Vị trí – Tên gọi
Di tích chùa Y Can tọa lạc trên một gò thoai thoải (gọi là gò Chùa), được bao bọc bởi những cánh đồng lúa xanh ngát. Đứng tại Chùa có thể quan sát toàn bộ cảnh quan làng xã. Chùa Y Can nằm trên điểm đường ra bến đò nối liền với thị trấn Cổ Phúc nên rất thuận tiện cho nhân dân đến chiêm bái, tham quan tại chùa.
Di tích lịch sử-văn hóa Chùa Y Can thuộc thôn Hòa Bình, xã Y Can, huyện Trấn Yên, tỉnh Yên Bái. Chùa Y Can còn có tên gọi khác là Đông Môn tự, chùa có kiến trúc mặt quay về hướng chính Đông.
Lược sử
Chùa Y Can được xây dựng vào khoảng cuối thế kỷ XVII đầu thế kỷ XVIII. Chùa có kiến trúc 3 gian, 2 chái, cột gỗ, tường đất, mái lợp ngói cánh sen và tọa lạc trên một gò cao, mặt quay hướng chính Đông, nằm bên bờ sông Hồng. Chùa được thiết kế tuần tự, hài hòa từ sân chùa, bái đường, chính diện, hành lang đến hậu đường. Phía trên phần mái là kiến trúc lưỡng long chầu nguyệt, sân chùa rộng, thoáng, có cây bồ quân lớn buông tán che kín khu sân chùa.
Theo lời kể của các cụ cao niên ở thôn Hòa Bình, xã Y Can, vùng đất này là nơi sinh tụ của nhân dân nhiều vùng miền, vào đầu thế kỷ XIX một số dòng họ Lê, Hoàng, Đào, Nguyễn ở tỉnh Phú Thọ di cư lên vùng đất này để khai hoang lập ấp, khi đến đây họ đã thấy có ngôi ngôi chùa này, dòng họ Chu là những dòng họ gốc sinh sống ở xã Y Can.
Vào những năm kháng chiến chống thực dân Pháp, chùa Y Can chính là cơ sở cách mạng của quân và dân ta, không chỉ che chở cho dân làng mà còn là điểm dừng chân, trạm dưỡng thương, điểm canh gác, cất dấu lương thực, quân trang, quân dụng cho bộ đội, dân quân du kích phục vụ kháng chiến lâu dài. Đối với mỗi người dân nơi đây, Chùa Y Can là ngôi nhà thứ hai bảo vệ, che chở trong giai đoạn đấu tranh giành chính quyền đầy gian khổ. Năm 1953, do chiến tranh kéo dài, chùa bị xuống cấp và sụp đổ, một số di vật trong chùa như: tượng thờ, chuông đồng, khánh, mõ… đã bị thất lạc. Năm 1961, chùa Y Can được các phật tử và bà con dân làng dựng lại dựa trên nền cũ với kiến trúc 3 gian, mái lợp cọ, cột gỗ. Lúc này bài trí thờ tự của chùa chỉ còn tượng Thích Ca, Quan âm và một số đồ thờ tự khác. Đến năm 1968, giặc Mỹ đánh phá ác liệt khu vực sân bay Yên Bái, các xã lân cận, nhân dân và các phật tử phải sơ tán để tránh bom Mỹ đánh phá. Chùa Y Can bị bỏ hoang và sụp đổ nên các di vật thờ tự bị thất lạc.
Năm 2013, chùa được phục dựng với nguồn vốn từ công tác xã hội hóa. Năm 2016, các hạng mục của chùa Y Can đã hoàn thành và đi vào hoạt động. Chùa được thiết kế tuần tự, hài hòa từ sân chùa, bái đường, chính diện, hành lang đến hậu đường, sân chùa rộng thoáng.
Kiến trúc
Chùa có kiến trúc 3 gian, 2 chái, cột gỗ, tường đất, mái lợp ngói cánh sen và tọa lạc trên một gò cao, mặt quay hướng chính Đông, nằm bên bờ sông Hồng. Chùa được thiết kế tuần tự, hài hòa từ sân chùa, bái đường, chính diện, hành lang đến hậu đường. Phía trên phần mái là kiến trúc lưỡng long chầu nguyệt, sân chùa rộng, thoáng, có cây bồ quân lớn buông tán che kín khu sân chùa.
Thờ tự
Chùa Y Can thờ Phật và những người có công khai phá vùng đất, đánh giặc ngoại xâm bảo vệ đất nước.
Di vật
Hiện nay hiện vật thờ tự của chùa chỉ còn tượng Thích Ca, Quan âm và một số di vật như: chân tảng, ngói cánh sen và một số vật dụng gốm bị vùi dưới lòng đất.
Sự kiện – Lễ hội
Hàng năm tại chùa Y Can diễn ra 2 ngày lễ chính: Lễ Phật Đản thường được tổ chức vào ngày 12/4 -15/4 (âm lịch); Lễ Vu Lan – Báo hiếu được tổ chức vào ngày 15/7 (âm lịch) hàng năm.
Thành tựu
Chùa Y Can (Đông Môn Tự) là thiết chế văn hóa tôn giáo mang tính lịch sử, tri ân những người có công khai phá vùng đất, đánh giặc ngoại xâm bảo vệ đất nước của nhân dân tỉnh Yên Bái nói chung và của người dân xã Y Can, huyện Trấn Yên nói riêng. Chùa Y Can hiện nay thực sự trở thành địa điểm sinh hoạt tôn giáo mang đậm nét văn hóa của địa phương, nơi đây không chỉ là nơi cầu cho quốc thái, dân an, hội họp sinh hoạt làng xã hun đúc tinh thần đoàn kết, mà còn là nơi lưu giữ những nét văn hóa truyền thống tốt đẹp xuyên suốt quá trình phát triển của địa phương trong đời sống cộng đồng.
Ngày 07/11/2013, Ủy ban nhân dân tỉnh Yên Bái ban hành Quyết định số 1669/QĐ-UBND công nhận Chùa Y Can thuộc thôn Hòa Bình, xã Y Can, huyện Trấn Yên, tỉnh Yên Bái là Di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh.
_________________________
Tiếng Anh (English)
Y Can Pagoda, also known as Dong Mon Tu, is a historical and cultural relic located in Hoa Binh village, Y Can commune, Tran Yen district, Yen Bai province. Built from the late 17th to early 18th centuries, the pagoda sits on a high hill, overlooking the Hong River with an architecture facing eastward. Enduring various historical vicissitudes, the pagoda collapsed and was abandoned during wartime, but was later restored and resumed operations since 2016. Every year, the pagoda hosts two main festivals: Buddha’s Birthday and Vu Lan Festival. Y Can Pagoda was recognized as a provincial-level historical and cultural relic on November 7, 2013, serving as a religious and cultural symbol preserving local traditional values.
Tiếng Trung (Chinese)
义干寺，又名东门寺，是位于越南宁平省镇安县义干社的一个历史文化遗迹。建于17世纪末至18世纪初，寺庙坐落在一座高山上，俯瞰红河，建筑朝向东方。经历了各种历史变迁，寺庙在战争期间倒塌并被废弃，但后来于2016年得以修复并恢复了运作。每年，寺庙举办两个主要的节日：佛诞节和盂兰盆节。义干寺于2013年11月7日被认定为省级历史文化遗迹，是一个宗教和文化象征，保护当地传统价值观。
Tiếng Pháp (French)
Chùa Y Can, còn được biết đến với tên gọi Đông Môn Tự, là một di tích lịch sử – văn hóa nằm tại thôn Hòa Bình, xã Y Can, huyện Trấn Yên, tỉnh Yên Bái. Xây dựng từ cuối thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XVIII, chùa nằm trên một gò cao, tọa lạc bên bờ sông Hồng và có kiến trúc hướng về phía Đông. Trải qua nhiều biến cố lịch sử, chùa đã bị sụp đổ và bị bỏ hoang trong thời kỳ chiến tranh, nhưng sau đó đã được phục dựng và hoạt động trở lại từ năm 2016. Hàng năm, chùa tổ chức hai ngày lễ chính: Lễ Phật Đản và Lễ Vu Lan – Báo hiếu. Chùa Y Can được công nhận là Di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh vào ngày 07/11/2013, là một biểu tượng văn hóa tôn giáo và nơi gìn giữ những giá trị truyền thống của địa phương.
