Thông tin chung
Lê Ngọc Bình (chữ Hán: 黎玉玶; sinh ngày 22 tháng 1 năm 1785 – mất ngày 10 tháng 10 năm 1810), được truy phong Đức phi (德妃), còn được biết đến với các tên gọi như Lê Đức phi (黎德妃) hay Đệ Tam Cung Thận Đức Phi. Bà vốn xuất thân là một công chúa của triều Hậu Lê, sau đó được tiến cung trở thành phi tần của vua Cảnh Thịnh Nguyễn Quang Toản dưới triều Tây Sơn, và cuối đời lại trở thành một phi của hoàng đế Gia Long triều Nguyễn.
Lê Ngọc Bình là một trong số rất ít phụ nữ trong lịch sử Việt Nam, cùng với Dương Vân Nga, từng làm hậu phi cho hai vị quân vương thuộc hai triều đại hoàn toàn khác nhau. Điều đặc biệt là hai triều đại Tây Sơn và Nguyễn vốn đối nghịch và giao tranh gay gắt trong tiến trình lịch sử, khiến cuộc đời bà trở thành một trường hợp hiếm hoi và nhiều phần đặc biệt.
Xuất thân
Công chúa Lê Ngọc Bình là ái nữ út của vua Lê Hiển Tông với Chiêu nghi Nguyễn Thị Điều. Bà là em gái cùng cha khác mẹ với công chúa Lê Ngọc Hân, và mẹ bà cũng là người đồng hương với Chiêu nghi Nguyễn Thị Huyền – mẹ của Ngọc Hân cho thấy mối liên hệ thân thiết giữa hai nhánh trong hoàng tộc. Một số nguồn tư liệu cho rằng bà là người con gái thứ 23 của vua Lê Hiển Tông, thậm chí có ý kiến khác xác định năm sinh của bà là 1783 hay 1775, nhưng đều thống nhất rằng bà sinh trưởng trong giai đoạn cuối thời Lê Trung hưng.
Ngọc Bình nổi tiếng từ nhỏ nhờ nhan sắc rạng rỡ và mùi hương lạ trên cơ thể, đến mức về sau hoàng đế Gia Long cũng bỏ ngoài tai lời can gián để nạp bà làm phi. Năm Cảnh Thịnh thứ 3 (1795), sau khi quyền thần Bùi Đắc Tuyên bị loại trừ, Lê Ngọc Hân tiến cử em gái vào hậu cung Cảnh Thịnh Đế Nguyễn Quang Toản; theo Quốc sử di biên, nhiều khả năng Ngọc Bình chỉ giữ ngôi phi tần, chứ chưa từng được lập làm Hoàng hậu như một số tài liệu truyền tụng.
Cuộc đời
Cuộc đời của Lê Thị Ngọc Bình bước sang một trang mới đầy trái ngang khi triều đại Tây Sơn sụp đổ và nhà Nguyễn thống nhất. Quốc sử di biên do Phan Thúc Trực soạn vào năm Tự Đức thứ 4 – 5 (1851–1852), đã chép rất rõ:
Năm Nhâm Tuất, Gia Long năm đầu (1802)… Ngày 21 Canh Thân, Thế Tổ (Gia Long) đến kinh thành Thăng Long, hào mục bắt anh em Nguyễn Quang Toản dâng lên vua… dâng nộp bà phi Lê Thị Ngọc Bình vào trong cung vua
Khi Cảnh Thịnh chạy ra Bắc, Ngọc Bình và một số cung nữ bị kẹt lại Phú Xuân. Gia Long tiến vào kinh thành, nhìn thấy bà còn trẻ, dung mạo đoan trang, ăn nói dịu dàng, phong tư mềm mại nên nảy lòng muốn nạp làm phi. Triều thần đồng loạt ngăn cản, nhắc rằng thiên hạ “thiếu gì gái đẹp”, không nên “lấy vợ của giặc làm vợ mình”. Nhưng Gia Long chỉ bật cười: “Đến đất nước của giặc ‘tau’ còn lấy, huống chi là vợ giặc; ‘tau’ lấy vợ giặc làm vợ ‘tau’ thì có chi mô!
Bất chấp sự can ngăn, Ngọc Bình vẫn được đưa vào nội đình và được phong làm Chiêu Nghi (昭儀). Từ đây, cuộc đời bà phải chứng kiến bi kịch chồng chất. Nhiều tài liệu mô tả rằng theo lệnh Gia Long, bà bị ép phải đứng xem cảnh Nguyễn Quang Toản – người chồng trước của bà bị xử tử bằng hình voi xé, một cái chết thảm khốc khiến bà kêu lên “Ôi phu quân!” rồi ngất lịm. Từ thời điểm ấy, Ngọc Bình dù được ban ân sủng vẫn sống trong nỗi cô độc của người phụ nữ mất nước và bị buộc phải trở thành chiến lợi phẩm của kẻ chiến thắng. Dân gian kể rằng bà từng xin được xuống tóc đi tu, nương cửa Phật để giải thoát cho chính mình, nhưng Gia Long không chấp thuận.
Trong cung Nguyễn, Ngọc Bình dần được nâng lên ngôi Đức phi, đứng hàng thứ ba sau hai Hoàng hậu. Bà sinh được bốn con:
- Quảng Uy công Nguyễn Phúc Quân (1809);
- Thường Tín công Nguyễn Phúc Cự (1810);
- Mỹ Khê Công chúa Ngọc Khuê;
- An Nghĩa Công chúa Ngọc Ngôn.
Nhưng do liên tiếp sinh nở, sức khỏe của bà suy kiệt nhanh chóng. Đại Nam thực lục ghi rõ:
Canh Ngọ, Gia Long năm thứ 9 (1810), Chiêu Nghi Lê thị (con gái út của Lê Hiển Tông) mất, tặng Đức phi, an táng ở Trúc Lâm, Hương Trà, Thừa Thiên
Khi mất, bà chỉ vừa tròn 25 tuổi, mang thụy hiệu Cung Thận Đức phi (恭慎德妃).
Cuộc đời Công chúa Lê Ngọc Bình mang đầy nghịch lý và bi thương như định mệnh an bày: con vua mà phải làm vợ hai đời đế vương của hai triều đại đối nghịch, để dân gian xót thương truyền câu ca:
Số đâu có số lạ lùng
Con vua lại lấy hai chồng làm vua.
Thờ phụng
Sau khi qua đời vào năm 1810, hưởng dương 25 tuổi, Lê Ngọc Bình được vua Gia Long truy phong thụy hiệu Cung Thận Đức phi (恭慎德妃), còn gọi là Đức phi hoặc Lê Đức phi. Ban đầu, bà được an táng tại làng Trúc Lâm, thuộc Hương Trà, Thừa Thiên. Từ đường của bà được lập tại Kim Long, sau dời về làng Phú Xuân, và hiện nay thờ tại từ đường của Thường Tín Quận Công (Nguyễn Phúc Cự), con trai thứ hai của bà.
Mộ phần của Lê Ngọc Bình đã trải qua nhiều lần di dời, hiện được cải táng tại đồi Mâm Xôi, khu Đồng Chầm, phường Hương Hồ, thị xã Hương Trà, Thừa Thiên Huế, vào năm 2008 hoặc tháng 12 năm 2009, với bia mộ ghi năm cải táng Bính Thân 2016. Hiện trạng lăng mộ khá khiêm tốn: mộ bà nằm lẫn với mộ của dân chúng, quy mô nhỏ, nền lát xi măng, thiếu các công trình trang trí theo nghi thức hoàng gia như bình phong, tường thành hay cổng vòm. Lăng mộ có hình chữ nhật, mái bốn tầng giống kiểu mái nhà, xung quanh trơn, phía trước đặt hương án bằng xi măng cùng bát hương và đồ thờ cúng.
Mộ phần của các con bà cũng được tưởng nhớ: Quảng Uy Công Nguyễn Phúc Quân cách mộ mẹ khoảng 50m, có bình phong và bia đá ghi “Quảng Uy Công chi mộ”, còn Thường Tín Quận Công Nguyễn Phúc Cự được thờ tại từ đường hiện nay. Lăng mộ Thường Tín Quận Công nằm trước chùa Bảo Quang, nơi ngài có thể nghe tiếng tụng kinh và tiếng chuông mỗi ngày, tạo nên một không gian tâm linh gần gũi, trang nghiêm.
Ngoài ra, Lê Ngọc Bình còn nổi bật bởi lòng từ bi và tín ngưỡng Phật giáo. Sau khi chứng kiến cảnh vua Gia Long hành hình vua Cảnh Thịnh và các tướng Tây Sơn, bà trong tâm trạng buồn đau và ghê sợ, đã cho dựng bàn thờ và mời nhà sư từ chùa Ấn Tôn (Từ Đàm ngày nay) tụng kinh siêu độ cho các vong hồn Tây Sơn. Tuy nhiên, việc này sau đó bị giám quan chặn lại và tâu lên vua Gia Long, phản ánh cả nỗi day dứt và lòng nhân ái sâu sắc của bà đối với những người đã khuất.
Tham khảo
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Ngô Đức Thọ dịch và chú thích, Nxb Khoa học xã hội.
- Phan Thúc Trực, Quốc sử di biên, Nxb Văn hóa – Thông tin.
- Lê Hiển Tông, Wikipedia.
- Lê Ngọc Bình, Wikipedia.
- Gia Long, Wikipedia.
- Thu Hà, Cuộc đời mỹ nhân Ngọc Bình, người khiến Vua Gia Long mang tiếng lấy “vợ thừa”, Tạp chí Dân Việt, đăng tải ngày 01/07/2021.
- Chuyện nàng Ngọc Bình lấy hai chồng… làm Vua, Bảo tàng Lịch sử quốc gia, đăng tải ngày 18/07/2011.
- Bí ẩn danh tính Ngôi mộ bên Lăng vị Hoàng tử con vua Gia Long và Đức phi Ngọc Bình, Youtube Lequang Channel, đăng tải ngày 17/9/2022.
- Chí Long, Số phận công chúa duy nhất lấy 2 chồng đều là vua nhưng thuộc hai triều đại thù địch nhau trong sử Việt, Báo Lao động, đăng tải ngày 06/07/2024.
- Mộ bà Lê Thị Ngọc Bình, người lấy hai chồng là Vua đối địch, Youtube Tung Tăng Khắp Miền, đăng tải ngày 16/10/2025.
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh (English)
General Information
Le Ngoc Binh (Chinese characters: 黎玉玶; born January 22, 1785 – died October 10, 1810), posthumously honored as Duc phi (德妃), also known as Le Duc phi (黎德妃) or the Third Palace Lady Cung Than Duc Phi. She was originally a princess of the Later Le dynasty, later entered the palace as a consort of Emperor Canh Thinh Nguyen Quang Toan of the Tay Son dynasty, and eventually became a consort of Emperor Gia Long of the Nguyen dynasty.
Le Ngoc Binh was one of the very few women in Vietnamese history, alongside Duong Van Nga, who served as imperial consort to two different rulers of two completely separate dynasties. What makes her case particularly remarkable is that the Tay Son and Nguyen dynasties were fierce enemies, making her life an exceptional and rare situation.
Origin
Princess Le Ngoc Binh was the youngest daughter of King Le Hien Tong and Consort Chieu Nghi Nguyen Thi Dieu. She was the younger half-sister of Princess Le Ngoc Han. Her mother was also a fellow villager of Consort Chieu Nghi Nguyen Thi Huyen—Ngoc Han’s mother—showing the close connection between the two maternal branches of the royal family. Some sources claim she was the 23rd daughter of Le Hien Tong, and others suggest she was born in 1783 or even 1775, but all agree that she lived during the final phase of the Restored Le period.
Ngoc Binh was renowned from childhood for her radiant beauty and a natural fragrance said to emanate from her body—something so striking that Emperor Gia Long later ignored strong objections from his court in order to take her as his consort. In the 3rd year of Canh Thinh (1795), after the powerful official Bui Dac Tuyen was eliminated, Le Ngoc Han recommended her sister to Emperor Canh Thinh Nguyen Quang Toan. According to Quoc su di bien, she likely held the rank of consort, and contrary to later folklore, was never officially established as Empress.
Life
The life of Le Thi Ngoc Binh entered a tragic new chapter when the Tay Son dynasty collapsed and the Nguyen dynasty unified the country. The historical chronicle Quoc su di bien, compiled by Phan Thuc Truc in the 4th–5th years of Tu Duc (1851–1852), records:
In the year Nham Tuat, the first year of Gia Long (1802)… On the day Canh Than (21st day), the Emperor arrived in Thang Long, local authorities captured Nguyen Quang Toan and his brothers and presented them to the throne… They also offered Lady Le Thi Ngoc Binh to the imperial palace.
When Emperor Canh Thinh fled north, Ngoc Binh and several palace women were left behind in Phu Xuan. Upon entering the capital, Gia Long saw that she was still young, graceful, gentle in speech, and elegant in manner, and therefore wished to take her as a consort. His officials strongly objected, reminding him that the empire had “no shortage of beautiful women,” and that he should not “take the enemy’s wife as his own.” But Gia Long simply laughed: “I have taken the enemy’s country, so why not the enemy’s wife? If I take the enemy’s wife and make her my wife, what is wrong with that?”
Despite the objections, Ngoc Binh was taken into the inner palace and granted the rank of Chieu Nghi (昭儀). From there, her life was marked by deep tragedy.
Many accounts state that by Gia Long’s order, she was forced to witness her former husband, Emperor Nguyen Quang Toan, being executed by elephant-tearing—a horrifying death that caused her to cry out “Oh, my husband!” before fainting. From that moment, although she received imperial favor, she lived in profound loneliness as a woman whose homeland had fallen and who was forced to become the spoils of the victor. Folklore records that she once begged to shave her head and become a nun, but Gia Long did not allow it.
In the Nguyen palace, Ngoc Binh was gradually elevated to the rank of Duc phi, the third-highest position after the two Empresses. She gave birth to four children:
– Prince Quang Uy, Nguyen Phuc Quan (1809)
– Prince Thuong Tin, Nguyen Phuc Cu (1810)
– Princess My Khe, Ngoc Khue
– Princess An Nghia, Ngoc Ngon
Due to difficult pregnancies and repeated childbirth, her health deteriorated quickly. Dai Nam thuc luc records:
In the year Canh Ngo, the 9th year of Gia Long (1810), Lady Chieu Nghi of the Le clan (youngest daughter of Le Hien Tong) died, posthumously honored as Duc phi, and buried in Truc Lam, Huong Tra, Thua Thien.
At her passing, she was only 25 years old, bearing the posthumous title Cung Than Duc Phi (恭慎德妃).
Her life remains one of the most tragic in Vietnamese history: a princess who became the wife of two emperors from rival dynasties. The people composed a lament for her:
So dau co so la lung
Con vua lai lay hai chong lam vua.
Veneration
After her death in 1810 at the age of 25, Le Ngoc Binh was posthumously granted the title Cung Than Duc Phi (恭慎德妃), commonly known as Duc phi or Le Duc phi. She was first buried in Truc Lam village, Huong Tra, Thua Thien. Her ancestral shrine was initially established in Kim Long, later relocated to Phu Xuan village, and is now maintained in the ancestral hall of Thuong Tin Quan Cong (Nguyen Phuc Cu), her second son.
Her grave has been moved several times. It is now reinterred at Mam Xoi Hill, Dong Cham area, Huong Ho ward, Huong Tra town, Thua Thien Hue, in 2008 or December 2009, with the tombstone noting a reburial date of Binh Than 2016. The tomb is modest: it lies among common graves, with a small cement platform, lacking royal architectural elements such as screen walls, enclosures, or ceremonial gates. The tomb is rectangular with a four-tiered roof, plain sides, and a simple cement altar for incense offerings.
Her children’s tombs are also commemorated: Prince Quang Uy Nguyen Phuc Quan lies about 50 meters from his mother’s grave, marked by a stone stele inscribed “Quang Uy Cong chi mo,” while Prince Thuong Tin Nguyen Phuc Cu is honored at his current ancestral hall. His tomb lies before Bao Quang Pagoda, where the sound of chanting and temple bells forms a serene spiritual atmosphere.
Le Ngoc Binh was also noted for her compassion and Buddhist piety. After witnessing Gia Long execute Emperor Canh Thinh and the Tay Son generals, she—overwhelmed with sorrow and horror—set up an altar and invited a monk from An Ton Pagoda (present-day Tu Dam) to perform requiem rites for the Tay Son souls. However, this act was halted by palace supervisors and reported to the emperor, reflecting her deep empathy even toward the defeated.
References
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Ngô Đức Thọ dịch và chú thích, Nxb Khoa học xã hội.
- Phan Thúc Trực, Quốc sử di biên, Nxb Văn hóa – Thông tin.
- Lê Hiển Tông, Wikipedia.
- Lê Ngọc Bình, Wikipedia.
- Gia Long, Wikipedia.
- Thu Hà, Cuộc đời mỹ nhân Ngọc Bình, người khiến Vua Gia Long mang tiếng lấy “vợ thừa”, Tạp chí Dân Việt, đăng tải ngày 01/07/2021.
- Chuyện nàng Ngọc Bình lấy hai chồng… làm Vua, Bảo tàng Lịch sử quốc gia, đăng tải ngày 18/07/2011.
- Bí ẩn danh tính Ngôi mộ bên Lăng vị Hoàng tử con vua Gia Long và Đức phi Ngọc Bình, Youtube Lequang Channel, đăng tải ngày 17/9/2022.
- Chí Long, Số phận công chúa duy nhất lấy 2 chồng đều là vua nhưng thuộc hai triều đại thù địch nhau trong sử Việt, Báo Lao động, đăng tải ngày 06/07/2024.
- Mộ bà Lê Thị Ngọc Bình, người lấy hai chồng là Vua đối địch, Youtube Tung Tăng Khắp Miền, đăng tải ngày 16/10/2025.
Tiếng Trung (中文)
基本信息
黎玉玶（Li Ngoc Binh，无声调）（汉字：黎玉玶，1785年1月22日生—1810年10月10日卒），身后被追封为德妃，亦称黎德妃或第三宫恭慎德妃。她原是后黎朝的一位公主，后被选入西山朝**景盛帝阮光纘（Nguyen Quang Toan）的后宫，晚年又成为阮朝嘉隆帝（Gia Long）**的一位嫔妃。
黎玉玶是越南历史上极少数的一类女性，与**杨云俄（Duong Van Nga）**一样，先后成为两个完全不同王朝君主的后妃。尤其是西山与阮朝本为敌对政权，两方战争不断，使她的人生成为越史中极为罕见、颇具特殊意味的案例。
出身
黎玉玶公主是**黎显宗（Le Hien Tong）与昭仪阮氏调（Nguyen Thi Dieu）所生的小女儿。她与黎玉姮（Le Ngoc Han）**是同父异母姊妹，而其生母与黎玉姮的母亲昭仪阮氏玄也是同乡，显示出皇族内部两支之间的密切关系。
部分史料认为她是黎显宗的第23个女儿，也有意见判定其生年为1783或1775，但各资料一致认定她出生于黎中兴朝末期。
黎玉玶自幼以秀丽容貌与身上自然的异香而闻名，甚至后来嘉隆帝也不顾群臣劝阻，将她纳入后宫。景盛三年（1795），权臣裴德宣被除后，黎玉姮向景盛帝推荐其妹入宫。据《国史遗编》记载，黎玉玶大概率仅为嫔妃，而非部分传说所称的皇后。
生平
随着西山朝覆亡与阮朝统一，黎氏玉玶的人生步入充满曲折的新阶段。《国史遗编》由**潘祝直（Phan Thuc Truc）**在嗣德四—五年（1851–1852）所撰，记载甚详：
壬戌年，嘉隆元年（1802）……七月二十一日（庚申），世祖（嘉隆）到升龙，地方豪目擒送阮光纘兄弟……并献上其妃黎氏玉玶给皇帝。
当景盛帝北奔时，黎玉玶与部分宫女被困于富春。嘉隆帝入京后，见她年轻端庄、言辞柔和、姿态娴雅，心生纳妃之意。群臣纷纷劝阻，提醒天下“美色何其多”，不宜“取敌之妻为己妻”。嘉隆却笑曰：
“连敌国的江山‘我’都取了，何况是敌人的妻子？‘我’取敌妻为‘我’妻，有何不可！”
不顾群臣劝谏，黎玉玶被收入内廷，封为昭仪（昭儀）。此后她的人生陷入层层悲剧。
众多资料记载，嘉隆下令让她亲眼目睹其前夫景盛帝阮光纘被以“象践”之刑处死，其惨状使她呼喊“哀夫君！”而昏厥。从此之后，即便受宠，她仍长期活于亡国痛苦与被迫成为战胜者“战利品”的孤独之中。
民间传说她曾请求削发为尼，以佛门清修解脱此生悲痛，但嘉隆并未允准。
在阮朝宫中，黎玉玶逐渐被晋升为德妃（德妃），位列两位皇后之下。她育有四人：
-
广威公阮福军（Nguyen Phuc Quan，1809）
-
常信公阮福距（Nguyen Phuc Cu，1810）
-
美溪公主玉珪（Ngoc Khue）
-
安义公主玉言（Ngoc Ngon）
然而因接连生育，身体迅速衰弱。《大南实录》记载：
庚午，嘉隆九年（1810），昭仪黎氏（黎显宗幼女）逝，赠德妃，葬于承天香茶竹林。
逝世时，她年仅25岁，谥号为恭慎德妃。
她的一生充满矛盾与悲怆：生为帝女，却嫁两位敌对朝代的帝王，民间遂有传唱：
命数何其奇异，
帝女竟两度为王妻。
祀奉
黎玉玶于1810年逝世，享年25岁，嘉隆帝追封其谥为恭慎德妃。最初葬于承天香茶竹林。其祠堂先建于金龙，后迁至富春，如今供奉于其次子常信郡公阮福距的家庙。
其墓经历多次迁移，现安葬于承天顺化香茶香湖坊铜枕区**“糯米糕丘”（Mâm Xôi）**上，于2008年或2009年12月改葬，碑文纪年为丙申2016。墓制朴素，与民墓相邻，无皇家规格之屏风、围墙或门阙，仅为长方形四叠屋顶式墓体，前置水泥香案与香炉。
其子嗣墓葬亦受祭祀：广威公阮福军之墓距其母约50米，有石屏与“广威公之墓”碑文；常信郡公阮福距祠堂至今仍为祭祀中心，其陵墓位于宝光寺前，终日可闻钟磬佛声，显得灵境清雅端肃。
此外，黎玉玶因慈悲心重而笃信佛法。亲历嘉隆诛杀景盛帝与西山诸将之惨状后，悲惧交加，曾设坛请印尊寺（今自肇寺）僧侣为西山亡魂诵经超度，但遭监察官阻止并上奏嘉隆，反映她对亡者深切的怜悯与内心难平的哀恻。
参考文献
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Ngô Đức Thọ dịch và chú thích, Nxb Khoa học xã hội.
- Phan Thúc Trực, Quốc sử di biên, Nxb Văn hóa – Thông tin.
- Lê Hiển Tông, Wikipedia.
- Lê Ngọc Bình, Wikipedia.
- Gia Long, Wikipedia.
- Thu Hà, Cuộc đời mỹ nhân Ngọc Bình, người khiến Vua Gia Long mang tiếng lấy “vợ thừa”, Tạp chí Dân Việt, đăng tải ngày 01/07/2021.
- Chuyện nàng Ngọc Bình lấy hai chồng… làm Vua, Bảo tàng Lịch sử quốc gia, đăng tải ngày 18/07/2011.
- Bí ẩn danh tính Ngôi mộ bên Lăng vị Hoàng tử con vua Gia Long và Đức phi Ngọc Bình, Youtube Lequang Channel, đăng tải ngày 17/9/2022.
- Chí Long, Số phận công chúa duy nhất lấy 2 chồng đều là vua nhưng thuộc hai triều đại thù địch nhau trong sử Việt, Báo Lao động, đăng tải ngày 06/07/2024.
- Mộ bà Lê Thị Ngọc Bình, người lấy hai chồng là Vua đối địch, Youtube Tung Tăng Khắp Miền, đăng tải ngày 16/10/2025.
Tiếng Pháp (Français’)
Informations generales
Le Ngoc Binh (caracteres chinois: 黎玉玶; nee le 22 janvier 1785 – decedee le 10 octobre 1810), fut posterieurement elevee au rang de Duc Phi (德妃). Elle est egalement connue sous les appellations Le Duc Phi (黎德妃) ou De Tam Cung Than Duc Phi. A l’origine princesse de la dynastie Hau Le, elle fut introduite dans le palais et devint une des epouses du roi Canh Thinh Nguyen Quang Toan de la dynastie Tay Son, puis, a la fin de sa vie, une concubine de l’empereur Gia Long de la dynastie Nguyen.
Le Ngoc Binh compte parmi les rares femmes de l’histoire du Vietnam qui, comme Duong Van Nga, furent epouses de deux souverains appartenant a deux dynasties totalement distinctes. Le fait particulier est que les dynasties Tay Son et Nguyen etaient radicalement opposees et engagees dans des conflits acharnes, faisant de son destin un cas exceptionnel et singulier.
Origines
La princesse Le Ngoc Binh etait la plus jeune fille du roi Le Hien Tong et de Chieu Nghi Nguyen Thi Dieu. Elle etait la demi-soeur de la princesse Le Ngoc Han, et sa mere etait compatriote de Chieu Nghi Nguyen Thi Huyen – mere de Ngoc Han – revelant un lien etroit entre les deux branches de la famille royale.
Certaines sources suggerent qu’elle etait la vingt-troisieme fille du roi Le Hien Tong; d’autres avancent qu’elle serait nee en 1783 ou en 1775, mais toutes reconnaissent qu’elle grandit durant la periode finale de la restauration Le Trung Hung.
Ngoc Binh fut celebre des l’enfance pour sa beaute radieuse et un parfum naturel singulier emane de son corps, au point que plus tard l’empereur Gia Long ignora les remontrances de ses ministres pour la recevoir comme concubine.
En la troisieme annee de Canh Thinh (1795), apres l’eviction du puissant ministre Bui Dac Tuyen, Le Ngoc Han recommanda sa jeune soeur au harem de l’empereur Canh Thinh Nguyen Quang Toan; selon le Quoc su di bien, il est probable que Ngoc Binh n’occupa que le rang de concubine, sans jamais etre elevee au rang d’Imperatrice comme certaines traditions l’affirment.
Vie
La vie de Le Thi Ngoc Binh prit un tournant tragique lorsque la dynastie Tay Son s’effondra et que la dynastie Nguyen reunifia le pays.
Le Quoc su di bien, redige par Phan Thuc Truc sous les annees 4–5 de Tu Duc (1851–1852), rapporte:
«En l’annee Nham Tuat, premiere annee de Gia Long (1802)… le 21e jour du cycle Canh Than, le fondateur (Gia Long) arriva a Thang Long; les notables capturerent les freres de Nguyen Quang Toan pour les livrer au souverain… et presenterent la concubine Le Thi Ngoc Binh au palais royal.»
Lorsque Canh Thinh s’enfuit vers le Nord, Ngoc Binh et plusieurs dames du palais demeurerent bloquees a Phu Xuan. Gia Long, en entrant dans la capitale, la vit jeune, belle, de maintien digne, de paroles douces, et voulut la prendre comme concubine. Les ministres le supplierent d’y renoncer, rappelant qu’il ne convenait pas de «prendre pour epouse la femme de l’ennemi».
Gia Long repondit simplement: «J’ai pris la terre de l’ennemi, pourquoi ne prendrais-je pas sa femme?»
Malgre les remontrances, Ngoc Binh fut introduite dans le palais et recue le titre de Chieu Nghi (昭儀). A partir de la, sa vie fut marquee de drames. Selon de nombreux recits, sur ordre de Gia Long, elle dut assister au supplice de Nguyen Quang Toan — son ancien epoux — ecartelé par des elephants. Elle se serait ecrie: «Helas, mon epoux!» avant de s’evanouir.
Bien qu’honoree, elle vecut des lors dans la solitude d’une femme ayant perdu son pays et contrainte de devenir le trophée du vainqueur.
La tradition populaire raconte qu’elle demanda a devenir nonne pour se liberer de sa souffrance, mais Gia Long refusa.
Au palais Nguyen, elle fut plus tard elevee au rang de Duc Phi, troisieme rang apres les deux Imperatrices. Elle donna naissance a quatre enfants:
– Quang Uy Cong Nguyen Phuc Quan (1809)
– Thuong Tin Cong Nguyen Phuc Cu (1810)
– Princesse My Khe Ngoc Khue
– Princesse An Nghia Ngoc Ngon
Les grossesses successives detruisirent sa sante. Le Dai Nam thuc luc note:
«En l’annee Canh Ngo, neuvieme annee de Gia Long (1810), Chieu Nghi Le thi, plus jeune fille de Le Hien Tong, mourut; elle fut posthumement elevee au rang de Duc Phi et enterree a Truc Lam, Huong Tra, Thua Thien.»
Elle mourut a 25 ans, sous le nom posthume Cung Than Duc Phi (恭慎德妃).
Son destin inspira le chant populaire:
«So dau co so la lung / Con vua lai lay hai chong lam vua.»
Culte et memoire
Apres sa mort en 1810, Le Ngoc Binh fut elevee posthumement au titre Cung Than Duc Phi (恭慎德妃). Elle fut d’abord enterree au village de Truc Lam, a Huong Tra, Thua Thien.
Son temple ancestral fut etabli a Kim Long, puis transfere a Phu Xuan; aujourd’hui elle est venerée dans le temple de Thuong Tin Quan Cong (Nguyen Phuc Cu), son second fils.
Sa sepulture fut deplacee plusieurs fois; elle fut reinhumee en 2008 ou en decembre 2009 sur la colline Mam Xoi, zone Dong Cham, quartier Huong Ho, ville de Huong Tra, Thua Thien Hue; la stele porte la date de reinhumation Binh Than 2016.
Le tombeau actuel est modeste, sans elements de decor royal tels qu’ecran, enceintes ou portique.
Les tombes de ses enfants sont aussi conservees:
– celle de Quang Uy Cong Nguyen Phuc Quan, a 50 m, avec ecran et stele;
– celle de Thuong Tin Quan Cong Nguyen Phuc Cu, venerée dans le temple familial actuel.
Ce dernier repose devant la pagode Bao Quang, dans un espace impregne de spiritualite, baigné par les chants et les cloches quotidiennes.
Le Ngoc Binh etait aussi remarquable pour sa compassion bouddhique: apres avoir assiste aux executions ordonnees par Gia Long contre les chefs Tay Son, elle fit elever un autel et invita un moine du temple An Ton (actuel Tu Dam) pour celebrer des rites funéraires en faveur des ames Tay Son.
Cette initiative fut interrompue par les censeurs royaux et rapportee a Gia Long, revelant la profonde bienveillance qui habitait cette princesse.
References
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Ngô Đức Thọ dịch và chú thích, Nxb Khoa học xã hội.
- Phan Thúc Trực, Quốc sử di biên, Nxb Văn hóa – Thông tin.
- Lê Hiển Tông, Wikipedia.
- Lê Ngọc Bình, Wikipedia.
- Gia Long, Wikipedia.
- Thu Hà, Cuộc đời mỹ nhân Ngọc Bình, người khiến Vua Gia Long mang tiếng lấy “vợ thừa”, Tạp chí Dân Việt, đăng tải ngày 01/07/2021.
- Chuyện nàng Ngọc Bình lấy hai chồng… làm Vua, Bảo tàng Lịch sử quốc gia, đăng tải ngày 18/07/2011.
- Bí ẩn danh tính Ngôi mộ bên Lăng vị Hoàng tử con vua Gia Long và Đức phi Ngọc Bình, Youtube Lequang Channel, đăng tải ngày 17/9/2022.
- Chí Long, Số phận công chúa duy nhất lấy 2 chồng đều là vua nhưng thuộc hai triều đại thù địch nhau trong sử Việt, Báo Lao động, đăng tải ngày 06/07/2024.
- Mộ bà Lê Thị Ngọc Bình, người lấy hai chồng là Vua đối địch, Youtube Tung Tăng Khắp Miền, đăng tải ngày 16/10/2025.
