Vua Thành Thái (1879 – 1954)

Thân thế

Vua Thành Thái, tên khai sinh là Nguyễn Phúc Bửu Lân, sinh ngày 14 tháng 3 năm 1879 tại kinh đô Huế. Ông là con trai thứ bảy của vua Dục Đức và bà Phan Thị Điều, về sau được tôn xưng là bà Từ Minh. Về phía nội, ông là cháu nội của Thoại Thái vương Nguyễn Phúc Hồng Y và là chắt của vua Thiệu Trị. Như vậy, xét về huyết thống, Bửu Lân là người thuộc nhánh đích tôn.

Dù vậy, tuổi thơ của Bửu Lân lại không được hưởng vinh hoa phú quý như các hoàng tử khác. Khi ông mới bốn tuổi, phụ vương Dục Đức bị hai phụ chính đại thần Tôn Thất Thuyết và Nguyễn Văn Tường phế truất và bức tử, dẫn đến việc cả gia đình rơi vào cảnh bị giáng chức, thất thế, sống trong vòng quản thúc. Mẹ con ông phải rời khỏi những cung điện dành cho hoàng phái, sống một cuộc đời lặng lẽ, đầy bấp bênh và thiếu thốn. Sự kiện vua cha bị sát hại đã in dấu sâu đậm trong tuổi thơ của ông, tạo nên những năm tháng đầu đời đầy biến động và u uẩn.

Đến năm chín tuổi, ông ngoại của ông, Phan Đình Bình, khi ấy đang giữ chức Thượng thư Bộ Hộ, bị vua Đồng Khánh bắt giam và bỏ mặc cho chết trong ngục vì dám chỉ trích nhà vua thân Pháp và chỉ trích việc ra Quảng Bình khuyên dụ vua Hàm Nghi đầu hàng. Cái chết oan khuất của ông ngoại khiến gia đình Bửu Lân bị đưa trở lại kinh đô để quản thúc chặt chẽ hơn nữa. Trong suốt những năm niên thiếu, Bửu Lân lớn lên trong sự dè chừng khắc nghiệt của triều đình và sự kèm sát của chính quyền Pháp, hoàn toàn trái ngược với hình dung về cuộc sống của một hoàng tử.

Mặc dù xuất thân đầy gian truân, Bửu Lân vẫn được giáo dưỡng theo khuôn phép hoàng tộc. Ông được dạy chữ Hán, lễ nghi, binh pháp và các môn học dành cho những người thuộc đế hệ. Tuy nhiên, vì hoàn cảnh gia đình từng bị thất sủng, việc giáo dưỡng của ông thiếu đi sự đầy đủ và trang trọng như những hoàng tử được triều đình nâng đỡ. Cuộc đời của ông từ nhỏ đã mang màu sắc của một số phận trắc trở, khiến ông trở thành người có tính cách cứng rắn, tinh anh, giàu nghị lực và đặc biệt nhạy cảm với nỗi nhục mất nước.

Bối cảnh lịch sử

Trước khi Nguyễn Phúc Bửu Lân được đưa lên ngai vàng, triều Nguyễn đang trải qua một giai đoạn đặc biệt rối ren, suy yếu và chịu sự chi phối nặng nề của chính quyền bảo hộ Pháp. Ngày 2 tháng 2 năm 1889, khi mới 10 tuổi, Bửu Lân được rước vào điện Thái Hòa để cử hành lễ đăng quang, lấy niên hiệu Thành Thái. Bối cảnh lễ lên ngôi của ông hoàn toàn khác với các triều trước, bởi nhiều yếu tố trọng yếu trong nghi lễ hoàng triều đã không còn tồn tại. Vua Hàm Nghi, trong biến động kinh thành năm 1885, khi xuất bôn ra Quảng Trị rồi Quảng Bình để chống Pháp, đã mang theo Truyền quốc bảo (bảo tỷ bằng ngọc) và đánh mất khi rút lui. Vì vậy, từ triều Đồng Khánh trở đi, các lễ đăng quang đều không còn ấn ngọc truyền quốc, buộc phải sử dụng một ấn khác để tạm thay thế, khiến tính chính thống của dòng kế vị trở nên suy giảm nghiêm trọng. Không chỉ thiếu bảo tỷ, triều đình lúc này cũng không có di chiếu truyền ngôi, bởi vua Dục Đức bị bức hại quá nhanh nên không để lại, còn vua Đồng Khánh qua đời đột ngột, con trai mới ba tuổi nên không đủ điều kiện kế vị. Kết quả là việc tôn lập Thành Thái vừa là đối sách của triều đình vừa chịu sự can thiệp trực tiếp của Pháp, một toán lính Pháp mang súng trường đứng ngay trong cửa Ngọ Môn trong ngày đăng quang để kiểm soát.

Ngay sau khi được đưa lên ngôi, vị tân quân Thành Thái vẫn chỉ là một đứa trẻ nghịch ngợm, hồn nhiên và thiếu ý thức về trách nhiệm của một đế vương. Những ngày đầu trị vì, ông vẫn ham chơi, không tuân thủ phép tắc, khiến các phụ chính như Tuy Lý vương, Nguyễn Trọng, Trương Quang Đản phải nhiều lần khuyên răn nhưng bất lực. Lo ngại trước tính khí khó kiềm chế của ông, các bà hậu trong Lưỡng cung quyết định đưa ông sang đảo Bồng Dinh trên hồ Tịnh Tâm để quản thúc, rèn lại kỷ luật và giáo dưỡng. Chỉ sau một thời gian dài kiểm soát nghiêm ngặt, ông mới được đưa trở lại Đại Nội để tiếp tục quá trình học tập và hành xử triều chính. Giai đoạn này thể hiện rõ sự bấp bênh của triều đình Nguyễn: một ông vua nhỏ tuổi phải gấp gáp trưởng thành trong khi đất nước đang nằm dưới bóng ngoại bang.

Tuy nhiên, ngay khi bước vào tuổi trưởng thành, Thành Thái bộc lộ một bản chất hoàn toàn khác với kỳ vọng của thực dân Pháp. Trái với những vị vua nhu nhược trước kia, ông là người thông minh, hiếu học, có hoài bão và tinh thần yêu nước mạnh mẽ. Thành Thái học chữ Hán, đồng thời chủ động học tiếng Pháp và bắt các con mình học chữ Pháp, không phải để hòa nhập theo ý Pháp, mà để hiểu đối phương, dùng ngôn ngữ của họ mà đấu tranh. Ông cũng cắt tóc ngắn, mặc âu phục, tập lái ca nô và xe hơi, tiếp thu kỹ thuật phương Tây để phục vụ mục tiêu cải cách và duy tân đất nước. Trong giao tiếp, hành xử và cách ứng xử với dân chúng, ông luôn giữ thái độ gần gũi, bình dân; thường xuyên cải trang đi vi hành quanh kinh thành để hiểu đời sống thực tế. Những lần ông chở cả hoàng phi ra ngoài bằng xe, phá bỏ quy tắc cung cấm, đã khiến dân chúng vô cùng thích thú; dân gian thậm chí truyền nhau câu ca dao:

“Kim Long có gái mỹ miều,
Trẫm thương, Trẫm nhớ, Trẫm liều, Trẫm đi.”

Không chỉ say mê văn hóa, nghệ thuật và kỹ thuật mới, Thành Thái còn đặc biệt chú ý đến quân sự và vũ khí. Ông sai họa sĩ Lê Văn Miến, người tốt nghiệp Trường Mỹ thuật Paris, vẽ lại các mẫu súng Pháp để nghiên cứu. Ông đọc nhiều tân thư từ Trung Quốc và Nhật Bản, từ đó hình thành tư tưởng cải cách, tự cường và đặc biệt nuôi dưỡng ý chí chống Pháp rất rõ rệt. Năng khiếu văn học nghệ thuật của ông cũng nổi bật, tuy ít làm thơ nhưng thường có những bài sắc sảo, giàu cảm xúc; khi rảnh ông lại xuống Duyệt Thị Đường đánh trống, thậm chí lên sân khấu diễn vài vai tuồng, điều hiếm thấy ở các hoàng đế trước kia.

Sự nghiệp cai trị

Tinh thần chống Pháp và những chính sách trị vì

Ngay từ khi vừa trưởng thành trên ngai vàng, Thành Thái đã bộc lộ một tinh thần dân tộc mạnh mẽ và thái độ chống Pháp rất rõ rệt. Ông khinh ghét tầng lớp quan lại xu phụ, vốn ngày càng bị thực dân Pháp thao túng. Dù Nguyễn Thân tiến con gái mình dâng cho vua và trở thành đệ nhất giai phi, Thành Thái vẫn không tỏ vẻ trọng dụng, cho thấy sự lạnh nhạt của ông với những người thân Pháp. Nhiều hành động của ông làm rõ hơn tinh thần phản kháng này, khi Hoàng Cao Khải đệ danh sách xin ban thưởng cho những người xây cầu Doumer (Long Biên) ở Hà Nội, vua thẳng thừng đáp: “Ta có biết mặt mũi những đứa nào đâu.”

Trong mắt Pháp, Thành Thái là một vị vua khó kiểm soát. Ông ít khi tỏ ra thân thiện với những người Pháp làm việc bên cạnh mình, vì vậy họ luôn nhìn ông bằng sự nghi kỵ. Một số tài liệu cho rằng Thành Thái từng toan sang Trung Quốc để bắt liên lạc với các lực lượng chống Pháp, song khi đến Thanh Hóa đã bị chặn lại. Có ý kiến khác cho rằng ông bí mật trợ giúp Phan Bội Châu trong việc đưa Cường Để xuất dương sang Nhật Bản – một sự can dự lớn vào phong trào Duy Tân đang khuấy động đương thời.

Dù đất nước vẫn trong vòng kiểm soát của chế độ bảo hộ, thời trị vì của Thành Thái lại chứng kiến nhiều công trình dân sự quan trọng. Ở Huế, hàng loạt thiết chế đô thị mới được hình thành: bệnh viện, chợ Đông Ba, cầu Tràng Tiền và đặc biệt là Trường Quốc học Huế, một trong những cơ sở giáo dục tân học đầu tiên tại Trung Kỳ. Việc thành lập trường Quốc học vào năm 1896 được chính vua gợi ý với Thượng thư Ngô Đình Khả. Dù Pháp vẫn giữ quyền kiểm duyệt, họ buộc phải thừa nhận nhu cầu đổi mới và cho phép triển khai theo đề xuất của triều đình.

Đồng thời, Thành Thái còn âm thầm chuẩn bị lực lượng vũ trang chống Pháp. Ông bí mật lập các đội nữ binh, mỗi đội gồm 50 người, huấn luyện thay phiên và chờ thời cơ nổi dậy. Tuy nhiên, kế hoạch cuối cùng bị bại lộ khi Thượng thư Bộ Lại Trương Như Cương và Cơ mật viện mật báo cho Khâm sứ Levèque. Hoạt động này trở thành lý do để Pháp cảnh giác hơn với vua, đẩy nhanh âm mưu phế bỏ ông.

Bị ép thoái vị: vở kịch “giả điên” và mưu đồ của chính quyền Pháp

Lo ngại trước tinh thần dân tộc ngày càng mạnh của Thành Thái, người Pháp quyết tìm cách loại bỏ ông khỏi ngai vàng. Khi phát hiện các bản vẽ vũ khí do ông bí mật nghiên cứu, Pháp lập tức muốn buộc tội. Để tránh bị bắt ngay lập tức, Thành Thái giả điên, cào cấu các cung phi và xé nát các bản thiết kế, nhằm che giấu mục đích thật của mình. Nhưng Pháp nhanh chóng lợi dụng hành động này để dựng lên cáo buộc rằng nhà vua “mất trí”, không còn khả năng trị quốc.

Pháp gây áp lực buộc ông thoái vị. Khâm sứ Levèque trắng trợn yêu cầu: nếu muốn tiếp tục ở ngôi, vua phải ký tờ tạ tội, thừa nhận mình âm mưu chống Pháp và xin hồi tâm. Thành Thái không chấp nhận, ném thẳng bản tuyên cáo xuống đất. Đây là hành động quyết liệt khẳng định phẩm giá và tinh thần chống ngoại xâm của ông.

Ngày 29 tháng 7 năm 1907, lợi dụng việc vua không phê chuẩn một số bổ nhiệm quan lại do Pháp thao túng, Levèque tuyên bố truất quyền và quản thúc Thành Thái trong Đại Nội. Một Hội đồng phụ chính do Trương Như Cương đứng đầu được lập ra để hợp thức hóa việc phế truất.

Ngày 3 tháng 9 năm 1907, triều thần theo lệnh Pháp vào điện Càn Thành dâng bản chiếu thoái vị với lý do sức khỏe. Đọc xong, vua chỉ cười nhạt, ký hai chữ “phê chuẩn” đầy cay đắng rồi bỏ vào trong. Từ đây, ông chính thức bị tước quyền lực, nhường ngôi cho con mình là Duy Tân.

Những năm lưu đày và cuộc đời sau khi mất ngôi

Ngày 12 tháng 9 năm 1907, Thành Thái bị đưa vào Sài Gòn để bàn việc xưng hô vì Pháp không muốn ông giữ tước hiệu Thái thượng hoàng. Tuy nhiên, theo lệ triều Nguyễn, vua thoái vị vẫn được tôn xưng như vậy, triều đình Trung – Bắc kỳ vẫn giữ quy định ấy trong văn thư. Dù vậy, sự tôn kính này chỉ mang tính hình thức, còn thực tế, Thành Thái trở thành một tù nhân chính trị.

Ông bị quản thúc tại Bạch Dinh, Cap Saint Jacques (Vũng Tàu). Đến năm 1916, sau biến cố Duy Tân mưu khởi nghĩa, Pháp quyết định đày cả hai cha con ra đảo Réunion ở Ấn Độ Dương.

Cuộc sống lưu đày vô cùng khó khăn, Thành Thái cùng gia đình phải thuê nhà ở thành phố Saint Denis. Ông và Hoàng phi Chí Lạc tự mình dạy các con tiếng Việt, nhạc cụ dân tộc, và phân công công việc trong nhà để rèn luyện tính tự lập: công chúa giúp việc bếp núc, hoàng tử lo trầu cau, dọn dẹp, canh gác… Trong khi đó, vì không có nguồn thu, gia đình thường xuyên bị chủ nhà và chủ nợ thúc ép. Khác với vua Hàm Nghi sống khá ổn định tại Algeria, Thành Thái và gia đình sống trong cảnh thiếu thốn triền miên.

Năm 1925, vua Khải Định biết tình cảnh ông đã gửi sang 1.000 đồng giúp đỡ, và thỉnh thoảng gửi thêm. Nhưng sau khi Khải Định qua đời, khoản trợ giúp này không còn. Vì vậy, ngày 21 tháng 9 năm 1935, Bửu Lân phải viết thư cho vua Bảo Đại xin hỗ trợ tài chính để mua một căn nhà mà sau khi ông mất, nhà nước có thể thu lại.

Gia quyến

Cha: Cung Tông Huệ Hoàng đế Dục Đức (Nguyễn Phúc Ưng Chân)

Mẹ: Từ Minh Huệ Hoàng hậu Phan Thị Điều

Hậu phi

Mậu tần / Hoàng quý phi / Hoàng đích mẫu Nguyễn Gia Thị Anh
Tài nhân Hoàng sinh mẫu Nguyễn Thị Định
Nhất giai Huyền phi Nguyễn Hữu Thị Nga
Khoan phi Hồ Thị Phương
Tiết phi Đoàn Thị Châu

Cùng nhiều phi tần khác như Dịch tần Trương thị, Tiệp dư Dương thị, Mỹ nhân Nguyễn Thị Kiều, các Tài nhân Giai Triệu, Chí Lạc, Dương Thị Ngọt…

Hậu duệ

Nguyễn Phúc Vĩnh Hy (1895-1966)
Nguyễn Phúc Vĩnh Trân (1897-1973)
Nguyễn Phúc Vĩnh San (Duy Tân): con Tài nhân Nguyễn Thị Định
Nguyễn Phúc Vĩnh Giác: con Huyền phi
Nguyễn Phúc Vĩnh Kha: con Khoan phi
Nguyễn Phúc Vĩnh Vũ: con Tiết phi
Nguyễn Phúc Vĩnh Lưu, Vĩnh Khôi, Vĩnh Giu, Vĩnh Giêu, phần lớn sinh trong thời bị lưu đày ở Réunion
Nguyễn Phúc Vĩnh Hòe: con Tài nhân Nguyễn Thị Định

Các công chúa

Lương Trinh: con Mỹ nhân Kiều
Lương Huyên (1899-1977)
Lương Khanh: con Huyền phi
Lương Nhàn: em ruột Duy Tân
Lương Linh (mệ Sen): con Khoan phi
Lương Mỹ, Lương Hảo, Lương Thâm…

Cuối đời

Đầu tháng 5 năm 1947, sau khi Duy Tân mất, nhờ sự vận động của con gái và con rể (luật sư Vương Quang Nhường), chính quyền cho phép Thành Thái trở về Việt Nam. Ông sống tại Villa Anna ở Vũng Tàu, và năm 1953 được phép ra Huế thăm lại lăng tẩm cha mẹ.

Ngày 20 tháng 3 năm 1954, Thành Thái qua đời tại Sài Gòn, hưởng thọ 75 tuổi, và được an táng tại An Lăng – khu lăng mộ vua Dục Đức ở Thừa Thiên Huế.

Nhận định – đánh giá

Vua Thành Thái là một trong những vị quân vương đặc biệt nhất của triều Nguyễn, nổi bật bởi tinh thần yêu nước mãnh liệt, tư duy cải cách tiến bộ và bản lĩnh cứng cỏi trước ách thống trị của thực dân Pháp. Tuy lên ngôi khi còn rất trẻ, ông sớm bộc lộ ý chí tự chủ, mong muốn canh tân đất nước và khơi dậy tinh thần dân tộc. Từ việc đề xướng cải cách giáo dục, chú trọng đào tạo nhân tài, đến nỗ lực xây dựng một triều chính thanh liêm, Thành Thái cho thấy tư tưởng vượt lên khuôn khổ bảo thủ đương thời.

Điểm sáng lớn nhất trong con người ông là lòng yêu nước không che giấu. Ông công khai bày tỏ thái độ chống Pháp, bảo vệ quyền tự quyết của triều đình và dân tộc. Chính sự cứng rắn ấy khiến thực dân coi ông là mối đe dọa trực tiếp, tìm mọi cách khống chế và cuối cùng phế truất, đẩy ông vào con đường lưu đày kéo dài hàng chục năm.

Dù cuộc đời đầy biến động, vua Thành Thái vẫn để lại hình ảnh một vị vua dũng khí, trọng nghĩa, trọng dân, luôn khao khát độc lập cho đất nước. Trong lịch sử cận đại Việt Nam, ông được xem là biểu tượng của tinh thần bất khuất, là minh chứng cho phẩm chất của một vị vua tuy mất quyền lực nhưng không bao giờ mất đi nhân cách và khí phách của người đứng đầu quốc gia.

Tài liệu tham khảo

Ba vị vua nhà Nguyễn chống ngoại xâm đến hơi thở cuối cùng (Kỳ 3): Thành Thái, vị vua ‘điên’ chống Pháp
Hoàng đế Thành Thái- vị vua yêu nước của vương triều Nguyễn
Hội đồng Trị sự Nguyễn Phúc tộc (1995), Nguyễn Phúc tộc Thế phả, Nxb Thuận Hóa.
Những chuyện hậu cung vua Thành Thái và Khải Định: Vì sao người Pháp phế truất vua Thành Thái?
Vua Thành Thái và những uẩn ức của một ông vua yêu nước

______________

Ngôn ngữ khác

Tiếng Anh (English)

Background

King Thanh Thai, birth name Nguyen Phuc Buu Lan, was born on 14 March 1879 in the imperial capital Hue. He was the seventh son of Emperor Duc Duc and Phan Thi Dieu, who was later honored as Empress Tu Minh. On his father’s side, he was the grandson of Prince Thoai Thai, Nguyen Phuc Hong Y, and the great-grandson of Emperor Thieu Tri. In terms of bloodline, Buu Lan belonged to the direct legitimate imperial branch.

Yet Buu Lan’s childhood did not enjoy the splendor and privilege of other princes. When he was only four, his father Emperor Duc Duc was deposed and forced to death by the two regents Ton That Thuyet and Nguyen Van Tuong. As a result, the whole family suffered demotion, loss of favor, and was kept under effective house arrest. His mother and he had to leave the palaces reserved for the imperial clan and live a quiet life full of uncertainty and deprivation. The assassination of his father left a deep scar on his childhood, casting the early years of his life in turmoil and gloom.

At the age of nine, his maternal grandfather Phan Dinh Binh, then Minister of Revenue (Thuong thu Bo Ho), was imprisoned by Emperor Dong Khanh and left to die in jail for criticizing the Francophile monarch and condemning his journey to Quang Binh to persuade Emperor Ham Nghi to surrender. The wrongful death of his grandfather led to Buu Lan’s family being brought back to the capital under even stricter surveillance. Throughout his youth, Buu Lan grew up under the harsh suspicion of the court and the close watch of the French authorities, in a way completely at odds with the usual image of a prince’s life.

Despite this troubled origin, Buu Lan was still educated according to imperial norms. He was taught classical Chinese, court etiquette, military strategy, and the disciplines reserved for members of the imperial generation. However, because his family had once fallen into disgrace, his education lacked the fullness and ceremonial splendor enjoyed by princes favored by the court. From childhood, his life bore the mark of an adverse fate, shaping him into a person of firm character, keen intelligence, strong willpower, and a particularly acute sensitivity to the humiliation of national subjugation.

Historical Context

Before Nguyen Phuc Buu Lan was elevated to the throne, the Nguyen dynasty was going through a period of particular turmoil and weakness, heavily controlled by the French protectorate. On 2 February 1889, at only ten years old, Buu Lan was brought to the Thai Hoa Palace for his coronation, taking the reign title Thanh Thai.

The context of his accession was completely different from previous reigns, as many crucial elements of imperial ritual no longer existed. During the turmoil in the capital in 1885, when Emperor Ham Nghi fled to Quang Tri and then Quang Binh to resist the French, he took with him the Truyen quoc bao (Imperial State Seal, a jade seal) and lost it during retreat. Thus, from the reign of Dong Khanh onward, coronation ceremonies no longer used the sacred jade seal, and another seal had to be used as a temporary substitute, seriously weakening the legitimacy of the succession.

Not only was the State Seal missing, there was also no imperial will designating an heir. Emperor Duc Duc had been killed too quickly to leave one, and Emperor Dong Khanh died suddenly, leaving behind a three-year-old son who was ineligible to rule. The enthronement of Thanh Thai was therefore both the court’s expedient political move and the result of direct French intervention. On the day of his coronation, a detachment of French soldiers with rifles stood right inside the Ngo Mon Gate to keep control.

Immediately after his enthronement, the young King Thanh Thai was still just a mischievous, carefree child with little awareness of imperial responsibilities. In the early days of his reign, he was fond of play and neglected proper conduct, so the regents such as Prince Tuy Ly, Nguyen Trong, and Truong Quang Dan repeatedly admonished him but to no avail. Alarmed by his unruly temperament, the senior ladies of the Two Palaces (Luong cung) decided to send him to Bong Dinh Island on the Tinh Tam Lake for confinement, discipline, and further instruction. Only after a long period of strict supervision was he brought back to the Forbidden City (Dai Noi) to continue his studies and take up state affairs. This phase clearly reflected the precarious state of the Nguyen court: a child-king forced to grow up in haste while the country lay under foreign domination.

However, upon reaching adulthood, Thanh Thai revealed a character entirely different from what the French had hoped for. Unlike previous weak-willed monarchs, he was intelligent, studious, ambitious, and strongly patriotic. He learned classical Chinese and simultaneously took the initiative to learn French and made his children study French as well—not to assimilate according to French wishes, but to understand the adversary and use their language in struggle. He cut his hair short, wore Western clothes, learned to pilot motorboats and cars, and absorbed Western technology to serve his plans for reform and modernization.

In his dealings and relations with the people, he maintained a friendly, unassuming manner and often went out in disguise to tour the capital and observe real life. On several occasions he drove his consorts out in a carriage, breaking palace seclusion rules, which delighted the populace. A folk verse even circulated:

“Kim Long has a maiden fair,
I love her, I miss her, I dare – I go.”

Not only passionate about new culture, arts, and technology, Thanh Thai also paid particular attention to military matters and weaponry. He ordered the painter Le Van Mien, a graduate of the École des Beaux-Arts in Paris, to draw French gun models so he could study them. He read many “new books” (tan thu) from China and Japan, from which he developed reformist, self-strengthening ideas and, above all, a clear determination to resist the French. His literary and artistic talent was also notable; though he wrote few poems, they were often sharp and emotionally rich. In his leisure time, he would go down to the royal theater Duyet Thi Duong to beat the drum or even perform roles on stage—something rare among previous emperors.

Reign

Anti-French Spirit and Policies of Rule

From the moment he reached maturity on the throne, Thanh Thai displayed a strong national spirit and a very clear anti-French stance. He despised the class of sycophantic officials increasingly manipulated by the colonial authorities. Even though Nguyen Than offered his daughter to the king, making her his First-rank Imperial Consort (de nhat giai phi), Thanh Thai never showed her family particular favor, reflecting his coldness toward Francophile figures.

Many of his actions further illustrated this resistance. When Hoang Cao Khai submitted a list requesting rewards for those who had worked on the Doumer Bridge (Long Bien Bridge) in Hanoi, the king bluntly replied: “I do not even know what those people look like.”

In French eyes, Thanh Thai was a king difficult to control. He rarely showed friendliness toward the French officials working around him, and they, in turn, always viewed him with suspicion. Some accounts suggest that Thanh Thai once attempted to go to China to make contact with anti-French forces but was stopped in Thanh Hoa. Others claim he secretly supported Phan Boi Chau in sending Cuong De abroad to Japan, thus becoming involved in the active Duy Tan (Modernization) movement of the time.

Although the country remained under the protectorate, Thanh Thai’s reign saw the construction of many important civil works. In Hue, a series of new urban facilities were created: hospitals, Dong Ba Market, Trang Tien Bridge, and especially Quoc hoc Hue, one of the first modern educational institutions in Central Vietnam. The establishment of Quoc hoc in 1896 was directly suggested by the king to Minister Ngo Dinh Kha. While the French maintained censorship, they were compelled to recognize the need for modernization and allowed the project to proceed according to the court’s proposal.

At the same time, Thanh Thai quietly prepared armed forces for resistance. He secretly formed women’s companies, each with fifty members, training them in rotation and waiting for an opportunity to rise up. However, this plan was eventually exposed when Minister of Personnel (Bo Lai) Truong Nhu Cuong and the Privy Council (Co mat vien) informed Resident-Superior Leveque. This activity became a pretext for the French to take greater precautions against the king and accelerate their plot to depose him.

Forced Abdication: The “Feigning Madness” Drama and the French Plot

Alarmed by Thanh Thai’s growing national spirit, the French decided to remove him from the throne. When they discovered the weapon designs he had been secretly studying, they immediately sought to charge him. To avoid being arrested at once, Thanh Thai pretended to be insane, scratching his consorts and tearing up the drawings to conceal his true intentions. But the French quickly exploited these acts to accuse the king of being “mentally deranged” and incapable of governing.

They pressured him to abdicate. Resident-Superior Leveque brazenly demanded that, if he wished to remain on the throne, the king must sign a confession, admit to plotting against France, and beg for repentance. Thanh Thai refused, throwing the document to the ground. This was a decisive act affirming his dignity and anti-colonial resolve.

On 29 July 1907, taking advantage of his refusal to ratify several official appointments arranged by the French, Leveque announced his removal and placed him under confinement inside the Imperial City. A Council of Regency headed by Truong Nhu Cuong was formed to legitimize the deposition.

On 3 September 1907, under French orders, the court officials went to the Can Thanh Palace to present the abdication edict, citing health reasons. After reading it, the king merely gave a cold smile, wrote the words “approved” (phe chuan) with bitter irony, and withdrew. From that moment, he was officially stripped of power, ceding the throne to his son Duy Tan.

Years in Exile and Life After Losing the Throne

On 12 September 1907, Thanh Thai was taken to Saigon so the French could decide how to address him, as they did not want him to bear the title of Retired Emperor (Thai thuong hoang). However, according to Nguyen court custom, an abdicated monarch was still honored as such, and the courts in Central and Northern Vietnam continued to observe this formality in official correspondence. In reality, though, this respect was purely nominal: Thanh Thai had become a political prisoner.

He was placed under house arrest at the Bach Dinh (White Palace) in Cap Saint Jacques (Vung Tau). In 1916, after Prince Duy Tan’s failed uprising, the French decided to deport both father and son to Réunion Island in the Indian Ocean.

Life in exile was extremely difficult. Thanh Thai and his family had to rent a house in the city of Saint-Denis. He and Imperial Consort Chi Lac themselves taught their children Vietnamese and traditional music, and assigned household tasks to foster self-reliance: princesses helped in the kitchen, princes prepared betel and areca, cleaned the house, and kept watch. Without a steady income, the family was constantly harassed by landlords and creditors. Unlike Emperor Ham Nghi, who lived in relatively stable conditions in Algeria, Thanh Thai and his family suffered chronic hardship.

In 1925, Emperor Khai Dinh, learning of his situation, sent him 1,000 piastres and occasionally more. But after Khai Dinh’s death, this aid ceased. Consequently, on 21 September 1935, Buu Lan had to write to Emperor Bao Dai asking for financial support to buy a house which, after his death, could be taken over by the state.

Family

Father: Cung Tong Hue Emperor Duc Duc (Nguyen Phuc Ung Chan)

Mother: Tu Minh Hue Empress Phan Thi Dieu

Consorts

Mau tan / Imperial Noble Consort / Principal Imperial Mother Nguyen Gia Thi Anh
Concubine and birth mother of Duy Tan, Nguyen Thi Dinh
First-rank Huyen Consort Nguyen Huu Thi Nga
Khoan Consort Ho Thi Phuong
Tiet Consort Doan Thi Chau
And many other consorts such as Dich Consort Truong thi, Tiep du Duong thi, Beauty Nguyen Thi Kieu, and other Concubines Giai Trieu, Chi Lac, Duong Thi Ngot, etc.

Issue (Sons)

Nguyen Phuc Vinh Hy (1895–1966)
Nguyen Phuc Vinh Tran (1897–1973)
Nguyen Phuc Vinh San (Emperor Duy Tan): son of Concubine Nguyen Thi Dinh
Nguyen Phuc Vinh Giac: son of Huyen Consort
Nguyen Phuc Vinh Kha: son of Khoan Consort
Nguyen Phuc Vinh Vu: son of Tiet Consort
Nguyen Phuc Vinh Luu, Vinh Khoi, Vinh Giu, Vinh Gieu, most of them born during the period of exile in Réunion
Nguyen Phuc Vinh Hoe: son of Concubine Nguyen Thi Dinh

Notable Princesses

Princess Luong Trinh: daughter of Beauty Kieu
Princess Luong Huyen (1899–1977)
Princess Luong Khanh: daughter of Huyen Consort
Princess Luong Nhan: full sister of Duy Tan
Princess Luong Linh (Me Sen): daughter of Khoan Consort
Princesses Luong My, Luong Hao, Luong Tham, etc.

Final Years

In early May 1947, after Duy Tan’s death, thanks to the efforts of his daughter and son-in-law, lawyer Vuong Quang Nhuong, the authorities allowed Thanh Thai to return to Vietnam. He lived at Villa Anna in Vung Tau, and in 1953 he was permitted to go to Hue to visit his parents’ tombs.

On 20 March 1954, Thanh Thai died in Saigon at the age of 75. He was buried at An Lang, the mausoleum complex of Emperor Duc Duc in Thua Thien Hue.

Assessment

King Thanh Thai was one of the most remarkable monarchs of the Nguyen dynasty, standing out for his intense patriotism, progressive reformist thinking, and steadfast courage in the face of French colonial rule. Although he ascended the throne at a very young age, he soon revealed a strong will for autonomy, a desire to modernize the country, and an aspiration to awaken national spirit. From advocating educational reform and emphasizing the training of talent to striving for an honest, upright administration, Thanh Thai demonstrated ideas that went beyond the conservative framework of his time.

The brightest aspect of his character was his undisguised love of country. He openly expressed his anti-French stance and defended the right of self-determination for both court and people. It was precisely this firmness that made him a direct threat in the eyes of the colonial authorities, who sought every means to control him, ultimately deposing him and condemning him to decades of exile.

Despite a life full of upheaval, King Thanh Thai left the image of a ruler of courage, honor, and concern for his people, always yearning for national independence. In the modern history of Vietnam, he is regarded as a symbol of indomitable spirit—a testament to the qualities of a king who, though stripped of power, never lost the dignity and moral courage befitting the head of a nation.

References

Ba vị vua nhà Nguyễn chống ngoại xâm đến hơi thở cuối cùng (Kỳ 3): Thành Thái, vị vua ‘điên’ chống Pháp
Hoàng đế Thành Thái- vị vua yêu nước của vương triều Nguyễn
Hội đồng Trị sự Nguyễn Phúc tộc (1995), Nguyễn Phúc tộc Thế phả, Nxb Thuận Hóa.
Những chuyện hậu cung vua Thành Thái và Khải Định: Vì sao người Pháp phế truất vua Thành Thái?
Vua Thành Thái và những uẩn ức của một ông vua yêu nước

Tiếng Pháp (Français)

Origines

Le roi Thanh Thai, de son nom de naissance Nguyen Phuc Buu Lan, naquit le 14 mars 1879 à la capitale impériale de Hue. Il était le septième fils de l’empereur Duc Duc et de Pham Thi Dieu, plus tard honorée du titre de Tu Minh. Du côté paternel, il était petit-fils du prince Thoai Thai vuong Nguyen Phuc Hong Y et arrière-petit-fils de l’empereur Thieu Tri. Ainsi, du point de vue de la lignée, Buu Lan appartenait à la branche aînée légitime de la dynastie.

Cependant, l’enfance de Buu Lan ne fut nullement marquée par les fastes et la richesse que l’on associe aux autres princes impériaux. À l’âge de quatre ans, son père, l’empereur Duc Duc, fut déposé puis assassiné par les deux régents Ton That Thuyet et Nguyen Van Tuong, ce qui entraîna la disgrâce de toute la famille : rétrogradation, perte de pouvoir et vie sous surveillance étroite. Sa mère et lui durent quitter les palais réservés à la famille impériale, menant une existence discrète, précaire et marquée par le manque. L’assassinat de son père laissa une empreinte profonde dans l’esprit de l’enfant, faisant de ses premières années de vie une période tourmentée et assombrie.

À l’âge de neuf ans, son grand-père maternel Phan Dinh Binh, alors ministre des Finances (Thuong thu Bo Ho), fut arrêté sur ordre de l’empereur Dong Khanh et abandonné à la mort en prison pour avoir critiqué la politique pro-française de ce dernier, ainsi que sa décision de se rendre à Quang Binh pour exhorter l’empereur Ham Nghi à se soumettre. Cette mort injuste entraîna le retour forcé de la famille de Buu Lan à la capitale, sous un régime de surveillance encore plus sévère. Pendant toute son adolescence, Buu Lan grandit sous le regard méfiant et rigoureux de la cour impériale et la surveillance du pouvoir colonial français, dans un environnement loin de l’image que l’on se fait de la vie d’un prince.

Malgré ces origines marquées par l’adversité, Buu Lan fut tout de même éduqué selon les normes de la famille impériale. Il apprit les caractères chinois, les rites, l’art militaire et les matières destinées aux membres de la lignée impériale. Toutefois, en raison de la disgrâce qui avait frappé sa famille, son éducation ne bénéficia ni de la plénitude ni du caractère solennel réservés aux princes favorisés par la cour. Sa vie, dès l’enfance, prit la couleur d’un destin contrarié, qui façonna en lui un caractère ferme, vif, énergique et particulièrement sensible à l’humiliation de la perte d’indépendance nationale.

Contexte historique

Avant que Nguyen Phuc Buu Lan ne soit porté sur le trône, la dynastie des Nguyen traversait une période de grande confusion, de déclin marqué et de forte dépendance vis-à-vis des autorités du protectorat français. Le 2 février 1889, à l’âge de dix ans, Buu Lan fut conduit au palais Thai Hoa pour la cérémonie de son couronnement, adoptant le nom de règne Thanh Thai. Le contexte de son avènement différait profondément de celui des souverains précédents, de nombreux éléments essentiels du rituel dynastique ayant disparu.

Lors des troubles de la capitale en 1885, l’empereur Ham Nghi, en se retirant vers Quang Tri puis Quang Binh pour poursuivre la résistance contre les Français, avait emporté avec lui le “Truyen quoc bao” (sceau impérial de jade) et l’avait perdu au cours de la retraite. À partir du règne de Dong Khanh, les cérémonies de couronnement ne purent donc plus utiliser le sceau de jade transmis de génération en génération, et durent recourir à un autre sceau de substitution, ce qui affaiblit gravement la légitimité de la succession.

Non seulement le sceau manquait, mais il n’y avait pas non plus de testament de transmission du trône : l’empereur Duc Duc avait été assassiné trop rapidement pour en laisser un, tandis que l’empereur Dong Khanh mourut subitement, laissant un fils âgé de seulement trois ans, donc inapte à lui succéder. En conséquence, l’élévation de Thanh Thai au trône résulta à la fois d’un compromis interne à la cour et d’une intervention directe des Français : une troupe de soldats français, armés de fusils, se tenait dans la porte du Ngo Mon le jour du couronnement afin de contrôler la situation.

À peine installé sur le trône, le jeune roi Thanh Thai n’était encore qu’un enfant espiègle, spontané et peu conscient des responsabilités d’un souverain. Durant les premières années de son règne, il restait joueur, indiscipliné, ne respectant guère l’étiquette, au point que les régents tels que Tuy Ly vuong, Nguyen Trong et Truong Quang Dan durent le sermonner à plusieurs reprises, sans grand résultat. Inquiètes de son tempérament difficilement contrôlable, les impératrices douairières des deux palais décidèrent de l’envoyer sur l’île Bong Dinh, sur le lac Tinh Tam, pour le mettre en quasi-résidence surveillée, renforcer la discipline et reprendre son éducation. Ce n’est qu’après une longue période de contrôle strict qu’il fut autorisé à revenir dans la Cité impériale (Dai Noi) pour poursuivre ses études et prendre part aux affaires de l’État.

Cette période illustre la fragilité de la cour des Nguyen : un jeune souverain contraint de mûrir précipitamment, tandis que le pays vivait sous la domination étrangère.

Cependant, dès son entrée dans l’âge adulte, Thanh Thai révéla une nature tout à fait différente de ce que les autorités coloniales françaises espéraient. À l’opposé des souverains jugés faibles et dociles, il se montra intelligent, studieux, ambitieux et animé d’un fort sentiment patriotique. Il étudia les caractères chinois, mais apprit aussi le français de sa propre initiative et obligea ses enfants à faire de même, non par envie de s’assimiler selon le souhait des Français, mais afin de mieux comprendre l’adversaire et de pouvoir lutter en utilisant sa langue.

Il se coupa les cheveux courts, porta des vêtements occidentaux, apprit à piloter des canots et des automobiles, adoptant les techniques occidentales pour servir un projet de réforme et de modernisation du pays. Dans ses relations, sa conduite et sa manière d’entrer en contact avec le peuple, il adopta une attitude proche et simple ; il se déguisait souvent pour parcourir incognito la capitale afin de saisir les réalités de la vie quotidienne. À plusieurs reprises, il conduisit lui-même une voiture en emmenant une de ses épouses impériales à l’extérieur du palais, transgressant ainsi les règles strictes de la vie de cour, ce qui amusait beaucoup la population. Le peuple transmit même un quatrain devenu célèbre :

“Kim Long co gai my mieu,

Tram thuong, Tram nho, Tram lieu, Tram di.”

(Qu’on peut paraphraser ainsi : “A Kim Long, il est une beauté sans pareille ; moi, l’empereur, je l’aime, j’y pense, je prends le risque, et j’y vais.”)

Non content de s’intéresser aux arts, à la culture et aux techniques modernes, Thanh Thai accorda une attention particulière aux questions militaires et à l’armement. Il chargea le peintre Le Van Mien, diplômé de l’École des Beaux-Arts de Paris, de dessiner des modèles de fusils français afin de les étudier. Il lut de nombreux ouvrages réformistes venus de Chine et du Japon, ce qui alimenta sa pensée de réforme, de renforcement national et surtout un esprit clairement anti-français.

Son talent artistique et littéraire était également notable : bien qu’il ait peu composé de poèmes, ceux-ci étaient souvent incisifs et riches en émotions. Lorsqu’il avait du temps libre, il descendait au théâtre Duyet Thi Duong pour battre le tambour ou même monter sur scène pour jouer des rôles dans des pièces de théâtre traditionnel, chose quasi inconnue chez les empereurs précédents.

Gouvernement et politique

Esprit de résistance à la France et orientations de son règne

Dès qu’il parvint à l’âge adulte sur le trône, Thanh Thai manifesta un vif patriotisme et une attitude nettement hostile à la domination française. Il méprisait la couche mandarinale opportuniste, de plus en plus manipulée par les colonisateurs. Bien que Nguyen Than ait offert sa fille au roi, qui devint sa première concubine de rang élevé (de fait “de nhat giai phi”), Thanh Thai ne lui accorda pas de faveur particulière, ce qui révélait sa froideur à l’égard des figures pro-françaises.

Plusieurs de ses gestes illustrent clairement cet esprit de résistance. Lorsque Hoang Cao Khai présenta la liste de ceux qui devaient être récompensés pour la construction du pont Doumer (pont Long Bien) à Hanoi, le roi répondit sèchement :

« Je ne sais même pas à quoi ressemblent ces gens-là. »

Aux yeux des Français, Thanh Thai était un souverain difficilement contrôlable. Il se montrait rarement cordial avec les Français travaillant à ses côtés, si bien qu’ils le regardaient constamment avec suspicion. Certains documents laissent entendre que Thanh Thai aurait tenté de se rendre en Chine pour contacter des forces anti-françaises, mais aurait été arrêté à Thanh Hoa. D’autres suggèrent qu’il aurait secrètement soutenu Phan Boi Chau dans l’envoi du prince Cuong De au Japon, s’impliquant ainsi fortement dans le mouvement réformiste Duy Tan en pleine effervescence.

Bien que le pays restât sous le joug du protectorat, le règne de Thanh Thai fut marqué par la réalisation de nombreuses infrastructures civiles importantes. À Hue, plusieurs équipements urbains virent le jour : hôpital, marché Dong Ba, pont Trang Tien, et surtout le Lycee Quoc Hoc Hue, l’un des premiers établissements d’enseignement moderne au Trung Ky (Annam). La création de cette école, en 1896, fut suggérée directement par le roi au ministre Ngo Dinh Kha. Malgré le contrôle de la censure française, les autorités coloniales durent reconnaître la nécessité de la réforme et autoriser le projet porté par la cour.

Parallèlement, Thanh Thai se consacra en secret à la préparation d’une force armée contre la France. Il constitua des unités de femmes soldats, chacune comprenant cinquante personnes, formées par roulement, en attente d’une occasion de se soulever. Ce projet fut toutefois éventé lorsque le ministre des Rites Truong Nhu Cuong et le Conseil privé (Co mat vien) en informèrent le résident supérieur Leveque. Cette découverte renforça la méfiance française à l’égard du roi et accéléra les plans visant à le déposer.

La déposition forcée : la “folie simulée” et les manœuvres du pouvoir colonial

Alarmés par le patriotisme croissant de Thanh Thai, les Français décidèrent de le destituer. Lorsqu’ils découvrirent les dessins d’armes qu’il faisait secrètement étudier, ils furent prêts à l’inculper. Pour éviter une arrestation immédiate, Thanh Thai simula la folie : il se mit à griffer ses épouses et à déchirer tous les plans, afin de détruire les preuves de ses véritables intentions. Les Français exploitèrent aussitôt ce comportement pour l’accuser de “démence” et d’incapacité à gouverner.

Ils exercèrent alors des pressions pour le pousser à abdiquer. Le résident supérieur Leveque alla jusqu’à lui imposer une condition : s’il voulait rester sur le trône, il devait signer une déclaration de repentir, reconnaître ses “complot anti-français” et promettre de se raviser. Thanh Thai refusa net, jeta le document au sol, affirmant ainsi clairement sa dignité et sa détermination face à l’occupant.

Le 29 juillet 1907, profitant de ce que le roi refusait d’approuver certaines nominations de mandarins manipulées par la France, Leveque proclama sa destitution et ordonna sa mise en résidence surveillée dans la Cité impériale. Un Conseil de régence, présidé par Truong Nhu Cuong, fut alors mis en place pour donner une apparence de légalité à cette déposition.

Le 3 septembre 1907, les mandarins, sur ordre des Français, se rendirent au palais Can Thanh pour présenter l’acte d’abdication, officiellement motivé par des raisons de santé. Après l’avoir lu, le roi se contenta de sourire amèrement, signa d’un simple “approuvé” puis se retira. À partir de ce moment, il fut officiellement dépouillé de ses pouvoirs et le trône fut transmis à son fils, Duy Tan.

Les années d’exil et la vie après la perte du trône

Le 12 septembre 1907, Thanh Thai fut conduit à Saigon pour régler la question de son titre, les Français ne souhaitant pas qu’il conserve celui de “Thai thuong hoang” (empereur retraité). Toutefois, selon la coutume de la dynastie Nguyen, un empereur déchu conservait ce titre honorifique, et les administrations du Tonkin et de l’Annam continuèrent à l’employer dans leurs correspondances. Cette marque de respect demeurait cependant purement formelle : en réalité, Thanh Thai était devenu un prisonnier politique.

Il fut d’abord placé en résidence surveillée à Bach Dinh, au Cap Saint Jacques (Vung Tau). En 1916, après la tentative de soulèvement du roi Duy Tan, les Français décidèrent d’exiler le père et le fils à l’île de Reunion, dans l’océan Indien.

La vie en exil fut extrêmement difficile. Thanh Thai et sa famille durent louer une maison dans la ville de Saint Denis. Il enseignait lui-même, avec la reine Chi Lac, la langue vietnamienne et la musique traditionnelle à ses enfants, tout en organisant la répartition des tâches domestiques pour cultiver leur autonomie : les princesses s’occupaient de la cuisine, les princes préparaient le bétel, nettoyaient la maison, montaient la garde, etc. Faute de revenus stables, la famille était constamment harcelée par les propriétaires et les créanciers. Contrairement à l’empereur Ham Nghi, qui put mener une existence relativement stable en Algérie, Thanh Thai et les siens vécurent dans un dénuement chronique.

En 1925, l’empereur Khai Dinh, conscient de sa situation, lui envoya une somme de 1 000 piastres, puis quelques aides ponctuelles. Après la mort de Khai Dinh, ces soutiens cessèrent. Ainsi, le 21 septembre 1935, Buu Lan dut écrire à l’empereur Bao Dai pour solliciter une aide financière destinée à l’achat d’une maison, que l’État pourrait récupérer après sa mort.

Famille

Père : Cung Tong Hue Hoang de Duc Duc (Nguyen Phuc Ung Chan)

Mère : Tu Minh Hue Hoang hau Phan Thi Dieu

Épouses et concubines principales

Mau tan / Hoang quy phi / Hoang dich mau Nguyen Gia Thi Anh
Tai nhan Nguyen Thi Dinh, mère biologique de Duy Tan
Nhat giai Huyen phi Nguyen Huu Thi Nga
Khoan phi Ho Thi Phuong
Tiet phi Doan Thi Chau

Et de nombreuses autres concubines, telles que Dich tan Truong thi, Tiep du Duong thi, My nhan Nguyen Thi Kieu, les Tai nhan Giai Trieu, Chi Lac, Duong Thi Ngot, etc.

Descendance

Fils

Nguyen Phuc Vinh Hy (1895–1966)
Nguyen Phuc Vinh Tran (1897–1973)
Nguyen Phuc Vinh San (Duy Tan) : fils de Tai nhan Nguyen Thi Dinh
Nguyen Phuc Vinh Giac : fils de Huyen phi
Nguyen Phuc Vinh Kha : fils de Khoan phi
Nguyen Phuc Vinh Vu : fils de Tiet phi
Nguyen Phuc Vinh Luu, Vinh Khoi, Vinh Giu, Vinh Gieu, pour la plupart nés durant l’exil à Reunion
Nguyen Phuc Vinh Hoe : fils de Tai nhan Nguyen Thi Dinh

Princesses marquantes

Luong Trinh : fille de My nhan Kieu
Luong Huyen (1899–1977)
Luong Khanh : fille de Huyen phi
Luong Nhan : sœur cadette de Duy Tan
Luong Linh (me Sen) : fille de Khoan phi
Luong My, Luong Hao, Luong Tham, etc.

Fin de vie

Au début du mois de mai 1947, après la mort de Duy Tan, grâce aux démarches de sa fille et de son gendre, l’avocat Vuong Quang Nhuong, les autorités autorisèrent Thanh Thai à revenir au Vietnam. Il s’installa à la Villa Anna à Vung Tau et, en 1953, reçut la permission de se rendre à Hue pour visiter les tombeaux de ses parents.

Le 20 mars 1954, Thanh Thai s’éteignit à Saigon à l’âge de 75 ans. Il fut inhumé à An Lang, le complexe funéraire de l’empereur Duc Duc, dans la province de Thua Thien Hue.

Appréciation et héritage historique

Le roi Thanh Thai compte parmi les souverains les plus singuliers de la dynastie des Nguyen, remarquable par son patriotisme ardent, son esprit de réforme progressiste et sa fermeté face à la domination coloniale française. Bien qu’il soit monté sur le trône très jeune, il manifesta rapidement une volonté d’autonomie, le désir de moderniser le pays et de raviver le sentiment national. De ses initiatives en matière de réforme de l’éducation, avec l’accent mis sur la formation des talents, à sa volonté d’instaurer un gouvernement plus intègre, Thanh Thai se distingua par une pensée dépassant largement le conservatisme de son époque.

Le trait le plus éclatant de sa personnalité fut son amour de la patrie, qu’il ne chercha jamais à dissimuler. Il afficha ouvertement son opposition à la France, défendit le droit à l’autodétermination de la cour et du peuple. C’est précisément cette fermeté qui amena les colonisateurs à le considérer comme une menace directe, à le surveiller étroitement, puis à le déposer et à le condamner à un long exil.

Malgré une existence marquée par les bouleversements, Thanh Thai laissa l’image d’un souverain courageux, attaché à la justice et à son peuple, animé d’un désir constant d’indépendance pour son pays. Dans l’histoire du Vietnam contemporain, il est considéré comme un symbole de résistance indomptable, une preuve que l’on peut perdre le pouvoir sans jamais renoncer à la dignité ni au courage qui sied au chef d’une nation.

References

Ba vị vua nhà Nguyễn chống ngoại xâm đến hơi thở cuối cùng (Kỳ 3): Thành Thái, vị vua ‘điên’ chống Pháp
Hoàng đế Thành Thái- vị vua yêu nước của vương triều Nguyễn
Hội đồng Trị sự Nguyễn Phúc tộc (1995), Nguyễn Phúc tộc Thế phả, Nxb Thuận Hóa.
Những chuyện hậu cung vua Thành Thái và Khải Định: Vì sao người Pháp phế truất vua Thành Thái?
Vua Thành Thái và những uẩn ức của một ông vua yêu nước

Tiếng Trung (中文)

身世

成泰帝，諱阮福寶蘭，1879年3月14日生於順化京城。

他是育德帝與潘氏調（後被尊為慈明皇后）的第七子。就父系而言，他是瑞泰王阮福洪伊之孫、紹治帝之曾孫，因此從血統上看，寶蘭屬於帝室嫡長一支。

然而，寶蘭的童年並不像其他皇子那樣享受富貴榮華。當他四歲時，其父育德帝被兩位輔政大臣尊室說與阮文祥廢黜並逼迫致死，導致全家一落千丈，被降級、失勢，生活於嚴密的監控之下。母子二人被迫離開皇族專用的宮殿，過著清冷、飄搖而匱乏的日子。先皇被害的事件在他的童年心靈上留下極其深刻的烙印，使他幼年時期充滿動盪與鬱結。

九歲時，他的外祖父潘廷平（時任戶部尚書）因敢於批評親法的同慶帝，以及反對出往廣平勸降咸宜帝，而被同慶帝下令逮捕、囚禁，並任其死於獄中。外祖之冤死使寶蘭一家的處境更為惡化，全家被押解回京城，接受更加嚴密的監視。少年時期的寶蘭，始終成長在朝廷的猜忌以及法國殖民當局的嚴密盯防之中，生活景況與外人對「皇子」一詞的想象完全相反。

儘管出身多舛，寶蘭仍依照皇族規範接受教育。他學習漢字、禮儀、兵法，以及屬於帝王之輩應習之學問。然而，由於其家族曾經失寵，對他的教養既不完備，也缺乏往日對皇子那種隆重周備的安排。他自幼的人生便帶有一種坎坷命運的色彩，使其性格變得堅毅、敏銳、有韌性，並對國破家亡之恥格外敏感。

歷史背景

在阮福寶蘭被推上帝位之前，阮朝正處於格外混亂與衰弱的階段，並深受法國保護國政權的控制。1889年2月2日，年僅十歲的寶蘭被迎入太和殿舉行登基大典，取年號「成泰」。然而，他登基時的背景與此前諸朝大不相同：許多皇家典禮中至關重要的元素已不復存在。

咸宜帝在1885年京城變亂中出奔，先後至廣治、廣平抗法時，曾攜帶「傳國寶」（玉製寶璽），後在撤退途中遺失。自同慶帝以來，歷代登基典禮皆已無傳國玉璽，只得以他璽暫時替代，使得繼承序列的合法性與正統性大為削弱。不僅缺少傳國寶，此時朝廷亦無正式的傳位遺詔：育德帝遭逼害過於倉促，未及留下遺詔；同慶帝又暴亡，其子年僅三歲，根本不具備繼位條件。結果，擁立成泰既是朝廷的權宜之計，也同時受到法國的直接操控——在他登基之日，一隊全副武裝的法國士兵就站在午門內，以資監控。

剛被推上帝位時，新君成泰仍只是一個頑皮、天真，尚無帝王責任意識的孩童。初期在位的日子裡，他貪玩、不守章矩，以致輔政的綏理王、阮仲、張光旦等人多次諫勸卻束手無策。擔心他性情難以約束，兩宮太后遂決定將他送至靜心湖上的蓬亭島加以管束，重新訓練紀律與教養。經過長期嚴格的約束，他才被送回大內，繼續學習並參與朝政。這一階段清楚展現了阮朝政局的動盪：一位少帝被迫急速成長，而國家卻已深陷列強陰影之下。

然而，一旦進入成年之際，成泰所展現出的本性，卻與法國殖民當局的期待完全不同。不同於此前多位懦弱的君主，他聰明好學，有抱負，且懷有強烈的愛國精神。成泰在學習漢文經史的同時，主動學習法文，並要求諸子也必須學習法文，目的並非順從法國，而是為了更了解對手，運用其語言來與之周旋較量。他剪短頭髮、改穿西式服裝，學習駕駛快艇與汽車，吸收西方技術，以用於國家之改革與維新。

在與臣民往來，以及對百姓的態度上，他保持親近、平易的風格；常常微服出城，在京城及其周邊微行，以了解實際民生。他曾親自駕車載皇妃出行，打破後宮不得隨意出外的舊例，引得民間熱議，甚至流傳順口溜：

「金龍有女多嬌，

朕憐朕念，甘冒險而往。」

成泰不僅熱衷於文化、藝術與新技術，也對軍事與武器格外關注。他命曾留學巴黎美術學院的畫師黎文明臨摹法國各式槍炮圖樣，以供研究。他廣泛閱讀來自中國、日本的「新書」，由此形成改革、自強的思想，並清楚樹立起抗法意志。其文學與藝術才華亦十分突出，雖不多作詩，但偶有作品，皆精煉而富於感情；閒暇時，他還會到閱是堂擊鼓，甚至親自登台演出戲曲角色，這在以往諸帝中極為罕見。

統治事業

一、反法精神與施政方略

成泰在年紀尚輕、剛獨掌大權之時，便展現了強烈的民族意識和鮮明的反法立場。他鄙視日益被殖民政府操控的媚法官僚階層。即便阮身（阮紳）以其女進宮並成為第一階嬪妃，成泰對其仍並未加以重用，足見他對親法人士的一種冷淡態度。

他的許多舉動更加凸顯其反抗精神。例如，黃高啟上奏請求獎賞修建河內都梅爾橋（龍編橋）諸人時，成泰冷冷回應：「朕又不識那些人是何等相貌。」

在法國人眼中，成泰是一位難以控制的君主。他極少對身邊任職的法國人表現出親近友好的姿態，因此常遭他們猜忌。有資料認為，成泰曾意圖前往中國，與當地反法力量建立聯繫，但行至清化即被阻回；亦有說法稱，他曾秘密協助潘佩珠安排阮福永瑞（嗣德帝之後、號「彊帝」／強帝，即「強帝、康德」之一系，今多稱「彊帝」或「強帝」，此處即指「彊帝／強帝」——即後來的維新帝候補人選強帝）出洋赴日本，參與當時正風起雲湧的維新運動。

儘管國家仍處於保護國體制下，成泰在位期間卻見證了多項重要民生建設。在順化，一批新的城市設施先後建成：醫院、東坡市場、長前橋，尤其是順化國學校——中圻最早的一批新式教育機構之一。國學校於1896年的創辦，即是成泰向尚書吳廷可提出的建議。儘管法國仍掌握審查之權，但他們不得不承認革新的需求，因而允許按朝廷建議付諸實行。

同時，成泰還秘密籌備武裝力量以圖抗法。他悄悄組建多支女子軍，每隊約五十人，輪番受訓，伺機起事。然而，這一計畫最終因吏部尚書張如綱與機密院向監國勒維克密報而敗露，成為法國對他高度戒備並加速推行廢黜陰謀的重要藉口。

二、被迫退位：假瘋與法國的政治陰謀

面對成泰日漸高漲的民族意識與反法態度，法國殖民當局決心將他逐出帝位。當他秘密研究武器、繪製兵器圖樣的行動被發覺後，法方立即尋機加以羅織罪名。為避免立刻被捕，成泰遂假裝發瘋，自殘抓傷宮妃，並撕毀圖紙，用以掩飾真正企圖。法國人則立刻加以利用，編造他「精神失常」、「不適宜治國」的指控。

隨後，法國對他施加巨大的退位壓力。監國勒維克甚至無所顧忌地提出：若想繼續留在帝位，成泰必須簽署謝罪書，承認自己陰謀反法，並表示懺悔改過。成泰斷然拒絕，當場將文書掷於地上，這一舉動充分彰顯他堅守尊嚴、拒絕向外敵屈服的氣節。

1907年7月29日，勒維克藉成泰不肯批准一批由法國操控的官員任命案為由，宣布剝奪其實權，並將他軟禁於大內。同時設立由張如綱主持的攝政會，以合法化廢黜之舉。

1907年9月3日，奉法國之命，朝臣入乾成殿奉上以「健康不佳」為名的退位詔書。成泰閱畢，只是冷笑一聲，揮筆寫下「批準」二字，隨即負手而入，從此正式失去權力，將帝位讓給其子阮福永珊（維新帝）。

流放歲月與失位之後的人生

1907年9月12日，成泰被押往西貢，商議其名分稱呼，因法國當局不願他保留「太上皇」的尊號。然而按阮朝舊制，退位之君仍應被尊稱太上皇，中、北圻朝廷在公文往來中仍沿用此規定。只不過這種尊稱只停留在形式層面，現實中，成泰已淪為一名政治犯。

他先被軟禁於頭頓的白宮（卡普‧聖雅各角）。直至1916年，維新帝密謀起義失敗後，法國決定將父子二人一同流放至印度洋上的留尼汪島。

在流放地，成泰一家的生活極為艱辛，只能在聖但尼城租屋而居。他與皇妃志樂親自教導子女越南語與民族樂器，並在家中分派各種家務，培養他們的自立精神：公主料理廚務，王子負責檳榔、打掃、守門等。由於毫無固定收入，全家常常遭房東與債主逼迫。與在阿爾及利亞生活相對穩定的咸宜帝不同，成泰與家人長期處於捉襟見肘、清苦困頓的境地。

1925年，啟定帝得知其窘況後，曾匯去一千元救濟，並不時略有接濟。但啟定帝死後，此項援助即告中止。為此，1935年9月21日，寶蘭不得不致信保大帝，請求資助購買一座房屋，並表示在自己去世後，此屋可收歸國家。

家眷

父：恭宗惠皇帝育德（阮福應真）

母：慈明惠皇后潘氏調

后妃

茂嬪／皇貴妃／皇嫡母阮嘉氏英

才人、皇生母阮氏定

一階玄妃阮有氏雅

寬妃胡氏芳

節妃段氏秋

以及其他多位嬪妃，如易嬪張氏、婕妤楊氏、美人阮氏嬌，才人佳兆、志樂、楊氏糖等人。

後裔