Thân thế
Lê Dụ Tông (chữ Hán: 黎裕宗; 1679 – 27 tháng 2 năm 1731) là Hoàng đế thứ 11 thời Lê trung hưng và là vị vua thứ 22 của triều Hậu Lê trong lịch sử Việt Nam. Tên húy của ông là Lê Duy Đường (黎維禟, cũng chép là 黎維禎). Ông là con trai trưởng của vua Lê Hy Tông và hoàng hậu Nguyễn Thị Ngọc Đệ, quê tại xã Trùng Quán (có sách chép là Xung Quán), huyện Đông Ngàn, xứ Kinh Bắc. Ngay từ khi còn nhỏ, Lê Duy Đường đã được nuôi dạy trong môi trường cung đình, tiếp thu lễ giáo và điển chế triều Lê, chuẩn bị cho con đường nối ngôi sau này.
Bối cảnh lịch sử
Tháng 4 năm Ất Dậu (1705), trong bối cảnh đất nước đã trải qua nhiều thập kỷ yên ổn sau cuộc chiến Trịnh – Nguyễn, vua Lê Hy Tông dưới sự thu xếp và tác động của chúa Trịnh Căn đã nhường ngôi cho Thái tử Lê Duy Đường. Sau khi đăng cơ, tân hoàng đế lấy niên hiệu Vĩnh Thịnh.
Trong suốt thời kỳ Vĩnh Thịnh, Đàng Ngoài được xem là đang ở đỉnh cao thịnh trị của thời Lê – Trịnh: chính sự ổn định, nông nghiệp và thủ công nghiệp phát triển, văn hóa – giáo dục được chú trọng, khoa cử tổ chức đều đặn. Đến năm Canh Thân (1720), nhà vua đổi niên hiệu thành Bảo Thái, quyền lực họ Trịnh lúc này vẫn vững chắc và nằm trong tay chúa Trịnh Cương.
Sự nghiệp trị quốc
Ngay sau khi lên ngôi (tháng 4 năm Ất Dậu, 1705), Lê Dụ Tông ban chiếu đại xá rất rộng rãi: giảm 2 phần 10 thuế vụ hạ trong năm cho dân, ân xá toàn bộ thuế còn thiếu từ năm Quý Mùi trở về trước; cho phép dân phiêu tán ở Thanh Nghệ và tứ trấn vào cửa khuyết trình bày tình trạng, tùy trường hợp mà giảm hoặc miễn thuế giao dịch.
Năm Đinh Hợi (1707), vua ban phép khảo công, quy định chặt chẽ việc xét công quan lại ba năm một lần, chia thành các hạng Thượng, Trung, Hạ để quyết định thăng thưởng hoặc giáng chức. Cùng năm, ông định lệ truy tặng và ân tuất cho tướng sĩ tử trận, lần đầu tiên triều Lê trung hưng đặt ra quy định này.
Năm Tân Mão (1711), Lê Dụ Tông hạ lệnh cho quan trong kinh trực tiếp đi đôn đốc việc đắp đê, thay vì giao hoàn toàn cho quan trấn như trước, nhằm khắc phục tình trạng làm qua loa khiến đê điều thường xuyên vỡ lở. Cũng trong năm này, ông cấm tự tiện lập trang trại để ngăn việc hào phú chiếm đất, chiêu tập dân phiêu tán, gây rối loạn xã hội.
Tháng Giêng năm Quý Tỵ (1713), vua định rõ phép phát chẩn cứu đói: cho phép dân hoặc quan hiến thóc để cứu tế, tùy số lượng mà ban chức tước hoặc phẩm hàm; dùng thóc ấy phát chẩn cho dân nghèo và trợ cấp cho các vùng bị thiên tai, đồng thời xét giảm thuế cho những nơi bị nặng.
Về ngoại giao, Lê Dụ Tông là vị vua xin phong tước muộn nhất: dù lên ngôi từ 1705, mãi đến tháng 4 năm Mậu Tuất (1718) mới sai sứ sang nhà Thanh xin phong.
Năm Canh Tý (1720), ông ra lệnh thống nhất đề thi hương trên toàn quốc – trước đó mỗi trấn tự ra đề. Riêng hai trường Thanh và Nghệ vẫn giữ lệ cũ do địa thế xa xôi.
Năm Tân Sửu (1721), nhà vua xuống chiếu bãi bỏ hình phạt chặt ngón tay – một hình phạt khắc nghiệt trong luật pháp cũ. Những tội vốn bị xử chặt tay/ngón và lưu đày được đổi thành tội đồ cư tác, thời hạn tùy theo mức độ nặng nhẹ; chỉ trộm cướp là không áp dụng.
Cũng trong năm 1721, triều đình lần đầu tiên quy định mức điểm từng kỳ thi Nho học: kỳ một 8 điểm, kỳ hai 7 điểm, kỳ ba và bốn 5 điểm, mỗi kỳ qua hai vòng chấm sơ khảo và phúc khảo. Đây là bước tiến quan trọng trong việc chuẩn hóa thi cử.
Về giáo dục võ bị, năm 1721, Lê Dụ Tông cho lập Võ học sở dạy cả lý thuyết và thực hành, quy định chế độ tiểu tập, đại tập và các mùa luyện võ, học võ kinh; đến năm Quý Mão (1723), ban hành quy chế thi Sở cử và Bác cử, đánh dấu sự khởi đầu của hệ thống võ cử ở nước ta.
Năm Nhâm Dần (1722), vua mở rộng quyền dự thi cho quân nhân, cho phép binh lính có học thức dự thi hương, thi võ, thi chữ và tính toán ở kinh đô đây là điều chưa từng có ở các triều trước.
Năm Quý Mão (1723), ông đặt lệ học điền, cấp ruộng cho trường học để lấy hoa lợi duy trì hoạt động giáo dục: Quốc học 60 mẫu, hương học ở phủ lớn 20 mẫu, phủ vừa 18 mẫu, phủ nhỏ 16 mẫu.
Năm Đinh Mùi (1727), triều đình phân tách rõ ràng phép lựa chọn và mộ lính: lựa chọn lính theo tỷ lệ một trên mười dân đinh, còn lại cho về làng; mộ lính là nhận người tình nguyện, cấp ruộng công làm lương ăn.
Trên phương diện ngoại giao, năm Mậu Thân (1728), nhờ đấu tranh kiên trì và khéo léo, Đại Việt buộc nhà Thanh trả lại vùng đất Tụ Long (Tuyên Quang) rộng 40 dặm. Triều đình lập tức sai quan quân đến cắm mốc và bảo vệ biên giới.
Cũng năm này, Lê Dụ Tông tổ chức khoa thi Đông Các cuối cùng của triều Lê, tuyển chọn những người làm công việc duyệt, sửa văn thư và tuyển nhân sự triều đình, một khoa thi đặc biệt có từ thời Lê Thần Tông (1659).
Với hàng loạt cải cách hành chính, giáo dục, quân sự, pháp luật và ngoại giao, Lê Dụ Tông để lại dấu ấn là một vị vua có nhiều sáng kiến, chú trọng cả văn trị lẫn võ bị, dù thực quyền vẫn nằm trong tay Chúa Trịnh.
Với hàng loạt biện pháp cải cách hành chính, chăm lo dân sinh, chỉnh đốn đê điều, thống nhất khoa cử và nhân đạo hóa hình pháp, Lê Dụ Tông để lại dấu ấn là một vị vua biết lo trị nước, dù thực quyền vẫn nằm trong tay Chúa Trịnh.
Gia quyến
Thân phụ: Vua Lê Hy Tông, vị hoàng đế thứ 20 của nhà Hậu Lê, trị vì từ năm 1675 đến 1705.
Thân mẫu: Nguyễn Thị Ngọc Đệ, ban đầu được truy phong thụy hiệu Cung Nghi Chương Hoàng hậu, về sau truy tôn là Ôn Từ Hoàng thái hậu.
Hậu cung
- Thuần Chính Hòa Hoàng hậu Trịnh Thị Ngọc Trang (正宮皇后 鄭氏玉欉). Bà là con gái trưởng của Thái phó Thì quận công Trịnh Nhuận, đồng thời là cháu nội Định Nam vương Trịnh Căn. Bà sinh ra hoàng tử Lê Duy Phường sau này là Lê Phế Đế. Về sau bà bị phế ngôi hoàng hậu, giáng làm Quận quân.
- Trần Thị (陈氏). Bà sinh ra hoàng tử Lê Duy Tường, tức vua Lê Thuần Tông sau này (1699 – 1735). Sau khi qua đời, được truy tôn thụy hiệu Trang Từ Hoàng thái hậu.
- Nguyễn Thị (阮氏). Bà sinh ra hoàng tử Lê Duy Thận, tức vua Lê Ý Tông (1719 – 1759). Sau khi mất, được truy tôn thụy hiệu Hiến Từ Hoàng thái hậu.
Hậu duệ
- Lê Thuần Tông (黎纯宗) húy Lê Duy Tường (黎維祥), sinh năm 1699, mất năm 1735. Con của Trần Thị.
- Lê Phế Đế (黎廢帝) húy Lê Duy Phường (黎維祊), sinh năm 1709, mất năm 1735. Con của Thuần Chính Hòa Hoàng hậu Trịnh Thị Ngọc Trang.
- Thiên Nam Đế Tử húy Lê Duy Mật (黎維樒), sinh năm 1710, mất năm 1770. Lãnh đạo phong trào nông dân Đàng Ngoài chống lại chính quyền họ Trịnh trong suốt hơn 30 năm.
- Chiêu Dương vương húy Lê Duy Quý (黎維貴).
- Hoài Dương vương húy Lê Duy Hợp (黎維祫).
- Lê Ý Tông (黎懿宗) húy Lê Duy Thận (黎維祳), sinh năm 1719, mất năm 1759. Con của Nguyễn Thị.
Ngoài ra còn một số vị hoàng tử chết yểu.
Cuối đời
Vào ngày 20 tháng 4 năm Kỷ Dậu (1729), dưới sức ép chính trị của An Đô vương Trịnh Cương, vua Lê Dụ Tông buộc phải nhường ngôi cho Thái tử Lê Duy Phường. Thái tử sau này bị phế bỏ, bị giáng làm Hôn Đức công. Sau khi thoái vị, Lê Dụ Tông rời hoàng cung, ra ở cung Kiền Thọ, tự xưng là Thuận Thiên thừa vận Hoàng thượng. Theo ghi chép trong Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, từ khi dời đến cung Kiền Thọ, Thượng hoàng luôn mang tâm trạng u uất, không còn niềm vui, sống trong cảnh cô quạnh và ẩn ức chính trị.
Đến tháng Giêng năm Tân Hợi (1731), Lê Dụ Tông lâm bệnh rồi băng hà, hưởng thọ 53 tuổi. Triều đình truy tôn ông là Hòa Hoàng đế, miếu hiệu Dụ Tông. Sau này, người con thứ của ông Lê Duy Mật nổi dậy khởi nghĩa chống lại quyền lực họ Trịnh, kéo dài hơn ba thập kỷ và trở thành một trong những phong trào phản kháng lớn nhất trong thời Lê – Trịnh.
Về nơi an táng, các nguồn sử liệu có ghi chép khác nhau:
- Lê triều ngọc phả và một số tài liệu lịch sử cho biết, ban đầu vua được an táng tại làng Cổ Đô, huyện Đông Sơn (nay thuộc thị trấn Thiệu Hóa, huyện Thiệu Hóa, Thanh Hóa), sau mới di dời đến lăng Kim Thạch thuộc trấn Lôi Dương.
- Khâm định Việt sử Thông giám cương mục cũng xác nhận ông được táng trước ở lăng Cổ Đô, Đông Sơn, rồi sau mới cải táng về lăng Kim Thạch, huyện Lôi Dương (nay thuộc địa bàn Thọ Xuân và Thường Xuân, Thanh Hóa).
Nhận định – đánh giá
Dưới triều vua Lê Dụ Tông, Khâm định Việt sử Thông giám cương mục đã để lại một nhận xét khái quát mà súc tích:
“Bấy giờ, thừa hưởng cơ nghiệp thái bình, không xảy binh đao vì chiến tranh Trịnh – Nguyễn đã tạm dừng. Trong nước vô sự, triều đình làm được nhiều việc. Pháp độ đầy đủ, kỷ cương thi hành đến nơi đến chốn. Xứ xa thì dâng lễ vật tỏ lòng thành, Trung Quốc thì trả lại đất. Nhà vua rũ tay áo, ngồi trên điện, không phải khó nhọc mà mọi việc đâu vào đấy. Khi nói đến cuộc thịnh trị lúc bấy giờ, người ta phải kể đến công lao giúp chính của chúa Trịnh Cương…”
Lời ghi chép ấy khắc họa một giai đoạn mà ngai vàng nhà Lê đang ở vào thời vận hiếm có: đất nước không còn tiếng gươm khua, biên thùy lặng sóng, nhân dân được sống trong cảnh yên ổn. Cuộc chiến Trịnh – Nguyễn đã lui vào dĩ vãng, để lại khoảng trời thanh bình cho quốc gia. Trong khung cảnh ấy, triều đình ung dung củng cố kỷ cương, hoàn thiện phép nước; lễ nghi và pháp chế được chấp hành nghiêm túc, không có cảnh trên dưới lỏng lẻo. Các vùng xa xôi vẫn một lòng thần phục, dâng nạp lễ vật; phương Bắc thì hoàn trả đất đai đã chiếm giữ, quan hệ ngoại giao yên hòa.
Nhà vua ngự trên điện, như lời sử chép, “rũ tay áo” mà thiên hạ vẫn yên, triều chính vẫn thịnh, điều hiếm thấy trong sử Việt. Nhưng đằng sau bức tranh trị bình ấy là bàn tay điều hành cứng cỏi và sáng suốt của chúa Trịnh Cương, người nắm thực quyền, thay vua lèo lái con thuyền quốc gia. Bởi vậy, khi nói đến thời thịnh trị dưới triều Lê Dụ Tông, sử gia không quên đặt công lao của Trịnh Cương song hành cùng danh hiệu của vị quân vương, coi đó là mối tương hỗ đã đem lại thập kỷ thái bình cho xã tắc.
Tài liệu tham khảo
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Lê Quý Đôn (1993), Đại Việt thông sử, Nxb Tổng hợp Đồng Tháp.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Lê Tung, Đại Việt thông giám tổng luận, Hội Bảo tồn di sản chữ Nôm
- Lê triều ngọc phả
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1962), Đại Nam thực lục tiền biên, Nxb Sử học.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
____________________
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh (English)
Background
Le Du Tong (Chinese: 黎裕宗; 1679 – 27 February 1731) was the 11th emperor of the Le Restoration and the 22nd ruler of the Later Le dynasty in Vietnamese history. His personal name was Le Duy Duong (黎維禟; also recorded as 黎維禎). He was the eldest son of Emperor Le Hy Tong and Empress Nguyen Thi Ngoc De, from Trung Quan village (some sources: Xung Quan), Dong Ngan district, in the Kinh Bac region. From childhood, Le Duy Duong was raised in the royal court, schooled in Le rites and institutions, and prepared for succession.
Historical context
In the 4th lunar month of the year At Dau (1705), after decades of relative peace following the Trinh–Nguyen wars, Emperor Le Hy Tong, under the arrangement and influence of Lord Trinh Can, abdicated in favor of Crown Prince Le Duy Duong. Upon accession, the new emperor adopted the reign title Vinh Thinh.
Throughout Vinh Thinh, the North (Dang Ngoai) reached a high point of prosperity under the Le–Trinh: governance was stable; agriculture and handicrafts developed; culture and education were emphasized; and civil examinations were held regularly. In the year Canh Than (1720) he changed the era name to Bao Thai; Trinh power remained firm under Trinh Cuong.
Governance
Immediately after ascending the throne (4th lunar month, At Dau—1705), Le Du Tong issued a broad amnesty: a 20% reduction of the summer tax that year; full remission of all tax arrears up to the year Quy Mui; and permission for displaced people in Thanh–Nghe and the four frontier prefectures to petition at the palace gate for tax reductions or exemptions as appropriate.
Dinh Hoi (1707): He promulgated a performance review system, mandating triennial evaluations of officials, ranking them Upper, Middle, Lower for promotion or demotion. In the same year he established rules for posthumous honors and compensation for soldiers killed in action—the first such regulation of the Le Restoration.
Tan Mao (1711): He ordered metropolitan officials, rather than only provincial ones, to supervise dyke construction to curb shoddy work that led to frequent breaches. He also banned the unauthorized creation of estates to prevent magnates from seizing land and gathering displaced people, which caused social disorder.
First month, Quy Ty (1713): He standardized famine relief: private citizens and officials could donate grain in exchange for rank or title; the grain would be distributed to the poor and to disaster-stricken areas, with tax reductions for the hardest-hit locales.
Diplomacy: Although enthroned in 1705, he did not request investiture from the Qing until the 4th lunar month of Mau Tuat (1718).
Canh Ty (1720): He ordered unified provincial exam questions nationwide (previously each prefecture set its own), except Thanh and Nghe, which kept their old practice due to distance.
Tan Suu (1721): He abolished the penalty of finger amputation from older law codes. Crimes formerly punished by amputation and exile were converted to penal servitude for terms proportionate to severity, except for robbery, which was excluded.
In the same year, the court first set point values for the Confucian exams: first round 8 points, second 7, third and fourth 5, with each round graded preliminarily and on review—an important step in standardizing examinations.
For military education, he established a Martial Academy teaching theory and practice, with regulations for minor and major drills and seasons of training and study of the military classics; by Quy Mao (1723) he issued rules for the So cu and Bac cu martial examinations, marking the beginning of Vietnam’s martial exam system.
Nham Dan (1722): He broadened exam eligibility to soldiers, allowing literate troops to sit for provincial exams, martial exams, and examinations in writing and arithmetic at the capital—unprecedented under earlier dynasties.
Quy Mao (1723): He instituted school fields, granting land to schools to fund education: Quoc hoc (National Academy) 60 mau; prefectural schools—large 20, medium 18, small 16.
Dinh Mui (1727): The court clarified recruitment systems: selection took one conscript per ten adult males, the remainder returning home; enlistment accepted volunteers and granted public fields for rations.
Mau Than (1728): Through persistent and skillful negotiation, Dai Viet compelled the Qing to return the Tu Long tract (Tuyen Quang), 40 li in breadth; officials were dispatched to plant markers and guard the frontier.
In the same year he held the last Dong Cac examination of the Le dynasty to select scholars for document review, editorial work, and personnel selection—a special exam dating back to Le Than Tong (1659).
With a raft of administrative, educational, military, legal, and diplomatic reforms, Le Du Tong left the mark of a ruler rich in initiative, attentive to both civil governance and military preparedness—even though real power remained with the Trinh lords.
Family
Father: Emperor Le Hy Tong, the 20th Later Le ruler (r. 1675–1705).
Mother: Nguyen Thi Ngoc De, posthumously first honored Empress Cung Nghi Chuong, later Empress Dowager On Tu.
Consorts
Empress Thuan Chinh Hoa Trinh Thi Ngoc Trang (正宮皇后 鄭氏玉欉): eldest daughter of Grand Tutor Marquis Thi Trinh Nhuan and granddaughter of Prince Dinh Nam Trinh Can. She bore Le Duy Phuong (later the deposed Le Phe De). She was later deposed from empress to Lady of the District.
Tran Thi (陳氏): mother of Le Duy Tuong, later Emperor Le Thuan Tong (1699–1735); posthumously honored Empress Dowager Trang Tu.
Nguyen Thi (阮氏): mother of Le Duy Than, later Emperor Le Y Tong (1719–1759); posthumously Empress Dowager Hien Tu.
Issue
Le Thuan Tong (黎純宗), personal name Le Duy Tuong (黎維祥), b. 1699, d. 1735 — son of Tran Thi.
Le Phe De (黎廢帝), personal name Le Duy Phuong (黎維祊), b. 1709, d. 1735 — son of Empress Thuan Chinh Hoa Trinh Thi Ngoc Trang.
Thien Nam De Tu, personal name Le Duy Mat (黎維樒), b. 1710, d. 1770 — led a peasant movement in the North against the Trinh for over 30 years.
Prince Chieu Duong, personal name Le Duy Quy (黎維貴).
Prince Hoai Duong, personal name Le Duy Hop (黎維祫).
Le Y Tong (黎懿宗), personal name Le Duy Than (黎維祳), b. 1719, d. 1759 — son of Nguyen Thi.
Plus several other princes who died young.
Final years
On 20 April, Ky Dau (1729), under political pressure from Prince An Do Trinh Cuong, Emperor Le Du Tong was forced to abdicate in favor of Crown Prince Le Duy Phuong (later deposed and demoted to Duke Hon Duc). After abdication, Le Du Tong left the palace for Kien Tho Hall, styling himself Emperor Thuan Thien Thuong Hoang. According to the Kham dinh Viet su Thong giam cuong muc, from his move to Kien Tho onward, the Retired Emperor was perpetually melancholy, joyless, and politically isolated.
In the first lunar month of Tan Hoi (1731), Le Du Tong fell ill and died, aged 53. He was posthumously honored Hoa Emperor, with the temple name Du Tong. Later, his son Le Duy Mat rose in rebellion against Trinh rule, a struggle that lasted more than three decades and became one of the largest resistance movements of the Le–Trinh era.
Burial
Sources differ:
The Le trieu ngoc pha and some histories state he was first buried at Co Do village, Dong Son district (now Thieu Hoa township, Thieu Hoa, Thanh Hoa), then moved to Kim Thach Tomb in Loi Duong.
The Kham dinh Viet su Thong giam cuong muc likewise records an initial interment at Co Do, Dong Son, later reburial at Kim Thach Tomb, Loi Duong (now Tho Xuan and Thuong Xuan, Thanh Hoa).
Assessments
Under Le Du Tong, the Kham dinh Viet su Thong giam cuong muc offers a concise summation:
“At that time, he inherited a peaceful realm; the Trinh–Nguyen wars had paused and no arms were raised. With no domestic crises, the court accomplished much. Laws and institutions were complete; discipline was enforced. Distant regions offered tribute in loyalty; the Middle Kingdom returned lands. The emperor ‘shook out his sleeves’ and sat in the hall while all things fell into order. In speaking of that prosperity, one must credit Lord Trinh Cuong for his assistance in government.”
This passage portrays a rare moment when the Le throne enjoyed fortunate times: no clash of swords, quiet borders, and a populace living in peace. With the Trinh–Nguyen conflict receding, the state consolidated order and perfected its statutes; rites and laws were strictly observed. Far regions remained loyal; the northern neighbor returned seized territory; diplomacy was calm.
As the chronicle says, the emperor could “shake out his sleeves” and yet the realm prospered—uncommon in Vietnamese history. Behind that tableau of orderly governance, however, stood the firm and judicious hand of Trinh Cuong, who held real power and steered the ship of state. Thus historians pair his contributions with the emperor’s name when recounting the decade of tranquility.
References
- Quynh Cu, Do Duc Hung (2001), Cac trieu dai Viet Nam, Thanh Nien Publishing.
- Phan Huy Chu (2007), Lich trieu hien chuong loai chi, Giao Duc Publishing.
- Le Quy Don (1993), Dai Viet thong su, Dong Thap General Publishing.
- Le Van Huu, Phan Phu Tien, Ngo Si Lien, … (1993), Dai Viet su ky toan thu, Social Sciences Publishing.
- Le Tung, Dai Viet thong giam tong luan, Nom Heritage Preservation Society.
- Le trieu ngoc pha.
- Tran Trong Kim (1943), Viet Nam su luoc, Bac Thanh Printing House.
- Quoc su quan trieu Nguyen (1962), Dai Nam thuc luc tien bien, Su Hoc Publishing.
- Quoc su quan trieu Nguyen (1998), Kham dinh Viet su Thong giam cuong muc, Giao Duc Publishing.
____________________
Tiếng Pháp (français’)
Origines
Le Du Tong (chữ Hán : 黎裕宗 ; 1679 – 27 février 1731) fut le 11ᵉ empereur de la période Le trung hung et le 22ᵉ souverain de la dynastie Hau Le dans l’histoire du Vietnam. Son nom personnel était Le Duy Duong (黎維禟, aussi noté 黎維禎). Fils aîné de l’empereur Le Huy Tong et de l’impératrice Nguyen Thi Ngoc De, il était originaire du village Trung Quan (ou Xung Quan selon certaines sources), district Dong Ngan, région de Kinh Bac. Dès l’enfance, Le Duy Duong fut élevé dans l’environnement de cour, formé aux rites et institutions des Le, en préparation de la succession.
Contexte historique
En avril 1705 (année At Dau), dans un pays pacifié depuis des décennies après les guerres Trinh–Nguyen, l’empereur Le Huy Tong, sous l’arrangement et l’influence du seigneur Trinh Can, abdiqua en faveur du prince héritier Le Duy Duong. À son avènement, le nouveau souverain adopta l’ère Vinh Thinh.
Durant Vinh Thinh, le Dang Ngoai connut l’apogée de la période Le–Trinh : gouvernement stable, essor de l’agriculture et de l’artisanat, promotion de la culture et de l’éducation, concours réguliers. En 1720 (Canh Than), l’ère changea pour Bao Thai ; l’autorité des Trinh demeurait solide, aux mains de Trinh Cuong.
Œuvre de gouvernement
Avril 1705 (At Dau) : large amnistie. Réduction de 2/10 de l’impôt d’été, remise de tous les arriérés antérieurs à l’année Quy Mui ; permission pour les populations déplacées des régions Thanh–Nghe et des « quatre garnisons » de se présenter à la cour pour exposer leur situation et obtenir, selon les cas, réductions ou exemptions de taxes commerciales.
1707 (Dinh Hoi) : instauration de l’évaluation triennale des fonctionnaires (khao cong), classés en catégories Supérieure/Moyenne/Inférieure pour les promotions ou rétrogradations. Même année : fixation des règles d’honneurs posthumes et d’allocations aux soldats morts au combat — première codification du genre sous la restauration Le.
1711 (Tan Mao) : ordre aux hauts fonctionnaires de la capitale de superviser directement l’entretien des digues (auparavant laissé aux autorités provinciales), afin d’éviter les ruptures récurrentes ; interdiction des établissements de domaines privés non autorisés pour empêcher les notables d’accaparer les terres et de recruter des populations errantes.
Janvier 1713 (Quy Ty) : réglementation des secours en cas de famine : dons de riz par particuliers ou mandarins (avec titres/grades proportionnels), distribution aux pauvres et aux zones sinistrées ; réductions d’impôts pour les régions lourdement touchées.
Diplomatie : bien qu’avenu en 1705, Le Du Tong ne sollicita l’investiture de la cour Qing qu’en avril 1718 (Mau Tuat).
1720 (Canh Ty) : unification des sujets du concours provincial (thi huong) à l’échelle du royaume — auparavant, chaque tran élaborait ses propres sujets ; seules les académies Thanh et Nghe conservèrent l’ancien usage en raison de l’éloignement.
1721 (Tan Suu) : abolition de la peine de section des doigts — peine sévère du droit ancien. Les délits auparavant punis d’amputation et de relégation furent commués en travaux pénaux d’une durée graduée ; exception faite des vols à main armée.
La même année, première fixation d’un barème de points pour les examens confucéens : 8 points à la 1ʳᵉ épreuve, 7 à la 2ᵉ, 5 aux 3ᵉ et 4ᵉ ; double correction (préliminaire et révision). Avancée majeure dans la standardisation des concours.
Toujours en 1721 : création d’une École militaire (Vo hoc) combinant théorie et pratique ; organisation des petites et grandes manœuvres, saisons d’entraînement et étude des classiques militaires. En 1723 (Quy Mao) : promulgation des règlements des concours militaires So cu et Bac cu, marquant le démarrage du système des examens martiaux.
1722 (Nham Dan) : ouverture des concours aux militaires ; les soldats instruits purent se présenter au thi huong, au concours martial, ainsi qu’aux épreuves d’écriture et de calcul à la capitale — innovation inédite.
1723 (Quy Mao) : établissement de « terres scolaires » (apports fonciers destinés aux établissements d’enseignement) : Quoc hoc 60 mau ; écoles de préfecture : 20 mau (grandes), 18 (moyennes), 16 (petites).
1727 (Dinh Mui) : distinction nette entre sélection et recrutement des soldats : sélection au ratio d’1 pour 10 hommes imposables, les autres renvoyés au village ; recrutement sur volontariat, avec attribution de terres publiques pour subsistance.
1728 (Mau Than) – Diplomatie : par une négociation tenace et habile, le Dai Viet obtint de la cour Qing la restitution de la région de Tu Long (Tuyen Quang), d’une largeur de 40 dam. Des troupes furent envoyées pour borner et sécuriser la frontière.
La même année eut lieu la dernière session du concours Dong Cac de la dynastie Le, sélectionnant les réviseurs de documents et recruteurs de personnel — concours institué sous Le Than Tong (1659).
Par ces réformes administratives, éducatives, militaires, juridiques et diplomatiques, Le Du Tong apparaît comme un souverain féru d’initiatives, soucieux tant du civil que du militaire, bien que le pouvoir effectif restât aux mains des seigneurs Trinh.
Famille
Père : l’empereur Le Huy Tong, 20ᵉ souverain des Hau Le (règne 1675–1705).
Mère : Nguyen Thi Ngoc De, d’abord élevée au titre posthume Cung Nghi Chuong hoang hau, puis On Tu hoang thai hau.
Harem
Thuan Chinh Hoa hoang hau Trinh Thi Ngoc Trang (正宮皇后 鄭氏玉欉) : fille aînée du Grand Tuteur Thi quan cong Trinh Nhuan, petite-fille du Dinh Nam vuong Trinh Can ; mère du prince Le Duy Phuong (futur Le Phe De). Plus tard déposée, rétrogradée Quan quan.
Tran Thi (陳氏) : mère du prince Le Duy Tuong (futur empereur Le Thuan Tong, 1699–1735) ; titrée à titre posthume Trang Tu hoang thai hau.
Nguyen Thi (阮氏) : mère du prince Le Duy Than (futur Le Y Tong, 1719–1759) ; titrée à titre posthume Hien Tu hoang thai hau.
Descendance
Le Thuan Tong (黎純宗), nom personnel Le Duy Tuong (黎維祥), 1699–1735 — fils de Tran Thi.
Le Phe De (黎廢帝), Le Duy Phuong (黎維祊), 1709–1735 — fils de Trinh Thi Ngoc Trang.
Thien Nam De Tu, Le Duy Mat (黎維樒), 1710–1770 — chef d’un long mouvement paysan au Dang Ngoai contre les Trinh (plus de 30 ans).
Chieu Duong vuong, Le Duy Quy (黎維貴).
Hoai Duong vuong, Le Duy Hop (黎維祫).
Le Y Tong (黎懿宗), Le Duy Than (黎維祳), 1719–1759 — fils de Nguyen Thi.
(D’autres princes moururent en bas âge.)
Fin de règne
Le 20 avril 1729 (Ky Dau), sous la pression politique du An Do vuong Trinh Cuong, Le Du Tong dut abdiquer en faveur du prince héritier Le Duy Phuong (qui sera plus tard déposé et rabaissé au rang de Hon Duc cong). Après son abdication, Le Du Tong quitta la Cité impériale pour le palais Kien Tho, se désignant Thuan Thien thua van hoang thuong. D’après le Kham dinh Viet su Thong giam cuong muc, installé à Kien Tho, l’empereur retiré vécut dans la mélancolie, sans joie, isolé et oppressé politiquement.
En janvier 1731 (Tan Hoi), il tomba malade et mourut, à 53 ans. La cour le décerna à titre posthume le nom impérial Hoa hoang de et le nom de temple Du Tong. Plus tard, son fils Le Duy Mat se souleva contre le pouvoir des Trinh pendant plus de trois décennies, l’un des plus grands mouvements de résistance de l’époque Le–Trinh.
Sépulture
Les sources diffèrent :
Le Le trieu ngoc pha et plusieurs documents historiques indiquent qu’il fut d’abord inhumé au village Co Do, district Dong Son (aujourd’hui thi tran Thieu Hoa, district Thieu Hoa, Thanh Hoa), puis transféré au mausolée Kim Thach du tran Loi Duong.
Le Kham dinh Viet su Thong giam cuong muc confirme un premier enterrement au mausolée Co Do (Dong Son), suivi d’une réinhumation au mausolée Kim Thach, district Loi Duong (actuels Tho Xuan et Thuong Xuan, Thanh Hoa).
Appréciations
Le Kham dinh Viet su Thong giam cuong muc résume ainsi le règne de Le Du Tong :
« À cette époque, l’on héritait d’un ordre pacifié : point de guerres, les conflits Trinh–Nguyen s’étant apaisés. Le royaume, sans troubles, permit à la cour d’accomplir bien des choses ; les institutions étaient complètes, la discipline pleinement appliquée. Les régions éloignées offraient tribut, la Chine rendait des terres. Le roi, manches retroussées, siégeait sans peine et tout allait de soi. En évoquant la prospérité d’alors, on doit reconnaître le mérite du seigneur Trinh Cuong. »
Ce tableau décrit un moment rare où le trône Le bénéficia d’une conjoncture exceptionnelle : paix intérieure et frontières calmes. La guerre Trinh–Nguyen appartenait au passé, laissant un horizon serein au pays. La cour put consolider les règles, perfectionner la loi et l’étiquette, sans relâchement hiérarchique ; les régions lointaines restaient loyales ; le Nord restitua des territoires, et la diplomatie demeura paisible.
Comme le note l’historiographie, l’empereur « levait à peine la main » et l’empire prospérait — fait peu commun. Mais derrière cette image d’ordre se trouvait la main ferme et avisée de Trinh Cuong, détenteur du pouvoir effectif, qui gouvernait au nom du roi. Ainsi, lorsque l’on parle de l’âge prospère sous Le Du Tong, les historiens associent le mérite de Trinh Cuong au nom du souverain, y voyant une complémentarité qui assura une décennie de paix au royaume.
Références
- Quynh Cu, Do Duc Hung (2001), Cac trieu dai Viet Nam, Nxb Thanh Nien.
- Phan Huy Chu (2007), Lich trieu hien chuong loai chi, Nxb Giao duc.
- Le Quy Don (1993), Dai Viet thong su, Nxb Tong hop Dong Thap.
- Le Van Huu, Phan Phu Tien, Ngo Si Lien, … (1993), Dai Viet su ky toan thu, Nxb Khoa hoc Xa hoi.
- Le Tung, Dai Viet thong giam tong luan, Hoi Bao ton di san chu Nom.
- Le trieu ngoc pha.
- Tran Trong Kim (1943), Viet Nam su luoc, Nha in Bac Thanh.
- Quoc su quan trieu Nguyen (1962), Dai Nam thuc luc tien bien, Nxb Su hoc.
- Quoc su quan trieu Nguyen (1998), Kham dinh Viet su Thong giam cuong muc, Nxb Giao duc.
____________________
Tiền Trung (中文)
身世
黎裕宗（1679—1731年2月27日），为黎中兴第十一位皇帝、后黎朝第二十二位君主。名讳黎維禟（亦作黎維禎）。其为黎熙宗与皇后阮氏玉娣之长子，籍贯京北之重館社（或作冲館社），屬東岸（或作東雁）县。自幼成长于宫廷，受黎朝礼制教养，以备承嗣。
历史背景
乙酉年（1705）四月，于郑根（鄭庚）筹划与主导之下，黎熙宗禅位于太子黎維禟。新帝即位，建元“永盛”。
在永盛年间，北方（黎—鄭政权）达于极盛：政务稳定，农与手工业并进，文化教育受重，科举按期举行。至庚申年（1720），改元“保泰”，时实权仍在鄭綱之手，郑氏势力巩固。
治国事迹
黎裕宗登极（1705年四月）后即大赦：减当年夏税十之二，蠲除癸未以前一切积欠；许清化、义安与四镇流离之民赴宫门陈情，量情减免交易诸税。
丁亥（1707），颁“考功”之制：三年一考，分上、中、下三级，以定升黜；又定阵亡将士之追赠与恤典，此为黎中兴首立之规。
辛卯（1711），命京官亲督筑堤，不再全委诸镇，以杜敷衍致溃决之弊；并禁私自开设庄场，以遏豪右侵地、招聚流民之乱。
癸巳（1713）正月，定赈济法：许民与官捐粟赈饥，量数授官阶品秩；以此粟赈贫民、恤灾区，并视灾情减税。
对外方面，裕宗为请封最晚之君：虽1705即位，至戊戌（1718）四月方遣使入清请封。
庚子（1720），令全国乡试题目统一（此前各镇自命题），惟清化、义安二场因道远仍循旧例。
辛丑（1721），下诏罢“断指”之刑：凡本应断手（指）流徙者，改为徒作，年限随罪轻重而定；唯盗劫不在此例。同年，首次明定儒科各试程分：一场八分、二场七分、三四场各五分，每场皆经初阅与复阅，以资取舍，标志科举程式之规范化。
又于是年设“武学”，兼授经义与技艺，定小集、大集与时令练武、讲习武经之制；至癸卯（1723）颁“所举”“博举”武科章程，武举制度由此肇始。
壬寅（1722），开兵丁应试之门：许有学之军士入京参加乡试、武试及书算诸试，前朝所未有。
癸卯（1723），置“学田”之制：给学田以资学政经费——国学六十亩，大府乡学二十亩，中府十八亩，小府十六亩。
丁未（1727），明定“选兵”与“募兵”之别：选兵以十丁取一，其余归里；募兵则取愿者，并给公田为粮。
外交方面，戊申（1728），经据理力争，清廷归还宣光之聚龙地四十里。朝廷即命官军树碑立界，严加防守。同年，举行黎朝最后一次“东阁取士”，选拔校雠文书与铨选之才，此科自黎神宗（1659）以来相承。
综上，裕宗于行政、教育、军政、法制与外交多所建树：修政理民、兼文尚武，虽实权在郑，而帝之施政亦足见心力。
家属
父：黎熙宗（后黎第二十帝，在位1675—1705）。
母：阮氏玉娣，初追封谥“恭仪章皇后”，后追尊为“温慈皇太后”。
后宫
纯正和皇后鄭氏玉欉：太傅“时郡公”鄭润之长女，定南王鄭根之孙女。生皇子黎維祊（后为黎废帝）。后被废为郡君。
陳氏：生皇子黎維祥（后为黎純宗，1699—1735），卒后追尊“莊慈皇太后”。
阮氏：生皇子黎維祳（后为黎懿宗，1719—1759），卒后追尊“宪慈皇太后”。
后嗣
黎純宗，讳黎維祥，1699生，1735卒，陳氏所出。
黎废帝，讳黎維祊，1709生，1735卒，纯正和皇后鄭氏玉欉所出。
天南帝子，讳黎維樒，1710生，1770卒，三十余年领导北方反鄭之农民运动。
昭阳王，讳黎維貴。
怀阳王，讳黎維祫。
黎懿宗，讳黎維祳，1719生，1759卒，阮氏所出。
另有数皇子夭折。
末年
己酉（1729）四月二十，受安都王鄭綱之政治压力，黎裕宗被迫禅位于太子黎維祊（后被废为婚德公）。退位后，裕宗离宫居乾寿宫，自称“顺天承运皇上”。据《欽定越史通鑑綱目》记载，自迁乾寿宫，太上皇郁郁寡欢，形孤意怨。
至辛亥（1731）正月，裕宗染疾崩，享年五十三。追尊号“和皇帝”，庙号“裕宗”。其第二子黎維樒后起兵反鄭，延三十余载，成为黎—鄭时期规模最大之反抗之一。
安葬
诸籍所载略有歧：
《黎朝玉谱》等称初葬东山县古都村（今清化省紹化县紹化镇），后迁雷阳镇金石陵。
《欽定越史通鑑綱目》亦载：先葬古都陵，后改葬雷阳之金石陵（今属清化省壽春、常春一带）。
评价
《欽定越史通鑑綱目》评其时政要曰：
“当是时，承太平之业，黎—鄭兵戈既息，境内无事，朝廷多所建举。法度备具，纲纪严明，远方输诚纳贡，中国（清）亦归土。上拱手而坐，天下自理。言其盛治，宜并记鄭綱赞襄之功。”
此段勾勒黎裕宗时之治平景象：干戈屏息，边陲宁谧，百姓乐业；朝廷修章整法，礼法肃然；外藩奉贡，北朝还地。然其背后，实赖鄭綱执政之强干与审慎。故谈黎裕宗之盛治，史家并论鄭綱之功，谓二者相资而成一时之升平。
参考文献
- 瓊居、杜德雄（2001），《越南历代》，青年出版社。
- 潘輝注（2007），《历朝宪章类志》，教育出版社。
- 黎貴惇（1993），《大越通史》，同塔综合出版社。
- 黎文休、潘孚先、吳士連等（1993），《大越史记全书》，社会科学出版社。
- 黎嵩，《大越通监总论》，喃字文献保护会。
- 《黎朝玉谱》。
- 陳仲金（1943），《越南史略》，北城印书馆。
- 阮朝国史馆（1962），《大南实录前编》，史学出版社。
- 阮朝国史馆（1998），《欽定越史通鑑綱目》，教育出版社。
