Thân thế
Vũ Văn Uyên quê ở làng Ba Động, huyện Gia Lộc, tỉnh Hải Dương. Ông vốn là một võ sĩ dũng mãnh, cường tráng, nhưng vì mang trọng tội, phải lánh nạn lên Tuyên Quang.
Khi đó, tù trưởng ở Đại Đồng không được dân chúng ủng hộ, tình hình xã hội hỗn loạn. Vũ Văn Uyên nhờ võ nghệ xuất chúng đã giúp dân chống lại cường hào, dần thu hút nhiều người theo. Ông đánh bại tù trưởng, ổn định trật tự và làm chủ một vùng rộng lớn bao gồm các tỉnh Lào Cai, Yên Bái và Tuyên Quang ngày nay.
Trong bối cảnh triều đình Lê Chiêu Tông suy yếu, trước các cuộc nổi loạn của Trịnh Tuy, Nguyễn Hoằng Dụ, Trần Chân, vua đã phong cho Vũ Văn Uyên làm Khánh Bá Hầu để củng cố lực lượng.
Phù Lê diệt Mạc
Năm 1527 Mạc Đăng Dung lật đổ nhà Lê, lập ra nhà Mạc. Vũ Văn Uyên lúc này đã năm giữ cả một vùng Tuyên Quang, tự lập cát cứ không chịu thần phục nhà Mạc.
Năm 1533, Nguyễn Kim lập Lê Trang Tông lên ngôi tại Sầm Châu, khôi phục cơ nghiệp phù Lê. Vũ Văn Uyên sai người yết kiến vua Lê và hưởng ứng Nam triều với danh nghĩa phù Lê để diệt Mạc, được vua phong làm Gia quốc công và hẹn phối hợp tiêu diệt nhà Mạc.
Sau khi liên hệ với Nguyễn Kim, Vũ Văn Uyên chủ động tiến đánh quân Mạc do Mạc Phúc Hải chỉ huy. Cuộc giao tranh năm 1533 diễn ra ác liệt, quân Uyên bị thua và rút về Đại Đồng cố thủ. Quân Mạc tiếp tục tiến đánh nhưng Vũ Văn Uyên biết sức mình chưa đủ, nên chủ động lui quân, áp dụng chiến thuật “tránh chỗ mạnh, đánh chỗ yếu”. Khi quân Mạc rút lui, ông lại củng cố lực lượng và tổ chức phục kích, đánh bại đại quân Mạc.
Năm 1551 được vua Lê Trung Tông tín nhiệm, Vũ Văn Uyên cùng em là Vũ Văn Mật và lão tướng Lê Bá Ly tiến đánh Thăng Long, chiếm được hai phủ Tam Đái và Bắc Hà.
Năm 1557 khi vua Lê Anh Tông lên ngôi, thái sư Trịnh Kiểm dẫn quân đánh Mạc qua Thiên Quan ra Hưng Hóa tới Tuyên Quang, được Vũ Văn Uyên đón tiếp. Trịnh Kiểm rất mừng và giao cho ông trấn giữ Đại Đồng.
Vũ Văn Uyên chết không có con nối nghiệp, em là Vũ Văn Mật nối quyền, xưng là Gia quốc công. Vũ Văn Mật xây thành đắp lũy trên gò Bầu. Từ đó nhân dân thường gọi ông là “Chúa Bầu” hoặc “Vua Bầu”. Các đời sau hùng cứ một vùng ở thành Bầu đều được gọi chung là chúa Bầu. Các thành mà ông xây dựng như thành Nghị Lang ở Lương Sơn – Lục Yên; thành Cát Tường ở Khánh Vân – Lục Yên; thành Bắc Pha ở xã Đà Dương – Lục Yên; thành Bình Ca ở Hàm Yên (nay thuộc xã An Khang, thành phố Tuyên Quang, tỉnh Tuyên Quang); thành Việt Tĩnh ở Diên Gia – Châu Thu (Lục Yên, Yên Bình, Yên Bái) về sau đều được gọi chung là thành nhà Bầu.
Đánh giá
Lê Quý Đôn đã ca ngợi Vũ Văn Uyên: “Vũ Văn Uyên là viên tuớng nơi biên giới, giữ trọn vẹn được Tuyên Quang, … đem nghĩa lớn cương thường thanh minh với thiên hạ, dùng hình thế hiểm trở khống chế miền Thượng du, làm cho ngụy Mạc không thể dốc toàn lực để nhòm ngó miền Nam được, giữ vững phên dậu mặt Tây, truyền cho con cháu đời đời giữ khí tiết bầy tôi, nộp lương cấp lính, giúp vào công nghiệp Trung hưng, so với Trương Thực nhà Tấn, Lý Khắc Dụng nhà Đường, sự nghiệp lại có phần rạng rỡ hơn, cũng có thể gọi là người đại trung vậy”.
Sử nhà Nguyễn nhận xét, đánh giá cao vai trò của Vũ Văn Uyên và Vũ Văn Mật: “Uy thế nhà Lê nổi là nhờ sức Văn Uyên. Không được bao lâu thì chết em là Văn Mật lên thay. Mật giúp nhà Lê chống nhà Mạc, nhân dân trong cõi được yên, vì có công được phong tước Gia quốc công, cho con cháu được thế tập giữ chức Trấn thủ Tuyên Quang. Năm Gia Long thứ nhất, Mật được liệt vào hàng công thần trung hưng nhà Lê bực thứ nhì”.
Thờ phụng
Để tỏ lòng biết ơn người anh hùng có công với đất nước và vùng đất Bắc Hà, nhân dân nơi đây đã lập đền thờ Quốc công Vũ Văn Mật tại vị trí trung tâm của thị trấn Bắc Hà. Đền Bắc Hà được xây trên địa thế lưng dựa vào núi, mặt hướng ra núi Ba Mẹ Con. Tam quan đền rộng 5m, chính giữa phía trên là bức hoành phi đề 5 chữ: “Bắc Hà tối linh từ”.
Tài liệu tham khảo
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, tập 1, Nxb Giáo dục.
- Lê Quý Đôn (1976), Đại Việt thông sử, dịch giả Ngô Thế Long, Nxb Khoa học Xã hội.
- Lê Quý Đôn (2012), Kiến văn tiểu lục, tập 1, Nxb Trẻ.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Trần Trọng Kim (2022), Việt Nam sử lược, Nxb Văn học.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
- Viện Sử học (2007), Lịch sử Việt Nam, tập 3, Nxb Khoa học Xã hội.
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh
Chua Bau Vu Van Uyen
Background
Vu Van Uyen was a native of Ba Dong village, Gia Loc district, Hai Duong province. He was originally a strong and valiant martial artist, but after committing a serious crime, he fled to Tuyen Quang.
At that time, the chieftain of Dai Dong lacked the support of the people, and society was in turmoil. Owing to his outstanding martial skills, Vu Van Uyen helped the local populace resist oppressive landlords and gradually attracted many followers. He defeated the chieftain, restored order, and took control of a vast region that included present-day Lao Cai, Yen Bai, and Tuyen Quang provinces.
During the decline of the Le Chieu Tong court amid rebellions led by Trinh Tuy, Nguyen Hoang Du, and Tran Chan, the king granted Vu Van Uyen the title Khanh Ba Hau in order to consolidate forces.
Supporting the Le, destroying the Mac
In 1527, Mac Dang Dung overthrew the Le dynasty and founded the Mac dynasty. At that time, Vu Van Uyen already controlled the entire Tuyen Quang region and established his own autonomous domain, refusing to submit to the Mac.
In 1533, Nguyen Kim enthroned Le Trang Tong at Sam Chau, restoring the Le cause. Vu Van Uyen sent envoys to pay homage to the Le king and pledged allegiance to the Southern Court (Nam Trieu) under the banner of “supporting the Le to eliminate the Mac.” He was granted the title Gia Quoc Cong, with an agreement to coordinate operations against the Mac.
After establishing contact with Nguyen Kim, Vu Van Uyen proactively attacked Mac forces commanded by Mac Phuc Hai. The 1533 engagement was fierce; Vu Van Uyen’s troops were defeated and retreated to Dai Dong to defend. The Mac army continued its assault, but knowing his strength was insufficient, Vu Van Uyen deliberately withdrew, applying the strategy of “avoiding the strong and striking the weak.” When the Mac forces retreated, he rebuilt his strength, organized ambushes, and defeated the main Mac army.
In 1551, trusted by King Le Trung Tong, Vu Van Uyen together with his younger brother Vu Van Mat and the veteran general Le Ba Ly marched on Thang Long, capturing the two prefectures Tam Dai and Bac Ha.
In 1557, when Le Anh Tong ascended the throne, Grand Preceptor Trinh Kiem led an army through Thien Quan toward Hung Hoa and then to Tuyen Quang, where he was welcomed by Vu Van Uyen. Trinh Kiem was pleased and entrusted him with the defense of Dai Dong.
Vu Van Uyen died without an heir. His younger brother Vu Van Mat succeeded him, assuming the title Gia Quoc Cong. Vu Van Mat built fortifications on Bau mound. From then on, the people commonly called him “Chua Bau” (Lord of Bau) or “Vua Bau” (King of Bau). Subsequent rulers who controlled the Bau citadel region were collectively known as the Chua Bau. The fortresses he constructed—such as Nghi Lang in Luong Son (Luc Yen), Cat Tuong in Khanh Van (Luc Yen), Bac Pha in Da Duong (Luc Yen), Binh Ca in Ham Yen (now An Khang ward of Tuyen Quang city), and Viet Tinh in Dien Gia – Chau Thu (Luc Yen, Yen Binh, Yen Bai)—were all later known collectively as the Bau Citadels.
Assessment
Le Quy Don praised Vu Van Uyen:
“Vu Van Uyen, a frontier general who preserved Tuyen Quang intact, upheld righteousness and clarified moral principles before all under Heaven, used the region’s rugged terrain to control the uplands, preventing the usurping Mac from concentrating their forces to threaten the South, firmly guarding the western frontier. He passed on to his descendants the loyal tradition of supplying grain and soldiers to assist in the Restoration. Compared with Zhang Shi of the Jin dynasty and Li Keyong of the Tang, his achievements were even more illustrious; he may indeed be called a man of great loyalty.”
The Nguyen dynasty chronicles also highly regarded the roles of Vu Van Uyen and Vu Van Mat:
“The prestige of the Le house rose thanks to the strength of Van Uyen. Not long after, he died and his brother Van Mat succeeded him. Mat aided the Le against the Mac, bringing peace to the people of the realm, and for his merit was granted the title Gia Quoc Cong. His descendants were allowed to inherit the post of Commander of Tuyen Quang. In the first year of Gia Long, Mat was ranked among the second class of meritorious officials of the Le Restoration.”
Veneration
To honor the hero who contributed greatly to the nation and the Bac Ha region, the local people established a temple dedicated to Quoc Cong Vu Van Mat at the center of Bac Ha township. The Bac Ha Temple is built with its back against the mountain and facing the Ba Me Con range. The temple’s gate is 5 meters wide, with a central plaque inscribed with five characters: “Bac Ha Toi Linh Tu” (“The Most Sacred Shrine of Bac Ha”).
References
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, tập 1, Nxb Giáo dục.
- Lê Quý Đôn (1976), Đại Việt thông sử, dịch giả Ngô Thế Long, Nxb Khoa học Xã hội.
- Lê Quý Đôn (2012), Kiến văn tiểu lục, tập 1, Nxb Trẻ.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Trần Trọng Kim (2022), Việt Nam sử lược, Nxb Văn học.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
- Viện Sử học (2007), Lịch sử Việt Nam, tập 3, Nxb Khoa học Xã hội.
Tiếng Pháp
Chua Bau Vu Van Uyen
Origines
Vu Van Uyen était originaire du village de Ba Dong, district de Gia Loc, province de Hai Duong. Il était à l’origine un guerrier vigoureux et courageux, mais, ayant commis un grave délit, il dut se réfugier à Tuyen Quang.
À cette époque, le chef local de Dai Dong n’était plus soutenu par la population et la société était en plein désordre. Grâce à sa maîtrise exceptionnelle des arts martiaux, Vu Van Uyen aida les habitants à lutter contre les tyrans locaux et gagna progressivement de nombreux partisans. Il vainquit le chef, rétablit l’ordre, et prit le contrôle d’une vaste région comprenant les actuelles provinces de Lao Cai, Yen Bai et Tuyen Quang.
Dans le contexte du déclin de la cour de Le Chieu Tong, face aux révoltes de Trinh Tuy, Nguyen Hoang Du et Tran Chan, le roi conféra à Vu Van Uyen le titre de Khanh Ba Hau afin de consolider les forces.
Soutenir les Le et détruire les Mac
En 1527, Mac Dang Dung renversa la dynastie Le et fonda la dynastie Mac. À ce moment-là, Vu Van Uyen contrôlait déjà toute la région de Tuyen Quang et établit son propre territoire autonome, refusant de se soumettre aux Mac.
En 1533, Nguyen Kim fit monter Le Trang Tong sur le trône à Sam Chau, restaurant ainsi la cause des Le. Vu Van Uyen envoya des émissaires rendre hommage au roi Le et se rallia à la Cour du Sud (Nam Trieu) sous la bannière du « soutien aux Le pour éliminer les Mac ». Il reçut le titre de Gia Quoc Cong et un accord fut conclu pour coordonner les opérations contre les Mac.
Après avoir établi le contact avec Nguyen Kim, Vu Van Uyen prit l’initiative d’attaquer les troupes Mac commandées par Mac Phuc Hai. L’affrontement de 1533 fut violent ; l’armée d’Uyen fut vaincue et se retira à Dai Dong pour se défendre. Les Mac continuèrent leur offensive, mais, conscient de sa faiblesse, Vu Van Uyen se replia volontairement, appliquant la stratégie « éviter le fort, frapper le faible ». Lorsque les Mac se retirèrent, il reconstitua ses forces, organisa des embuscades et infligea une lourde défaite à l’armée Mac.
En 1551, bénéficiant de la confiance du roi Le Trung Tong, Vu Van Uyen, avec son frère Vu Van Mat et le vieux général Le Ba Ly, lança une offensive sur Thang Long et s’empara des deux préfectures de Tam Dai et Bac Ha.
En 1557, à l’avènement de Le Anh Tong, le grand maître Trinh Kiem mena une armée à travers Thien Quan vers Hung Hoa puis Tuyen Quang, où il fut accueilli par Vu Van Uyen. Trinh Kiem, satisfait, lui confia la défense de Dai Dong.
Vu Van Uyen mourut sans héritier. Son frère Vu Van Mat lui succéda et prit le titre de Gia Quoc Cong. Vu Van Mat fit construire des fortifications sur la colline Bau. Dès lors, la population l’appela couramment « Chua Bau » (Seigneur de Bau) ou « Vua Bau » (Roi de Bau). Les souverains postérieurs qui dominèrent la région de la citadelle Bau furent collectivement appelés Chua Bau. Les forteresses qu’il fit construire — telles que Nghi Lang à Luong Son (Luc Yen), Cat Tuong à Khanh Van (Luc Yen), Bac Pha à Da Duong (Luc Yen), Binh Ca à Ham Yen (aujourd’hui commune de An Khang, ville de Tuyen Quang), et Viet Tinh à Dien Gia – Chau Thu (Luc Yen, Yen Binh, Yen Bai) — furent plus tard regroupées sous le nom de citadelles des Bau.
Évaluations
Le Quy Don fit l’éloge de Vu Van Uyen :
« Vu Van Uyen, général des confins, conserva intacte la région de Tuyen Quang, … affirma la justice et la morale devant le monde, utilisa le relief escarpé pour maîtriser les hautes régions, empêcha les usurpateurs Mac de concentrer toutes leurs forces pour menacer le Sud, sécurisa la frontière occidentale, transmit à ses descendants la loyauté envers la dynastie, offrit vivres et soldats pour contribuer à la Restauration. Comparé à Zhang Shi des Jin ou Li Keyong des Tang, son œuvre était encore plus éclatante ; on peut véritablement l’appeler un homme de grande loyauté. »
Les chroniques de la dynastie Nguyen portèrent également une haute appréciation sur Vu Van Uyen et Vu Van Mat :
« Le prestige de la maison Le se renforça grâce à la puissance de Van Uyen. Peu après, il mourut et son frère Van Mat lui succéda. Mat aida les Le contre les Mac, assurant la paix au peuple du royaume ; pour ses mérites, il reçut le titre de Gia Quoc Cong. Ses descendants furent autorisés à hériter de la fonction de gouverneur de Tuyen Quang. La première année du règne de Gia Long, Mat fut classé parmi les seconds rangs des grands méritants de la Restauration des Le. »
Culte
Pour exprimer leur reconnaissance envers ce héros qui rendit de grands services à la nation et à la région de Bac Ha, les habitants y érigèrent un temple dédié à Quoc Cong Vu Van Mat, situé au centre du bourg de Bac Ha. Le temple de Bac Ha fut construit adossé à la montagne, faisant face à la chaîne Ba Me Con. Le portail, large de 5 mètres, porte une grande plaque gravée de cinq caractères : « Bac Ha toi linh tu » (« Le sanctuaire le plus sacré de Bac Ha »).
Références
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, tập 1, Nxb Giáo dục.
- Lê Quý Đôn (1976), Đại Việt thông sử, dịch giả Ngô Thế Long, Nxb Khoa học Xã hội.
- Lê Quý Đôn (2012), Kiến văn tiểu lục, tập 1, Nxb Trẻ.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Trần Trọng Kim (2022), Việt Nam sử lược, Nxb Văn học.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
- Viện Sử học (2007), Lịch sử Việt Nam, tập 3, Nxb Khoa học Xã hội.
Tiếng Trung
包主武文渊（Vu Van Uyen）
身世
武文渊（Vu Van Uyen）出生於河東省嘉祿縣巴洞村（Ha Dong – Gia Loc – Hai Duong）。他原本是一位勇猛強健的武士，但因犯重罪而逃往宣光（Tuyen Quang）。
當時大同（Dai Dong）土官不得民心，社會動盪。武文渊（Vu Van Uyen）憑藉卓越武藝協助百姓對抗豪強，逐漸吸引眾多追隨者。他擊敗土官，恢復秩序，掌控今老街（Lao Cai）、安沛（Yen Bai）與宣光（Tuyen Quang）一帶。
在黎昭宗（Le Chieu Tong）朝廷衰弱、面臨鄭推（Trinh Tuy）、阮弘裕（Nguyen Hoang Du）、陳真（Tran Chan）等叛亂時，國王封其為慶伯侯（Khanh Ba Hau）以鞏固力量。
扶黎滅莫
1527 年，莫登庸（Mac Dang Dung）篡黎自立。武文渊（Vu Van Uyen）已在宣光自成勢力，不向莫朝稱臣。
1533 年，阮金（Nguyen Kim）於三州（Sam Chau）立黎莊宗（Le Trang Tong）復位。武文渊（Vu Van Uyen）派使朝見，響應南朝，以“扶黎滅莫”為名加入，受封嘉國公（Gia Quoc Cong）。
他隨後主動攻擊莫福海（Mac Phuc Hai）率領的莫軍。1533 年戰鬥激烈，武文渊（Vu Van Uyen）兵敗退守大同（Dai Dong）。莫軍再攻，他採取“避實擊虛”，待其撤軍後伏擊，大破莫軍。
1551 年，他與弟武文密（Vu Van Mat）、老將黎伯黎（Le Ba Ly）攻入升龍（Thang Long），奪取三帶（Tam Dai）、北河（Bac Ha）兩府。
1557 年，黎英宗（Le Anh Tong）登基，太師鄭檢（Trinh Kiem）率軍經天關（Thien Quan）、興化（Hung Hoa）至宣光，為武文渊（Vu Van Uyen）接待。鄭檢委任他鎮守大同（Dai Dong）。
武文渊（Vu Van Uyen）無子而逝，由弟武文密（Vu Van Mat）繼位，稱嘉國公（Gia Quoc Cong）。武文密（Vu Van Mat）在包丘（Go Bau）築城，民間遂稱其為包主（Chua Bau）、包王（Vua Bau）。後世凡據包城者皆稱包主。
他所築諸城包括：
— 義良城
— 吉祥城
— 北坡城
— 平哥城
— 越靖城
統稱包堡
評價
黎貴惇（Le Quy Don）評曰：
“武文渊（Vu Van Uyen）為邊將，完守宣光，以大義昭示天下，憑山勢以制上游，使莫軍不能全力南侵，固西方藩篱，子孫世守臣節、輸糧給兵，助中興之功，較晉張實、唐李克用更為顯著，可稱大忠。”
阮朝史書記載：
“黎室威名之振，賴文渊（Van Uyen）之力。其弟文密（Van Mat）繼之，助黎抗莫，境內安定，封嘉國公（Gia Quoc Cong），其後世襲宣光鎮守。嘉隆元年，文密列為黎朝中興功臣二等。”
祭祀
為感念其功績，百姓於北河鎮中心建 嘉國公武文密廟（Quoc Cong Vu Van Mat）。北河廟（Den Bac Ha）背山向“三母子山”（Ba Me Con）。三門寬五米，匾題“北河最靈祠”（Bac Ha toi linh tu）。
参考
- Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, tập 1, Nxb Giáo dục.
- Lê Quý Đôn (1976), Đại Việt thông sử, dịch giả Ngô Thế Long, Nxb Khoa học Xã hội.
- Lê Quý Đôn (2012), Kiến văn tiểu lục, tập 1, Nxb Trẻ.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Trần Trọng Kim (2022), Việt Nam sử lược, Nxb Văn học.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
- Viện Sử học (2007), Lịch sử Việt Nam, tập 3, Nxb Khoa học Xã hội.
