp và bệ thủy ba (bệ hoa văn sóng nước).
Về phong cách kiến trúc, Chùa tháp Hắc Y có ảnh hưởng của nghệ thuật kiến trúc Chăm, bên cạnh đó còn là ảnh hưởng của đạo Lão Trung Quốc trong kiến trúc Phật Giáo Việt Nam. Sự ảnh hưởng của kiến trúc Chăm thể hiện rõ nhất qua phần trang trí trên tháp bằng những lá đề với hoa văn hình chim phượng, có sự tương đồng với lá đề ở các tháp Chăm không ở cách bài trí mà còn cả hình thức và cách chế tác. Ảnh hưởng của đạo Lão trên tháp được thể hiện qua hoa văn cúc dây- loại hoa văn tượng trưng cho sự trường tồn thường được đạo Lão dùng hoặc hoa văn hình sừng bò vắt chéo nhau tạo thành hình như chữ “X”.
Di vật
Vào tháng 9 năm 2004, khi tiến hành khai quật khu phế tích tháp Hắc Y, người ta phát hiện trong hố khai quật với diện tích hơn 500m2 có một số lượng hiện vật cổ rất đồ sộ. Đặc biệt, những hiện vật này có hai lớp văn hóa chồng lên nhau, và lớp văn hóa nhà Trần chủ yếu nằm ở các hiện vật làm bằng đất nung, đều là những vật liệu trong kiến trúc chùa và tháp Phật giáo. Trong số những hiện vật vật liệu kiến trúc chùa đó còn sót lại rất ít ỏi những mảng ngói, gạch lát nền, lý giải cho điều này là vì đa phần chùa ở vùng núi thường được xây dựng chủ yếu bởi vật liệu bằng gỗ.
Sau hơn 10 năm với bảy đợt khai quật, các nhà khảo cổ đã đi từ bất ngờ này đến bất ngờ khác khi phát lộ quần thể di tích cổ với những hình hài thành quách, ao vua, hào lũy, bãi tập… cùng nền tảng chùa tháp, đền đài, vật liệu kiến trúc, đặc biệt dày đặc các dấu tích kiến trúc Phật giáo thời Lý – Trần…
_____________________________________
Các ngôn ngữ khác
Tiếng Anh (English)
Hac Y Pagoda, also known as Hac Y Shrine, is situated on Hac Y Hill in Tan Linh commune, Luc Yen district, 80 km from Yen Bai City. Discovered in 1995, this site revealed a vast ancient complex, including a nine-tier tower, temples, pavilions, and the Buddhist architectural foundation from the Ly – Tran Dynasty period. The temple’s architecture is distinctive, reflecting the Tran Dynasty’s Buddhist influence, with a notable nine-tier tower adorned with intricate patterns on each level. The impact of Cham art and Chinese Daoism is also evident in the decorative elements and architectural form. The discovery of this archaeological complex, featuring king’s ponds, ramparts, and the temple’s foundation, marks a significant milestone in the study of the region’s history and culture.
Tiếng Trung (Chinese)
黑仪塔，又称黑仪庙，坐落在越南延福省麟蕴县新岭乡的黑仪山上，距离宜宾市80公里。1995年发现的这个遗址揭示了一个庞大的古代建筑群，包括一个九层塔、庙宇、亭台楼阁，以及元代至陈朝时期的佛教建筑基础。寺庙的建筑风格独特，反映了陈朝佛教的影响，尤其是一座九层塔，每层都饰以精美的图案。占婆艺术和中国道教的影响也体现在装饰元素和建筑形式上。这个考古遗址的发现，包括国王的池塘、城墙和寺庙的基础，标志着该地区历史和文化研究的重要里程碑。
Tiếng Pháp (French)
La Pagode Hac Y, également connue sous le nom de Sanctuaire Hac Y, est située sur la colline Hac Y dans la commune de Tan Linh, district de Luc Yen, à 80 km de la ville de Yen Bai. Découverte en 1995, ce site a révélé un vaste complexe antique comprenant une tour à neuf étages, des temples, des pavillons et les fondations architecturales bouddhistes de la période Ly-Tran. L’architecture du temple est distinctive, reflétant l’influence bouddhiste de la dynastie Tran, avec une remarquable tour à neuf étages ornée de motifs complexes à chaque niveau. L’impact de l’art Cham et du taoïsme chinois est également évident dans les éléments décoratifs et la forme architecturale. La découverte de ce complexe archéologique, comprenant des étangs royaux, des remparts et les fondations du temple, marque une étape importante dans l’étude de l’histoire et de la culture de la région.
