Hội Làng Kim Giang (Thành Trì, Hà Nội)

Thời gian

8 đến 12 tháng Hai và mồng 1 tháng Ba

Địa điểm

Làng Kim Giang, xã Đại Kim, Thanh Trì, Hà Nội

Từ trung tâm Hà Nội, theo trục đường Nguyễn Trãi qua Hà Đông, đến khu vực Chợ Xanh rẽ trái men theo sông Tô Lịch khoảng hai kilômét sẽ tới làng Kim Giang. Cụm di tích đình – đền – chùa Kim Giang nằm ngay bên phải đường, trong đó đình thờ sắc phong đặt ở cuối làng.

Xưa kia, vùng đất này được gọi là Kẻ Lủ. Dưới thời Lê Trung Hưng, địa bàn thuộc huyện Thanh Đàm, phủ Thường Tín, trấn Sơn Nam Thượng. Sau đó, Kẻ Lủ tách thành ba làng: Kim Giang (Lủ Cầu), Kim Lũ (Lủ Trung) và Kim Văn (Lủ Văn). Trước Cách mạng Tháng Tám, làng thuộc tổng Khương Đình, huyện Thanh Trì, tỉnh Hà Đông; từ năm 1961 đến nay, Kim Giang thuộc xã Đại Kim, huyện Thanh Trì, Hà Nội.

Đình Kim Giang được dựng vào thời vua Duy Tân (1907- 1916), vốn khởi nguyên từ một ngôi miếu nhỏ. Đình quay hướng tây, kiến trúc theo kiểu chữ đinh (chuôi vồ), gồm tòa đại bái năm gian lát gạch Bát Tràng, hai gian bên tôn cao khoảng 30cm làm nơi sinh hoạt hội họp. Hậu cung nối với đại bái bởi hai gian nhỏ, tạo thành “ông muông”. Hậu cung là tòa nhà vuông, xây kiểu hai tầng tám mái, đầu đao gắn vân mây, đầu rồng mềm mại. Nghệ thuật chạm khắc trong đình phong phú với đề tài cá hóa long, tứ linh, tứ quý… Hiện còn lưu giữ nhiều cổ vật quý như tám đạo sắc phong, ngai thờ, ba bức đại tự, cùng một kiệu bát cống thời Nguyễn sơn son thếp vàng.

Đền Kim Giang, thờ Mỵ Châu – mẹ của người anh hùng chống giặc ngoại xâm, được dựng năm 1805, ban đầu cùng hướng với đình. Đến năm Bảo Đại thứ 13 (1937), đền đổi hướng đông nam, tạo thế “thước thợ” với đình. Trước cửa đền là cánh đồng lúa, một ao lớn kè gạch, giữa có gò đất trồng cây cổ thụ soi bóng, tạo cảnh quan thơ mộng. Kiến trúc đền theo kiểu chữ đinh, gồm đại bái năm gian, nhà cầu và hậu cung, trên mái đắp hình mặt trời tỏa tia sáng.

Chùa Kim Giang nằm trên khu đất rộng, hướng đông nhìn ra sông Tô. Tam quan xây gạch, hai tầng tám mái, đắp nổi vân mây, sóng nước. Trong khuôn viên có nhiều cây cổ thụ, làm tăng vẻ cổ kính. Chùa thờ Phật theo dòng Trúc Lâm. Dù tư liệu về năm xây chùa bị thất lạc, song tấm bia mang niên hiệu Dương Đức tam niên (1674) ghi việc tu sửa đã chứng tỏ chùa được dựng trước mốc thời gian này.

Cách đình – đền – chùa Kim Giang khoảng 500m theo sông Tô, rẽ phải một quãng là đình thờ sắc phong. Đình gồm hai nếp nhà ba gian, phía trước đơn giản, phía sau cao hơn, trên nóc mái đắp lưỡng long chầu nguyệt, hai bờ đinh trang trí hình rồng uốn lượn, đầu ngoảnh lại tạo thành đầu đao thanh thoát – một đặc trưng kiến trúc độc đáo.

Nhân vật thờ tự

Thánh Cao Sơn Mạo Giáp Hoa
Thánh mẫu Lê Ngại Mỵ Châu

Làng Kim Giang hiện lưu giữ tín ngưỡng thờ phụng hai vị thánh. Vị thứ nhất là Thánh Mẫu Lê Ngại Mỵ Châu, sinh ngày mồng 3 tháng Giêng tại làng An Thái, huyện Thiên Bản, tỉnh Nam Định. Bà được ghi nhận có công giúp nước, cứu dân, và hiển thánh vào ngày mồng 3 tháng Ba dưới triều Lê. Từ đó, bà được tôn thờ tại đền Kim Giang như một vị thánh mẫu có uy linh, gắn bó mật thiết với cộng đồng dân cư.

Vị thánh thứ hai được thờ tại đình là Đức Thánh Ông, thường gọi là Cao Sơn Mạo Giáp Hoa. Theo truyền thuyết, Ngài vốn người Phong Châu, Việt Thường. Mẹ Ngài mang thai hơn một năm mới sinh ra Ngài vào ngày 12 tháng Hai, khi chào đời hương thơm ngào ngạt tỏa khắp nơi. Ngài nổi tiếng thông minh, mới mười sáu tuổi đã đỗ đệ nhất tam khôi trong khoa hiếu liêm triều Lê, sau đó được bổ nhiệm làm Đốc học tỉnh Sơn Tây, rồi thăng Tham tri bộ Hộ.

Trong lúc Chiêm Thành xâm lấn, Ngài được triều đình giao trọng trách Thống lĩnh đại thần quân vụ. Ngài chỉ huy quân đội đóng tại Hiệp Thượng và Hiệp Hạ (Sơn Tây), đánh đến hiệp thứ sáu thì giặc tan rã. Trên đường khải hoàn về Thăng Long, Ngài đi qua làng Lủ vào ngày rằm tháng Bảy, cho quân hạ trại, khao thưởng binh sĩ và mời các bô lão dự tiệc. Nhận thấy địa thế linh thiêng, Ngài xuất 300 quan tiền để dựng miếu thờ tại đây.

Ngày 12 tháng Một năm Đinh Hợi, trong lúc trời quang mây tạnh, bỗng xuất hiện mưa gió, sấm chớp dữ dội, Ngài hóa thân, không còn tung tích. Triều đình truy phong Ngài là Thượng đẳng thần. Nhân dân Kim Giang hằng năm tổ chức lễ hội vào ngày sinh của Ngài (12 tháng Hai), đồng thời tế lễ ngày khao quân và ngày hóa, tưởng niệm công lao và sự nghiệp của vị thánh bảo hộ làng.

Lễ hội

Lễ hội truyền thống của làng Kim Giang được tổ chức hằng năm vào hai dịp chính: ngày 12 tháng Hai và ngày mồng 1 tháng Ba âm lịch. Ngày 12 tháng Hai là ngày sinh của Đức Thánh Ông, nên trong nghi thức rước, kiệu thánh đi trước kiệu mẫu. Ngược lại, ngày mồng 1 tháng Ba là ngày giỗ Thánh Mẫu Lê Ngại Mỵ Châu, vì vậy kiệu thánh đi sau kiệu mẫu, thể hiện sự tôn kính với người được thờ phụng.

Công tác chuẩn bị lễ hội bắt đầu từ đầu tháng Hai. Các vị chức sắc cùng các bô lão họp bàn, phân công công việc và tuyển chọn nam thanh nữ tú có đạo hạnh tham gia đội hình rước. Đến ngày mồng 5, mồng 6, đường làng được quét dọn, trang hoàng, các ngõ nhỏ dựng cổng chào. Sáng mồng 8 tháng Hai, lễ rước sắc từ đình về đình thờ thánh diễn ra với đội hình long trọng: múa sư tử, trống chiêng, mười hai quan cờ, cờ ngũ hành, phường đồng văn, đội bát bửu, kiệu long đình, kiệu bát cống chở bài vị và sắc phong, cùng kiệu song loan do các thiếu nữ khiêng, đặt bài vị Thánh Mẫu. Sau kiệu mẫu là các bô lão tám mươi, bảy mươi tuổi và toàn thể dân làng. Dọc đường, nhân dân bày hương án đón rước, không khí tưng bừng vang vọng tiếng trống chiêng.

Sau nghi thức rước, buổi chiều diễn ra lễ nhập tịch, tối có hát ca trù, chơi bài tô tôm, kéo dài đến sáng. Ngày 9-10 tháng Hai, khách thập phương dự lễ trong đình và tham gia các trò hội: chọi gà, đấu vật, đánh cờ người, đu, chèo, đặc biệt là trò bắt vịt dưới ao đền – hoạt động thu hút đông đảo trai tráng và tiếng reo hò náo nhiệt. Ngày 11 tháng Hai là lễ rước cỗ với các sản vật địa phương, trong đó bánh chè lam – công vật tiến vua – là lễ vật không thể thiếu. Ngày 12 diễn ra lễ xuất tịch, rước kiệu trở về đình, lặp lại nghi thức long trọng như ngày mồng 8.

Thần phả đình Kim Giang còn lưu truyền nhiều tích xưa về Đức Thánh Ông Mạo Giáp Hoa và Thánh Mẫu, gắn với công lao hộ quốc, tị dân, đánh tan giặc Chiêm Thành. Dân gian còn cho rằng Thánh Mẫu chính là Quỳnh Nương công chúa bị đày xuống trần gian, đầu thai làm con gái Lê Thái Công ở thôn An Thái (Vụ Bản, Nam Định). Điểm đặc sắc là tại Kim Giang, cả thánh và mẫu đều tham gia trực tiếp trong lễ rước – điều hiếm thấy ở các làng khác.

Lễ hội Kim Giang không chỉ phản ánh tín ngưỡng thờ thánh và thờ mẫu, mà còn khẳng định truyền thống lịch sử – văn hóa gắn liền với dòng sông Tô Lịch, nơi từng chứng kiến các trận chiến của Phạm Tu thời Tiền Lý, Lê Đại Hành, Lê Lợi chống ngoại xâm. Chính không gian lịch sử – văn hóa ấy đã hun đúc lòng yêu nước, tự hào quê hương của cộng đồng làng ven đô.