Tên gọi và vị trí địa lý
Đền Sượt có tên chữ là Thanh Cương linh từ, còn gọi là Quang Liệt miếu, tọa lạc tại làng Thanh Cương xưa, tên Nôm là làng Sượt. Theo địa danh hành chính trước đây, di tích thuộc phường Thanh Bình, thành phố Hải Dương, tỉnh Hải Dương; nay thuộc phường Lê Thanh Nghị, thành phố Hải Phòng. Tên gọi đền Sượt bắt nguồn từ tên Nôm của làng Thanh Cương, nơi sinh của Đại vương Vũ Hựu. Di tích thuộc cụm đình – đền Sượt, gồm các công trình thờ phụng và không gian tổ chức nghi lễ, lễ hội truyền thống của cộng đồng địa phương. Đền được xây dựng trên nền đất từng là nhà ở và nhà quan cư của Vũ Hựu, trong khuôn viên có giếng cổ gắn với truyền thuyết về sự ra đời của ông.
Nhân vật và lịch sử
Nhân vật thờ phụng
Đền Sượt thờ Đại vương Vũ Hựu (1472–1520), quê ở làng Thanh Cương, một vị công thần dưới triều Lê sơ. Theo các tư liệu về di tích, ông có công trong những cuộc chinh chiến chống quân Ai Lao và Chiêm Thành, góp phần bảo vệ lãnh thổ Đại Việt. Sau khi qua đời, ông được nhân dân địa phương phụng thờ, suy tôn là Thành hoàng làng. Theo thần tích, Vũ Hựu được ban các danh hiệu gắn với công lao và sự linh ứng, trong đó có danh hiệu “Minh quốc linh ứng, hiển hựu đại vương”. Danh hiệu này hiện được ghi trên bài vị đặt trong khám thờ tại hậu cung đền Sượt.
Lịch sử hình thành và trùng tu
Theo truyền thống địa phương, đền Sượt được xây dựng tại nơi sinh của Vũ Hựu. Khi lập công và được trở về quê, ông cho sửa chữa ngôi nhà thành nhà quan cư, dùng làm nơi nghỉ ngơi mỗi khi về làng. Sau khi ông qua đời, nhân dân đã lập đền thờ ngay trên nền nhà cũ để tưởng niệm và phụng thờ. Trong quá trình tồn tại, đền Sượt trải qua nhiều lần sửa chữa, xây dựng và mở rộng. Kiến trúc hiện nay chủ yếu là kết quả của hai đợt trùng tu lớn dưới triều Nguyễn, vào năm Tự Đức thứ 34 (1881) và Khải Định thứ 9 (1924). Những đợt tu bổ này hình thành hệ thống kiến trúc gồm tòa bái đường, ống muống, hậu cung, cổ các và hai dãy giải vũ. Ngoài những công trình kiến trúc thời Nguyễn, tại đền còn lưu giữ các hiện vật có niên đại sớm hơn, tiêu biểu là đôi nghê đá được cung tiến vào năm Bảo Thái thứ 2 (1721), dưới triều vua Lê Dụ Tông. Hiện vật này cho thấy hoạt động thờ tự tại đền đã được duy trì trước những đợt trùng tu lớn vào thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX.
Kiến trúc cảnh quan
Tổng thể kiến trúc
Đền Sượt quay mặt về hướng Tây, có mặt bằng hình chữ Công (工), gồm ba hạng mục chính: tòa bái đường, ống muống và hậu cung. Bên cạnh khu thờ chính còn có tòa cổ các, hai dãy giải vũ và giếng cổ trong khuôn viên. Kiến trúc hiện nay chủ yếu mang đặc điểm của những lần trùng tu dưới triều Nguyễn, vào các năm 1881 và 1924. Các công trình sử dụng hệ thống khung gỗ, chủ yếu bằng gỗ lim, kết hợp với tường gạch, mái lợp ngói mũi và các cấu kiện trang trí bằng gỗ, đá. Tòa bái đường có năm gian, phía sau nối với hậu cung qua gian ống muống. Hai dãy giải vũ được xây dựng song song với ống muống, tạo thành hệ thống kiến trúc bao quanh khu vực thờ chính.
Tòa bái đường
Tòa bái đường có chiều dài 14,6 m, chiều rộng 8 m, được chia thành năm gian. Hai đầu hồi xây bít kín, phần mái lợp ngói mũi, kết cấu khung gỗ theo kiểu chồng rường đấu sen, thượng tam hạ tứ. Bộ khung sử dụng 20 cột gỗ lim, đặt trên những chân tảng đá xanh có chạm hoa sen cách điệu. Hệ thống cột và các bộ vì liên kết với nhau bằng những cấu kiện gỗ truyền thống. Trên các bộ vì có những mảng chạm khắc sâu, tỉa kỹ, thể hiện những đề tài trang trí và hình ảnh sinh hoạt dân gian. Hình thức chạm khắc được thực hiện trực tiếp trên các cấu kiện chịu lực, kết hợp giữa kết cấu kiến trúc và trang trí. Phần mái bái đường có các chi tiết rồng kìm tại hai đầu hồi, miệng ngậm bờ nóc. Trên bờ nóc trang trí đôi rồng lớn uốn khúc, hướng về phía tòa cổ các. Hệ thống trang trí trên mái gồm những hình tượng rồng được đắp nổi, kết hợp với các chi tiết kiến trúc ở đầu hồi và bờ nóc.
Tòa cổ các
Tòa cổ các là hạng mục kiến trúc nổi bật của đền Sượt, được xây dựng theo kiểu chồng diêm hai tầng, mái lợp ngói mũi. Hai tầng mái được bố trí theo chiều cao, với các góc đao uốn cong. Công trình mang những đặc điểm của kiến trúc truyền thống thời Nguyễn, kết hợp hệ thống khung gỗ và các chi tiết trang trí trên mái. Phía trước tòa cổ các có bốn chữ Hán “Dực bảo trung hưng”, được đắp bằng những mảnh gốm. Đây là cụm từ thường xuất hiện trong hệ thống mỹ tự phong thần thời Nguyễn, gắn với việc tôn phong những vị thần có công bảo hộ quốc gia và được triều đình thừa nhận trong hệ thống thờ tự. Tòa cổ các nằm trong tổng thể kiến trúc chính của đền, liên kết với bái đường và các hạng mục thờ tự phía sau. Hệ thống mái chồng diêm hai tầng, đầu đao cong và các hình trang trí trên bờ nóc là những đặc điểm tạo hình chính của công trình.
Gian ống muống
Gian ống muống nằm giữa tòa bái đường và hậu cung, là bộ phận liên kết hai công trình theo bố cục mặt bằng hình chữ Công. Đây là phần kiến trúc nối các không gian thờ tự phía trước và phía sau, tạo thành hệ thống công trình liên hoàn. Hai bên gian ống muống có các dãy giải vũ được bố trí song song. Cách tổ chức mặt bằng này tạo nên khu vực thờ chính có các công trình bao quanh, đồng thời phân định không gian giữa bái đường và hậu cung.
Hậu cung
Hậu cung gồm ba gian, được xây dựng theo kết cấu gỗ kiểu chồng rường đấu sen. Hai đầu hồi xây theo kiểu quai chảo, có trang trí hình hổ phù. Trên các trụ nóc đắp hình nghê chầu, kết hợp với những chi tiết trang trí truyền thống trên các bộ phận kiến trúc. Phía trước hậu cung có hệ thống cửa cấm bốn cánh, chạm thủng các đề tài tứ quý. Một số bộ phận cửa đã bị hư hỏng, không còn nguyên vẹn. Hệ thống cửa này ngăn cách khu vực bên ngoài với cung cấm, nơi đặt khám thờ và bài vị Đại vương Vũ Hựu. Bên trong cung cấm có một khám thờ lớn, trang trí đề tài lưỡng long chầu nguyệt. Trong khám đặt ngai thờ và bài vị Đại vương, trên bài vị ghi dòng chữ “Minh quốc linh ứng, hiển hựu đại vương”. Đây là khu vực thờ tự chính của đền Sượt.
Hệ thống giải vũ
Hai dãy giải vũ được xây dựng song song với gian ống muống, nằm ở hai bên khu vực thờ chính. Các dãy giải vũ sử dụng hệ thống cột đá và được bố trí đối xứng, tạo thành phần kiến trúc bao quanh không gian trung tâm. Các dãy giải vũ là thành phần của tổng thể kiến trúc hình chữ Công, kết hợp với tòa bái đường, gian ống muống và hậu cung.
Nghệ thuật điêu khắc và trang trí
Nghệ thuật trang trí đền Sượt tập trung trên các bộ vì gỗ, bờ nóc, đầu hồi, cửa cấm, khám thờ và các hiện vật đá. Những đề tài được ghi nhận gồm rồng, hổ phù, nghê chầu, hoa sen, tứ quý và các hình ảnh sinh hoạt dân gian. Trên tòa bái đường, các bộ vì được chạm khắc sâu với những đường nét tỉa kỹ. Hệ thống chân tảng đá xanh dưới 20 cột gỗ lim được trang trí hoa sen cách điệu. Tại khu vực mái, các hình rồng kìm, rồng chầu và những chi tiết đắp nổi được bố trí trên đầu hồi, bờ nóc và phía trước tòa cổ các. Hậu cung có các hình đắp hổ phù tại đầu hồi, nghê chầu trên trụ nóc và cửa cấm chạm thủng tứ quý. Khám thờ bên trong cung cấm được trang trí lưỡng long chầu nguyệt. Các cấu kiện và mảng trang trí này chủ yếu mang phong cách nghệ thuật thời Nguyễn.
Đôi nghê đá
Tại bậc tam cấp, ở hai đầu hồi của đền hiện còn một đôi nghê đá cổ. Đôi nghê được cung tiến vào ngày mồng 1 tháng Năm năm Bảo Thái thứ 2 (1721), dưới triều vua Lê Dụ Tông. Đôi nghê được đặt ở khu vực bậc thềm, là một phần của hệ thống trang trí kiến trúc đền Sượt. Niên đại năm 1721 cho thấy hiện vật được tạo tác trước những đợt trùng tu lớn dưới triều Nguyễn vào các năm 1881 và 1924. Đây là một trong những hiện vật điêu khắc đá có niên đại được ghi nhận cụ thể tại di tích.
Giếng cổ và khuôn viên
Trong khuôn viên đền Sượt hiện còn một giếng cổ nằm tại góc sân. Giếng có dạng tròn, đường kính khoảng 1,5 m, thành giếng được xây theo hình bát giác. Theo truyền thuyết địa phương, Đại vương Vũ Hựu được sinh ra bên cạnh giếng này. Giếng cổ gắn với khu đất được truyền tụng là nơi sinh và sinh sống của Vũ Hựu trước khi ông lập công trong triều đình nhà Lê. Trong lễ hội hằng năm, khu vực giếng còn liên quan đến nghi thức mộc dục, được tổ chức vào giờ Thìn ngày mồng 10 tháng Ba âm lịch để tưởng niệm ngày sinh của vị thần. Không gian kiến trúc đền Sượt gồm các công trình thờ tự chính, hai dãy giải vũ, sân đền, giếng cổ và hệ thống hiện vật đá tại khu vực bậc thềm. Các hạng mục này có niên đại khác nhau, trong đó kiến trúc chính chủ yếu được trùng tu dưới thời Nguyễn, còn đôi nghê đá có niên đại năm 1721.
Hiện vật
Đền Sượt hiện còn lưu giữ nhiều hiện vật và đồ thờ có giá trị lịch sử, nghệ thuật, gồm ngai thờ, bài vị Đại vương Vũ Hựu, khám thờ, đôi nghê đá, câu đối, đồ tế khí và ngọc phả. Một số hiện vật có niên đại từ thời Lê, trong khi các đồ thờ còn lại chủ yếu mang đặc điểm nghệ thuật thời Nguyễn.
Ngai thờ và bài vị: Được đặt trong khám thờ tại hậu cung. Khám thờ có trang trí lưỡng long chầu nguyệt, bên trong đặt ngai và bài vị Đại vương Vũ Hựu với dòng chữ “Minh quốc linh ứng, hiển hựu đại vương”. Đôi nghê đá: Đặt tại khu vực bậc tam cấp ở hai đầu hồi. Hiện vật được cung tiến ngày mồng 1 tháng Năm năm Bảo Thái thứ 2 (1721), dưới triều vua Lê Dụ Tông.
Câu đối và đồ thờ: Gồm một đôi câu đối khảm trai, một đôi câu đối chữ triện, bộ đòn bát cống, bộ bát biểu và thanh đao. Đây là những hiện vật phục vụ hoạt động thờ tự và các nghi thức rước, tế tại di tích.
Ngọc phả: Đền còn lưu giữ một cuốn ngọc phả ghi chép về nhân vật được thờ phụng. Đây là nguồn tư liệu liên quan đến thân thế, sự nghiệp và truyền thống thờ Đại vương Vũ Hựu tại địa phương.
Trước đây đền Sượt còn lưu giữ 13 đạo sắc phong của các triều đại. Tuy nhiên, nhiều sắc phong và hiện vật đã bị mất mát, hư hỏng qua chiến tranh và những biến động lịch sử. Từ khoảng năm 1990, nhân dân địa phương tiến hành thu thập, bảo quản những hiện vật còn lại.
Lễ hội
Lễ hội đền – đình Sượt được tổ chức hằng năm từ ngày mồng 10 đến ngày 12 tháng Ba âm lịch, trong đó ngày mồng 10 là chính hội, kỷ niệm ngày sinh của Đại vương Vũ Hựu. Các nghi lễ truyền thống gồm nấu rượu Hoàng tửu, xin âm dương bằng đòn tre, mộc dục, rước, tế Xuân, dâng hương và làm cỗ thượng tiến. Phần hội có các hoạt động đấu vật, bơi chải, giã bánh giầy, kéo co, chọi gà, cờ tướng và trò đánh bệt.
Xếp hạng
Ngày 29 tháng 1 năm 1993, cụm di tích đình – đền Sượt được Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng Di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia theo Quyết định số 68-VH/QĐ. Năm 2020, Lễ hội đền – đình Sượt được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, thuộc loại hình lễ hội truyền thống. Ngày 10 tháng 4 năm 2022, tại lễ kỷ niệm 550 năm ngày sinh Đại vương Vũ Hựu, địa phương tổ chức công bố quyết định ghi danh lễ hội vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và quyết định công nhận di tích đình – đền Sượt là điểm du lịch.
