Thông tin chung
Công chúa Thụy Bảo là một nhân vật quan trọng trong lịch sử nhà Trần, được biết đến là hoàng nữ thứ ba của vua Trần Thái Tông. Bà là em cùng mẹ với công chúa Thiều Dương và là chị ruột của An Tư công chúa. Bà là cô ruột của vua Trần Nhân Tông và là ngoại tổ mẫu của vua Trần Minh Tông
Xuất thân
Thân phụ của bà là vua Trần Thái Tông, còn thân mẫu không được ghi chép rõ ràng trong sử sách, tuy nhiên một số nguồn ghi có thể là Hiển Từ Thuận Thiên hoàng hậu. Tước hiệu và thần vị của bà được ghi nhận tại đền thờ là: “Trần Triều tông thất phu nhân liệt tiết vương mẫu ni sư truy phong yểu điệu trinh thục Thụy Bảo Công chúa vị tiền”. Ngoài ra, bà còn mang các tước hiệu khác như Tam Công chúa, Uy Văn Vương phi, Bảo Nghĩa hầu phu nhân, Bảo Nghĩa Vương phi. Công chúa Thụy Bảo cũng được sử sách ghi nhận công lao nuôi ẵm, phò vua Trần Nhân Tông lên ngôi, đóng vai trò quan trọng trong việc bảo toàn và duy trì dòng hoàng tộc.
Về hôn nhân, công chúa Thụy Bảo kết duyên lần đầu với Uy Văn Vương Trần Toại (Trần Quốc Toại), anh em con cô con cậu ruột với bà và là cháu nội Kiến Quốc Vương Trần Tự Khánh; lần thứ hai, bà tái giá với dũng tướng Trần Bình Trọng, người được ban quốc tính, thuộc dòng dõi Lê Đại Hành.
Cuộc đời
Công chúa Thụy Bảo trải qua một cuộc đời nhiều biến cố, đặc biệt là hai lần chịu cảnh góa bụa, gắn liền với số phận của những bậc anh hùng – danh sĩ trong triều Trần. Lần đầu, bà kết duyên với Uy Văn vương Trần Quốc Toại, con trai của Thụy Bà Công chúa (瑞婆公主) – chị ruột của vua Trần Thái Tông – và do đó là người anh em họ gần gũi với bà. Trần Toại nổi tiếng học rộng hiểu sâu, yêu thích đời sống phóng khoáng, lấy hiệu Sầm Lâu, để lại tập Sầm Lâu tập được giới văn nhân đánh giá cao. Ông được cả Thượng hoàng Trần Thái Tông và vua Trần Thánh Tông trọng vọng bởi học vấn, phong thái khiêm cung và tài đối đáp. Thơ ông thể hiện chí khí thanh cao, như hai câu nổi tiếng:
Pha lạp ngũ hồ vinh bội ấn
Tang ma tế dã thắng phong hầu
(Dịch: Tơi nón năm hồ hơn giữ ấn / Dâu gai đầy nội vượt phong hầu)
Tình cảm giữa hai vợ chồng rất mực hòa hợp, song số phận ngắn ngủi: Uy Văn vương mất khi mới 24 tuổi, để lại công chúa Thụy Bảo sớm rơi vào cảnh ly biệt. Đại Việt sử ký toàn thư (Quyển V, tờ 37a) chép rõ về thân thế Trần Toại cùng cuộc hôn phối này:
…Uy Văn vương Toại lấy con gái thượng hoàng (Trần Thái Tông) là Công chúa Thụy Bảo. Toại ham học, hay thơ,…tự hiệu là Sâm Lâu, có Sầm Lâu tập lưu hành ở đời. Vua (Trần Thánh Tông) từng hỏi ông nghĩa chữ ‘Quan gia’… Vua khen ông (có) kiến thức rộng, không may chết sớm (24 tuổi), người trong nước ai cũng thương tiếc
Sau tang chồng, công chúa vẫn gánh vác trọng trách trong hoàng gia: chính tay bà từng nuôi nấng, bế bồng vua Trần Nhân Tông thuở nhỏ, rồi phò tá Người lên ngôi. Đương thời, triều đình lại có danh tướng Trần Bình Trọng, được phong Bảo Nghĩa hầu (保義侯), công lao hiển hách mà vợ mất sớm, một mình nuôi con gái Chiêu Hiền (昭賢) Quận chúa. Cảm cảnh vị tướng mồ côi gia thất và thương đứa trẻ thiếu mẹ, Trần Thánh Tông đã tác hợp Công chúa Thụy Bảo với Trần Bình Trọng, giúp đôi bên nương tựa lẫn nhau.
Những năm cuối đời của Bảo Nghĩa hầu gắn liền với cuộc kháng chiến chống Nguyên – Mông lần thứ hai. Trong biến cố tháng Giêng năm 1285, khi đạo quân 50 vạn của Thoát Hoan tràn vào Đại Việt, Trần Bình Trọng chỉ huy trận đánh quyết liệt ở bãi Thiên Mạc, tuy bị bắt do tương quan lực lượng quá chênh lệch, nhưng đã làm đứt hoàn toàn hướng truy đuổi hai vua Trần. Khi giặc dụ hàng, ông đã đáp lời khí phách:
Ta thà làm quỷ nước Nam, chứ không thèm làm vương đất Bắc. Ta đã bị bắt thì có một chết mà thôi, can gì mà phải hỏi lôi thôi
Không khuất phục được ông, quân Nguyên sát hại vị tướng vào ngày 21 tháng 1 năm Ất Dậu (26-2-1285). Sử sách như Đại Việt sử ký toàn thư và Khâm định Việt sử thông giám cương mục đều xác nhận ông mất năm 1285, hưởng dương 26 tuổi; vua truy phong Bảo Nghĩa vương (保義王).
Một lần nữa, công chúa Thụy Bảo trở thành góa phụ. Bà mang nỗi đau riêng mà hết lòng dưỡng dục Chiêu Hiền Quận chúa, xem như con ruột. Về sau, Chiêu Hiền vào cung, được Trần Anh Tông phong Huy Tư Hoàng phi (徽思皇妃), rồi khi sinh Hoàng thái tử Trần Mạnh – tức vua Trần Minh Tông – được truy tôn Huy Tư Hoàng thái phi (徽思太皇妃) và cuối cùng là Chiêu Từ Hoàng hậu (昭慈皇后).
Khi hoàn thành tâm nguyện với hai người phu quân và nuôi dạy Chiêu Hiền nên người, công chúa Thụy Bảo quyết định xuống tóc quy y. Bà về thôn Tiền, phía Tây núi Hổ huyện Thiên Bản, khai khẩn đất hoang thành Vườn hoa An Lạc, lấy nơi ấy làm chốn tu hành thanh tịnh. Vài năm sau, Huyền Trân Công chúa từ Chiêm Thành trở về cũng chọn núi Hổ làm nơi nương náu, lập chùa Nộn và lấy hiệu ni sư Hương Tràng. Từ đó, hai bà cháu gần gũi bên nhau: lúc công chúa Thụy Bảo bước sang chùa Nộn thăm hỏi, khi Huyền Trân lại xuống vườn An Lạc mang theo trái ngọt. Hai công chúa còn chung tay khai phá vùng bãi biển Côi Sơn thành điền trang trù phú, vừa giúp dân, vừa tạo sinh khí cho cảnh chùa thanh vắng. Khi Thụy Bảo viên tịch, dân làng lập bảo tháp ngay trong vườn, rồi dựng đền thờ bà như một bậc liệt nữ – ni sư của triều Trần.
Đền thờ Thụy Bảo Công chúa hiện còn giữ nhiều sắc phong, trong đó có đời Lê Cảnh Hưng và Tây Sơn Cảnh Thịnh, với câu trang trọng:
Thụy Bảo uy đức thông minh duệ trí, ung dung khí tượng, anh linh hựu dân diệu tĩnh trinh thục thuần cảm Phương Phi Công chúa
Trên thần vị ghi rõ:
Trần Triều tông thất phu nhân liệt tiết vương mẫu ni sư truy phong yểu điệu trinh thục Thụy Bảo Công chúa vị tiền
Phả ký niên đại Khải Định thứ 4 (1920) còn viết:
Bà có công nuôi ẵm và phò Nhân Tông lên ngôi… Bà vui vẻ trở về đi tu, đắc đạo thành tiên vậy. Chúa là con vua Trần Thái Tông, là cô của vua Trần Nhân Tông, ngoại tổ mẫu của vua Trần Minh Tông
Thờ phụng
Công chúa Thụy Bảo được hậu thế suy tôn như một bậc liệt tiết công chúa, người đã sống trọn nghĩa tình với hai phu quân, trung trinh với xã tắc và từ bi với muôn dân. Cuộc đời bà trải qua bao dâu bể, hai lần góa bụa, hai lần tiễn người bạn đời là bậc hiền sĩ và trung thần hiển hách – nhưng ý chí và tâm hạnh vẫn giữ sự đoan dung, trinh thục, đúng như sắc phong xưa ca ngợi:
Thụy Bảo uy đức thông minh duệ trí, ung dung khí tượng, anh linh hựu dân diệu tĩnh trinh thục thuần cảm Phương Phi Công chúa
Với công đức nuôi dưỡng và phò tá Trần Nhân Tông, dìu dắt Chiêu Hiền Quận chúa, người sau trở thành Chiêu Từ Hoàng hậu cùng việc chung tay khai phá đất đai, mở mang sinh kế cho dân vùng Thiên Bản và Côi Sơn, bà trở thành điểm tựa tinh thần của cả một vùng quê.
Khi công chúa viên tịch, nhân dân đã lập bảo tháp trong vườn An Lạc, nơi bà tu hành và dựng đền thờ ngay giữa làng để tưởng niệm. Trải qua các triều đại, từ Lê đến Tây Sơn rồi Nguyễn, đền thờ công chúa vẫn được tu tạo, sắc phong nối tiếp sắc phong, chứng thực sự kính ngưỡng bền bỉ của người dân đối với bà. Mỗi dịp xuân tế, thu hưởng, hương khói nghi ngút, dân làng lại thành kính dâng lễ, gọi bà là “người che chở xóm làng, bậc hiền công của nước Việt.”
Trong tâm thức cộng đồng, công chúa Thụy Bảo không chỉ là một công nữ hoàng tộc, mà là biểu tượng của nghĩa tình, trí tuệ, đức hạnh và lòng từ, người đã sống một đời tròn đầy hiếu nghĩa và viên mãn đạo hạnh. Hình ảnh bà, từ cung đình đến thiền môn, từ nơi trận mạc loạn lạc đến vùng quê lặng lẽ, vẫn luôn được gìn giữ như ánh sáng soi dẫn hậu nhân, để đền thờ công chúa mãi là nơi dân làng tìm đến, dâng nén hương thơm kính vọng một bậc trinh liệt – khả kính – khả ái trong lịch sử triều Trần.
Tham khảo
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Ngô Đức Thọ dịch và chú thích, Nxb Khoa học xã hội.
- Thụy Bảo Công chúa, Wikipedia.
- Bùi Văn Tam, Các công chúa của vua Trần Thái Tông, trên trang nghiencuulichsu.com.
- Ngô Vui, Công chúa Thụy Bảo nhà Trần, Họ Ngô Việt Nam, đăng tải ngày 06/03/2017.
- Đặng Việt Thủy, Các công chúa triều Trần với đạo Phật và chốn Thiền môn, Tạp chí Nghiên cứu Phật học, đăng tải ngày 06/07/2024.
- Nữ Đế, Chuyện Chưa Kể: Kỳ Cuối- Những Nàng Công Chúa Của Vua Trần Thái Tông, trên trang blog.vietales.vn, trên trang 18/07/2025.
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh (English)
General Information
Princess Thuy Bao was an important figure in the history of the Tran dynasty, known as the third daughter of King Tran Thai Tong. She was a full sister of Princess Thieu Duong and the elder sister of Princess An Tu. She was the paternal aunt of King Tran Nhan Tong and the maternal great-grandmother of King Tran Minh Tong.
Origin
Her father was King Tran Thai Tong, while her mother is not clearly recorded in historical sources; some sources suggest it may have been Empress Hien Tu Thuan Thien. Her title and spirit tablet at the temple are recorded as: “Trần Triều tông thất phu nhân liệt tiết vương mẫu ni sư truy phong yểu điệu trinh thục Thụy Bảo Công chúa vị tiền.” She also held other titles such as Tam Cong Chua, Uy Van Vuong Phi, Bao Nghia Hau Phu Nhan, and Bao Nghia Vuong Phi. Princess Thuy Bao is also recognized in historical records for her role in raising and supporting King Tran Nhan Tong, playing a crucial part in preserving and maintaining the royal lineage.
Regarding marriage, Princess Thuy Bao was first wed to Uy Van Vuong Tran Toai (Tran Quoc Toai), a cousin and grandson of Kien Quoc Vuong Tran Tu Khanh. Her second marriage was to the valiant general Tran Binh Trong, who was granted royal lineage and descended from Le Dai Hanh.
Life
Princess Thuy Bao’s life was marked by numerous trials, particularly two widowhoods, closely tied to the fate of heroic and eminent figures of the Tran dynasty. Her first marriage was to Uy Van Vuong Tran Quoc Toai, son of Princess Thuy Ba, elder sister of King Tran Thai Tong, making him her close cousin. Tran Toai was renowned for his broad learning, love of literature, and free-spirited lifestyle. He used the pseudonym Sam Lau and authored the Sam Lau Tap, highly esteemed by literati. He was respected by both Retired Emperor Tran Thai Tong and King Tran Thanh Tong for his knowledge, modesty, and eloquence. His poetry reflected lofty ideals, as seen in the famous lines:
Better to wear the conical hat of the five lakes than to hold the official seal / Through brambles and wilds, surpassing the valiant marquis
The couple shared a harmonious relationship, but fate was short-lived: Uy Van Vuong passed away at the age of 24, leaving Princess Thuy Bao widowed early. The Dai Viet Su Ky Toan Thu (Volume V, folios 37a) records:
…Uy Van Vuong Toai married the daughter of Retired Emperor (Tran Thai Tong), Princess Thuy Bao. Toai loved learning, wrote poetry… using the pseudonym Sam Lau, and his collection circulated widely. The king (Tran Thanh Tong) praised his extensive knowledge; unfortunately, he died young (at 24), and all people mourned him.
After her first husband’s death, Princess Thuy Bao continued to shoulder royal responsibilities: she personally raised and cared for the young Tran Nhan Tong and later assisted him to ascend the throne. During that time, General Tran Binh Trong, titled Bao Nghia Hau, had lost his wife and raised his daughter, Princess Chieu Hien, alone. Seeing the general’s plight and the motherless child, King Tran Thanh Tong arranged a marriage between Princess Thuy Bao and Tran Binh Trong so they could support each other.
In the final years of Tran Binh Trong’s life, he participated in the second Mongol invasion of Dai Viet. In January 1285, when 500,000 troops led by Toa Hoan invaded, Tran Binh Trong fiercely fought at Thien Mac. Though captured due to overwhelming odds, he blocked the enemy’s pursuit of the two kings. When urged to surrender, he boldly declared:
I would rather become a ghost of the South than a king of the North. I have been captured, and one death suffices; why ask further?
Refusing to yield, the Mongols executed him on 21 January, year At Dau (26 February 1285). Historical records, including the Dai Viet Su Ky Toan Thu and Kham Dinh Viet Su Thong Giam Cuong Muc, confirm his death at age 26. He was posthumously honored as Bao Nghia Vuong.
Once again, Princess Thuy Bao became a widow. She devoted herself to raising Princess Chieu Hien as her own child. Later, Chieu Hien entered the palace and was titled Huy Tu Hoang Phi by King Tran Anh Tong. When she gave birth to Crown Prince Tran Manh (later King Tran Minh Tong), she was posthumously honored as Huy Tu Hoang Thai Phi and ultimately as Chieu Tu Empress.
Having fulfilled her duties to her two husbands and raised Chieu Hien successfully, Princess Thuy Bao decided to shave her head and become a nun. She moved to Tien village, west of Ho Mountain in Thien Ban district, reclaimed wasteland to establish the An Lac Flower Garden, and lived a tranquil monastic life. A few years later, Princess Huyen Tran returned from Champa and also chose Ho Mountain as her refuge, founding Non Pagoda and taking the monastic name Ni Su Huong Trang. The two princesses grew close: Thuy Bao would visit Non Pagoda, and Huyen Tran would bring fruits to An Lac Garden. They also developed the Coi Son coastal area into a prosperous estate, benefiting local people and invigorating the temple surroundings. Upon her death, villagers erected a stupa in the garden and built a temple to honor her as a noble nun of the Tran dynasty.
The Temple of Princess Thuy Bao preserves many royal edicts, including those from the Le Canh Hung and Tay Son Canh Thinh periods, with a solemn inscription:
Thuy Bao, virtuous and intelligent, calm and majestic, a benevolent spirit protecting the people, dignified, pure, and inspiring, Princess Phuong Phi.
The genealogical record of the 4th year of Khai Dinh (1920) notes:
She raised and supported Nhan Tong to the throne… She gladly retired to become a nun and attained immortality. She was the daughter of King Tran Thai Tong, aunt of King Tran Nhan Tong, and maternal great-grandmother of King Tran Minh Tong.
Veneration
Princess Thuy Bao is revered as a noble and virtuous princess, who lived faithfully with her two husbands, remained loyal to the state, and showed compassion to her people. Her life was full of trials—two widowhoods and the loss of two husbands who were eminent scholars and loyal ministers—but her integrity and virtue remained unshaken, as praised in historical edicts:
Thuy Bao, virtuous and intelligent, calm and majestic, a benevolent spirit protecting the people, dignified, pure, and inspiring, Princess Phuong Phi.
Through her efforts raising and supporting King Tran Nhan Tong, mentoring Princess Chieu Hien (later Empress Chieu Tu), reclaiming land, and developing livelihoods for the people of Thien Ban and Coi Son, she became a spiritual anchor for the local community.
Upon her passing, villagers erected a stupa in An Lac Garden where she had practiced monastic life and built a temple at the heart of the village to commemorate her. Across dynasties—from Le to Tay Son and Nguyen—the temple has been maintained and successive royal edicts reaffirm her veneration. During spring and autumn ceremonies, incense smoke rises continuously as villagers respectfully offer tributes, calling her “protector of the village, a virtuous exemplar of Vietnam.”
In the collective memory, Princess Thuy Bao is not merely a royal princess but a symbol of loyalty, wisdom, virtue, and compassion—living a life of filial and moral fulfillment. Her image, from the royal court to the monastery, from the battlefield to the tranquil countryside, continues to illuminate and guide future generations, ensuring the temple remains a place where villagers honor her as a pure, revered, and beloved figure in Tran dynasty history.
References
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Ngô Đức Thọ dịch và chú thích, Nxb Khoa học xã hội.
- Thụy Bảo Công chúa, Wikipedia.
- Bùi Văn Tam, Các công chúa của vua Trần Thái Tông, trên trang nghiencuulichsu.com.
- Ngô Vui, Công chúa Thụy Bảo nhà Trần, Họ Ngô Việt Nam, đăng tải ngày 06/03/2017.
- Đặng Việt Thủy, Các công chúa triều Trần với đạo Phật và chốn Thiền môn, Tạp chí Nghiên cứu Phật học, đăng tải ngày 06/07/2024.
- Nữ Đế, Chuyện Chưa Kể: Kỳ Cuối- Những Nàng Công Chúa Của Vua Trần Thái Tông, trên trang blog.vietales.vn, trên trang 18/07/2025.
Tiếng Trung (中文)
基本信息
瑞寶公主（Thuy Bao Cong chua）是陳朝歷史上的重要人物，被譽為陳太宗（Tran Thai Tong）第三女。她與肖陽公主（Thieu Duong Cong chua）同母，為安思公主（An Tu Cong chua）親姊。她是陳仁宗（Tran Nhan Tong）之姑母，也是陳明宗（Tran Minh Tong）之外祖母。
出身
她的父親為陳太宗，母親在史書中未明確記載，但部分資料指出可能為顯慈順天皇后。她的封號及神位在廟中記錄為：「陳朝宗室夫人列節王母尼師追封嬌柔貞淑瑞寶公主位前」。此外，她還擁有其他封號，如三公主、威文王妃、保義侯夫人、保義王妃。瑞寶公主亦因撫養及輔佐陳仁宗登基而被史書記錄為對維護皇室血脈的重要人物。
在婚姻方面，瑞寶公主初嫁威文王陳退（Tran Toai，Tran Quoc Toai），為她的堂兄、建國王陳自慶之孫；後再嫁國家將領陳平忠（Tran Binh Trong），其獲國姓封號，出自李大行後裔。
生平
瑞寶公主一生多有變故，尤其兩度成為寡婦，與陳朝英雄名士的命運緊密相連。首次婚配與威文王陳退，為陳太宗之姊瑞婆公主（Thuy Ba Cong chua）之子，與公主為近親。陳退學識淵博，性格灑脫，自號「森樓」，著有《森樓集》，受文人推崇。陳太宗及陳聖宗均器重其學識與風度。其詩反映高潔志氣，如兩句名句：
Pha lap ngu ho vinh boi an
Tang ma te da thang phong hau
（意譯：五湖漂泊重於掌印 / 荊棘遍野勝於封侯）
夫妻感情和諧，然而命運短暫：威文王年僅24歲去世，瑞寶公主早年便經歷離別。《大越史記全書》（卷五，頁37a）記載：
……威文王退娶上皇（陳太宗）之女瑞寶公主。退好學，善詩，自號森樓，有森樓集流傳於世。陛下曾問其‘官家’之義……陛下讚其學識廣博，不幸早逝（24歲），國人皆哀悼。
夫喪後，公主仍承擔皇室重任：親手撫養、抱育陳仁宗，輔佐其登基。當時，陳平忠將軍（保義侯）亦喪妻，獨自撫養女兒昭賢郡主。陳聖宗見將軍孤寡及幼女缺母，遂促成瑞寶公主再嫁，互為依靠。
保義侯晚年參與第二次抗元蒙古戰爭。1285年正月，脫歡率五十萬大軍入侵大越，陳平忠在天莫沙場浴血抵抗，雖被俘，但阻斷敵軍追擊兩位陳王。敵誘降不從，陳平忠豪氣回應：
「寧為南國鬼，不為北地王。既被俘，死一人耳，何須詢問煩瑣。」
無法降服他，元軍於1285年乙酉正月廿一日（2月26日）將其處死，享年26歲；皇帝追封為保義王（Bao Nghia Vuong）。
瑞寶公主再度成為寡婦，獨自撫養昭賢郡主，如己出。郡主後入宮，陳英宗封為徽思皇妃，生皇太子陳猛（陳明宗），追尊徽思太皇妃，最終成昭慈皇后。
完成撫養與輔佐使命後，瑞寶公主剃髮出家。她返回天山西側虎山附近之前村（Thon Tien），開墾荒地為安樂園，作為清修之所。數年後，宣珍公主（Huyen Tran）從占城返國，也選虎山為居所，創建暖寺（Nhon），自號尼師香長，兩人親如祖孫。瑞寶公主下寺探訪，宣珍公主上園送果，共同開墾崔山海灘為富饒田園，既助民生，又增寺境生氣。瑞寶公主去世後，村民於園中建寶塔，並立廟奉祀，尊為陳朝烈女尼師。
瑞寶公主廟現存多份敕封，包括黎景興、西山景盛年間，敘述莊重：
「瑞寶威德聰明睿智，氣度從容，英靈護民，卓然端淑，純感芳菲公主」
神位刻明：
「陳朝宗室夫人列節王母尼師追封嬌柔貞淑瑞寶公主位前」
啟定四年（1920）家譜記載：
「她曾撫養並輔佐仁宗登基……喜悅回寺修行，得道成仙。公主為陳太宗之女，陳仁宗之姑，陳明宗之外祖母。」
供奉
瑞寶公主被後世尊奉為烈節公主，一生對兩位夫君忠貞，對國家忠誠，對百姓慈悲。經歷兩度寡居、兩次送別夫君（皆賢士忠臣），其志節與德行仍端莊貞淑，正如古敕所頌：
「瑞寶威德聰明睿智，氣度從容，英靈護民，卓然端淑，純感芳菲公主」
因撫養輔佐陳仁宗，教養昭賢郡主成為昭慈皇后，並共同開墾天本、崔山土地改善民生，瑞寶公主成為一方精神支柱。
公主去世後，村民在安樂園建寶塔及廟宇祭祀。歷經黎、西山、阮朝，廟宇多次修繕，敕封延續，見證民間對公主的敬仰。每逢春祭秋享，香煙繚繞，民眾虔誠祭祀，稱她為「護村之人，越國賢公」。
在民間信仰中，瑞寶公主不僅是皇室女子，更象徵義情、智慧、德行與慈悲，一生孝義圓滿。其形象從宮廷到禪寺，從戰亂疆場到幽靜鄉野，長久照耀後人，廟宇亦成為民眾敬奉、憑弔的所在，紀念一位忠貞端麗、令人敬愛的陳朝公主。
參考資料
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Ngô Đức Thọ dịch và chú thích, Nxb Khoa học xã hội.
- Thụy Bảo Công chúa, Wikipedia.
- Bùi Văn Tam, Các công chúa của vua Trần Thái Tông, trên trang nghiencuulichsu.com.
- Ngô Vui, Công chúa Thụy Bảo nhà Trần, Họ Ngô Việt Nam, đăng tải ngày 06/03/2017.
- Đặng Việt Thủy, Các công chúa triều Trần với đạo Phật và chốn Thiền môn, Tạp chí Nghiên cứu Phật học, đăng tải ngày 06/07/2024.
- Nữ Đế, Chuyện Chưa Kể: Kỳ Cuối- Những Nàng Công Chúa Của Vua Trần Thái Tông, trên trang blog.vietales.vn, trên trang 18/07/2025.
Tiếng Pháp (Français’)
Informations générales
La princesse Thuy Bao est une figure importante dans l’histoire de la dynastie Tran, connue comme la troisième fille de l’empereur Tran Thai Tong. Elle est la sœur maternelle de la princesse Thieu Duong et la sœur aînée de la princesse An Tu. Elle est la tante de l’empereur Tran Nhan Tong et l’arrière-grand-mère maternelle de l’empereur Tran Minh Tong.
Origine
Son père est l’empereur Tran Thai Tong, tandis que sa mère n’est pas clairement mentionnée dans les annales, bien que certaines sources indiquent qu’il pourrait s’agir de l’impératrice Hien Tu Thuan Thien. Son titre et son spirituel sont enregistrés au temple comme suit : « Tran Trieu tong that phu nhan liet tiet vuong mau ni su truy phong yeu dieu trinh thuc Thuy Bao Cong chua vi tien ». Elle a également porté d’autres titres tels que Tam Cong chua, Uy Van Vuong phi, Bao Nghia hau phu nhan, Bao Nghia Vuong phi. La princesse Thuy Bao est reconnue pour avoir élevé et assisté l’empereur Tran Nhan Tong à son accession au trône, jouant un rôle crucial dans la préservation et la continuité de la lignée royale.
En ce qui concerne le mariage, la princesse Thuy Bao épousa d’abord Uy Van Vuong Tran Toai (Tran Quoc Toai), son cousin germain et petit-fils du roi Kien Quoc Vuong Tran Tu Khanh. Plus tard, elle se remaria avec le valeureux général Tran Binh Trong, qui reçut la citoyenneté impériale et appartenait à la lignée de Le Dai Hanh.
Vie
La vie de la princesse Thuy Bao fut marquée par de nombreux bouleversements, en particulier deux veuvages, liés au destin de héros et de figures éminentes de la dynastie Tran.
Lors de son premier mariage avec Uy Van Vuong Tran Quoc Toai, fils de la princesse Thuy Ba (soeur aînée de l’empereur Tran Thai Tong) et cousin proche, Tran Toai était reconnu pour son érudition et sa culture, menant une vie libérale et portant le nom de plume Sam Lau, dont le recueil Sam Lau Tap était estimé par les lettrés. Il était respecté tant par l’empereur Tran Thai Tong que par l’empereur Tran Thanh Tong pour son savoir, sa modestie et son art oratoire. Sa poésie exprimait un esprit noble, comme le montrent ces deux vers célèbres :
Pha lap ngu ho vinh boi an
Tang ma te da thang phong hau
(Littéralement : “Les cinq nids de paille surpassent la garde du sceau / D’entre les ronces et les épines, on dépasse le rang des marquis”)
Le couple partageait une relation harmonieuse, mais le destin fut cruel : Uy Van Vuong mourut à seulement 24 ans, laissant la princesse Thuy Bao veuve et séparée de son époux. Le Dai Viet Su Ky Toan Thu (tome V, pages 37a) précise :
…Uy Van Vuong Toai épousa la fille de l’empereur (Tran Thai Tong), la princesse Thuy Bao. Toai aimait l’étude et la poésie, se nommait Sam Lau, et le recueil Sam Lau Tap circulait dans le pays. L’empereur Tran Thanh Tong louait sa culture étendue. Malheureusement, il mourut jeune (24 ans), et tout le pays pleura sa perte.
Après le décès de son mari, la princesse assuma de lourdes responsabilités royales : elle éleva et porta dans ses bras l’empereur Tran Nhan Tong enfant, puis l’assista dans son accession au trône. À cette époque, le général Tran Binh Trong, titré Bao Nghia Hau (protecteur de la justice), avait perdu son épouse et élevait seul sa fille, la princesse Chieu Hien. Touché par sa situation et par la jeune fille, l’empereur Tran Thanh Tong arrangea le mariage de la princesse Thuy Bao avec Tran Binh Trong, leur permettant de se soutenir mutuellement.
Les dernières années de Tran Binh Trong furent liées à la deuxième résistance contre les Yuan-Mongols. En janvier 1285, lorsque l’armée de 500 000 hommes de Thoat Hoan envahit le Dai Viet, Tran Binh Trong dirigea la bataille à Bai Thien Mac. Capturé par les forces ennemies, il refusa de se soumettre et déclara :
Je préfère être un esprit du Viet Nam que de régner dans le Nord. Une fois capturé, je n’ai qu’une mort à affronter, pourquoi m’inquiéter davantage ?
Refusant de se soumettre, il fut exécuté le 21 janvier 1285 (26 février 1285), à l’âge de 26 ans. L’empereur lui décerna le titre posthume de Bao Nghia Vuong.
Une fois encore, la princesse Thuy Bao devint veuve. Elle éleva avec dévouement la princesse Chieu Hien comme sa propre fille. Plus tard, Chieu Hien entra au palais, reçut le titre de Huy Tu Hoang Phi par l’empereur Tran Anh Tong, donna naissance au prince héritier Tran Manh (l’empereur Tran Minh Tong) et fut honorée posthumément comme Huy Tu Hoang Thai Phi, puis Hoang Hau Chieu Tu.
Ayant accompli son devoir envers ses deux époux et élevé Chieu Hien, la princesse Thuy Bao décida de devenir nonne. Elle s’installa au village de Tien, à l’ouest de la montagne Ho dans le district de Thien Ban, y transformant les terres vierges en Jardin de Fleurs An Lac, un lieu de pratique spirituelle. Quelques années plus tard, la princesse Huyen Tran de Champa revint et choisit également la montagne Ho pour s’installer, y fondant le temple Non et prenant le nom religieux de ni su Huong Trang. Les deux princesses restèrent proches : Thuy Bao visitait Non, tandis que Huyen Tran descendait au jardin An Lac avec des fruits. Elles contribuèrent ensemble à développer la région côtière de Coi Son, aidant les habitants et donnant vie à ce lieu paisible. À la mort de Thuy Bao, les villageois élevèrent un stupa dans le jardin et construisirent un temple en son honneur, en la considérant comme une nonne et héroïne de la dynastie Tran.
Le temple dédié à la princesse Thuy Bao conserve encore de nombreux sceaux impériaux, notamment de la dynastie Le Cảnh Hung et du Tây Sơn Cảnh Thịnh, avec l’inscription :
Thuy Bao, vertueuse et intelligente, d’un esprit clair et majestueux, protectrice du peuple, calme et pure, princesse Phuong Phi.
La généalogie datant de la 4e année de Khai Dinh (1920) précise :
Elle a élevé et assisté Nhan Tong à son accession… Elle est ensuite devenue nonne et atteignit l’illumination. Fille de Tran Thai Tong, tante de Tran Nhan Tong et arrière-grand-mère de Tran Minh Tong.
Vénération
La princesse Thuy Bao est vénérée par la postérité comme une princesse d’une intégrité exceptionnelle, ayant vécu pleinement pour ses deux époux, fidèle à la dynastie et compatissante envers le peuple. Sa vie, marquée par de nombreux bouleversements et deux veuvages, n’altéra jamais sa pureté et sa vertu, comme l’exprime la stèle :
Thuy Bao, vertueuse et intelligente, d’un esprit clair et majestueux, protectrice du peuple, calme et pure, princesse Phuong Phi.
Grâce à ses mérites d’éducation et d’assistance à Tran Nhan Tong, et à l’éducation de la princesse Chieu Hien qui devint Hoang Hau Chieu Tu, ainsi qu’à ses efforts pour développer les terres et améliorer la vie des habitants de Thien Ban et Coi Son, elle devint un pilier spirituel pour toute la région.
À sa mort, les villageois construisirent un stupa dans le jardin An Lac, puis un temple au centre du village pour la commémorer. Au fil des dynasties, du Le au Tây Sơn puis aux Nguyen, le temple fut entretenu et les sceaux impériaux se succédèrent, témoignant de la vénération durable des habitants. À chaque printemps et automne, les villageois allument l’encens et offrent des rites, la qualifiant de “protectrice du village, sage et vertueuse du Viet Nam.”
Dans la mémoire collective, la princesse Thuy Bao n’est pas seulement une princesse royale, mais un symbole de loyauté, de sagesse, de vertu et de compassion. Sa vie exemplaire reste un modèle de dévotion et de piété, et son temple demeure un lieu où la population vient rendre hommage à cette figure vertueuse et respectable de la dynastie Tran.
Références
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Ngô Đức Thọ dịch và chú thích, Nxb Khoa học xã hội.
- Thụy Bảo Công chúa, Wikipedia.
- Bùi Văn Tam, Các công chúa của vua Trần Thái Tông, trên trang nghiencuulichsu.com.
- Ngô Vui, Công chúa Thụy Bảo nhà Trần, Họ Ngô Việt Nam, đăng tải ngày 06/03/2017.
- Đặng Việt Thủy, Các công chúa triều Trần với đạo Phật và chốn Thiền môn, Tạp chí Nghiên cứu Phật học, đăng tải ngày 06/07/2024.
- Nữ Đế, Chuyện Chưa Kể: Kỳ Cuối- Những Nàng Công Chúa Của Vua Trần Thái Tông, trên trang blog.vietales.vn, trên trang 18/07/2025.
