Thân thế
Theo các sách Việt sử tiêu án, Đại Việt sử ký toàn thư, Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nguyễn Nộn vốn là cư sĩ ở hương Phù Đổng (nay là xã Phù Đổng, huyện Gia Lâm, thành phố Hà Nội)
Sự nghiệp chính trị
Theo Đại Việt sử lược, Nguyễn Nộn vốn là bộ tướng thân cận của Trần Tự Khánh, theo ông tham gia chinh chiến với các sứ quân và chống lại triều Lý ngay từ đầu thời Lý Huệ Tông, chứ không phải tới năm 1218 mới xuất hiện.
Năm 1213, Trần Tự Khánh sai người sang Bắc Giang dụ Nguyễn Nộn về rồi dùng dây thép trói năm vòng và giam cầm, nhưng sử sách không ghi rõ nguyên nhân. Đến tháng 9, Tự Khánh mở trói cho ông. Trong thời gian bị giam, Nguyễn Nộn vẫn giữ thần sắc tự nhiên; thấy dũng sĩ nhảy, ông vừa mang dây xích vừa nhảy còn giỏi hơn họ, khiến Tự Khánh kinh ngạc và phục tài. Tự Khánh thả ông, cho làm tướng, lại gả người con gái của người dì cho và ban hai ấp Trần Khê, Cả Lũ.
Năm 1214, Nguyễn Nộn chỉ huy một cánh quân họ Trần giao chiến với quân triều đình do Lý Huệ Tông và Thái sư Đàm Dĩ Mông dẫn đầu, góp phần đánh bại lực lượng nhà Lý. Sau đó, ông được giao trấn giữ Bắc Giang. Cùng năm, khi anh em họ Đoàn tấn công Bắc Giang, hai bên giao chiến ở núi Đông Cứu; Nguyễn Nộn giết Đoàn Nguyễn nhưng cũng bị thương.
Nội bộ phe Trần Tự Khánh lúc ấy lại rối loạn khi tướng Đỗ Bị nổi loạn ở Cam Giá. Nhân lúc hỗn loạn, Nguyễn Nộn cũng quay sang chống Tự Khánh và tự xây dựng thế lực riêng, nhanh chóng trở thành một trong những lực lượng cát cứ mạnh nhất, uy hiếp trực tiếp Thăng Long. Tự Khánh phải đưa vua Càn Ninh xuống Lý Nhân, còn kinh thành bị đốt phá.
Tranh chấp gia tăng: Nguyễn Nộn kéo quân đánh Tự Khánh; trong khi Huệ Tông và Thái hậu từ Nam Sách trở về Thăng Long, phong cho Nguyễn Nộn tước hầu để tranh thủ thế lực của ông chống họ Trần. Từ đây hình thành thế đối lập ba phía: phía Bắc là Nguyễn Nộn, phía Đông là Đoàn Thượng, phía Nam là Trần Tự Khánh.
Đầu năm 1215, hai tướng của họ Trần là Nguyễn Đường và Nguyễn Giai bí mật liên quân với Nguyễn Nộn, nhưng sau lại quay về hàng Trần Tự Khánh. Tháng 2, Nguyễn Nộn được phong tước Vương; tháng 3, ông đánh bại Nguyễn Đường và Nguyễn Giai.
Tình hình cát cứ ngày càng lan rộng. Sau nhiều lần chạy loạn, đến năm 1216, Lý Huệ Tông buộc phải dựa vào Trần Tự Khánh – lực lượng mạnh nhất lúc bấy giờ. Tự Khánh phụng thờ Huệ Tông và nhân danh nhà vua đã khuất phục được nhiều sứ quân. Huệ Tông sau đó hạ chiếu giáng Nguyễn Nộn xuống lính thường.
Năm 1220, khi nhiều sứ quân đã bị đánh dẹp, chỉ còn Nguyễn Nộn và Đoàn Thượng vẫn đứng vững, chống lại thế lực họ Trần.
Năm 1223, khi Trần Tự Khánh chết, quyền lực rơi vào tay Trần Thừa và Trần Thủ Độ. Lúc này thế lực của Nguyễn Nộn ngày càng lên mạnh, chiếm giữ Bắc Giang, trong khi Đoàn Thượng nắm Hồng Châu.
Năm 1225, họ Trần thay nhà Lý, Trần Thủ Độ lo việc thu phục các sứ quân nên tạm thời phong cho Nguyễn Nộn làm Hoài Đạo Vương, chia cho quản lĩnh các huyện Bắc Giang Thượng, Bắc Giang Hạ và Đông Ngạn nhằm mua sự yên ổn.
Đến tháng 12 năm 1228, Nguyễn Nộn đánh bại và giết Đoàn Thượng, thâu tóm toàn bộ lực lượng và tài sản ở Hồng Châu, khiến thanh thế càng thêm lớn. Lo ngại, Trần Thủ Độ vừa phái quân đề phòng, vừa gửi thư chúc mừng và gia phong ông lên Hoài Đạo Hiếu Vũ Vương, đồng thời gả công chúa Ngoạn Thiềm để dò xét. Biết rõ dụng ý, Nguyễn Nộn cho tách riêng nơi ở của công chúa, không để bà liên lạc với triều đình.
Tháng 3 năm 1229, Nguyễn Nộn tự xưng Đại Thắng Vương. Tuy có lúc buông thả, chè chén, ông vẫn nhận thấy không thể đối đầu lâu dài với triều Trần và dự định tháng 10 sẽ vào chầu, song còn chần chừ. Cuối năm, ông bệnh nặng; dù cố tỏ ra khỏe khi triều đình cử người đến thăm, không lâu sau ông qua đời và lực lượng cũng nhanh chóng tan rã.
Thờ tự
Sau khi ông mất dân địa phương xã Phù Dực (Tiên Du, Bắc Ninh) lập đền thờ gọi là đền thần Hoài Đạo để thờ ông. Các huyện Đông Ngàn, Tiên Du (Bắc Ninh) đều thờ ông làm phúc thần. Trải qua các triều đại, ngài được phong làm Thượng đẳng tối linh thần. Không rõ lăng ông tang ở đâu.
Tài liệu tham khảo
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
- Khuyết danh (2006), Việt sử lược, Trần Quốc Vượng dịch, Nxb Thuận Hóa.
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh
Hoai Dao Hieu Vu Vuong Nguyen Non (1160–1229)
Background
According to Viet su tieu an, Dai Viet su ky toan thu, and Kham dinh Viet su Thong giam cuong muc, Nguyen Non was originally a layman from Phu Dong village (now Phu Dong commune, Gia Lam district, Hanoi).
Political Career
According to Dai Viet su luoc, Nguyen Non was a trusted subordinate general of Tran Tu Khanh and followed him in campaigns against various warlords as well as the Ly court from the early years of King Ly Hue Tong’s reign, rather than only appearing in historical records from 1218.
In 1213, Tran Tu Khanh sent men to Bac Giang to summon Nguyen Non, then bound him with five layers of iron chains and imprisoned him, though the chronicles do not specify the reason. In the ninth month, Tu Khanh released him. During his captivity, Nguyen Non remained calm and composed; when he saw strongmen performing acrobatic feats, he, still in chains, jumped even better than they did, astonishing Tu Khanh. Admiring his talent, Tu Khanh freed him, appointed him as a general, married him to the daughter of his maternal aunt, and granted him two fiefs: Tran Khe and Ca Lu.
In 1214, Nguyen Non commanded a Tran army contingent against royal forces led by King Ly Hue Tong and Grand Preceptor Dam Di Mong, contributing to their defeat. He was then assigned to defend Bac Giang. Later that same year, when the Doan brothers attacked Bac Giang, the two sides fought on Mount Dong Cuu; Nguyen Non killed Doan Nguyen but was also wounded.
Within Tran Tu Khanh’s own faction, disorder intensified when the general Do Bi rebelled at Cam Gia. Taking advantage of the chaos, Nguyen Non also turned against Tu Khanh and established his own power base. He rapidly became one of the strongest autonomous warlords and directly threatened Thang Long. Tu Khanh was forced to escort King Can Ninh to Ly Nhan, while the capital was burned.
Tensions escalated further: Nguyen Non led forces to attack Tu Khanh; meanwhile, King Hue Tong and the Queen Mother, returning from Nam Sach to Thang Long, granted Nguyen Non the title of Marquis to win his support against the Tran. From this point, a tripartite confrontation emerged: Nguyen Non in the north, Doan Thuong in the east, and Tran Tu Khanh in the south.
In early 1215, two Tran generals, Nguyen Duong and Nguyen Giai, secretly allied with Nguyen Non but later defected back to Tu Khanh. In the second month, Nguyen Non was granted the title of Prince; in the third month, he defeated Nguyen Duong and Nguyen Giai.
As feudal fragmentation spread uncontrollably, by 1216 King Ly Hue Tong was forced to rely on Tran Tu Khanh, then the most powerful warlord. Serving in the name of the king, Tu Khanh subdued many local factions. Hue Tong then issued an edict demoting Nguyen Non to the status of common soldier.
By 1220, after most warlords had been eliminated, only Nguyen Non and Doan Thuong remained capable of resisting the Tran.
In 1223, following Tran Tu Khanh’s death, power fell to Tran Thua and Tran Thu Do. Nguyen Non’s influence grew even stronger, as he held Bac Giang while Doan Thuong controlled Hong Chau.
In 1225, when the Tran replaced the Ly dynasty, Tran Thu Do sought to pacify the remaining warlords. He temporarily conferred upon Nguyen Non the title of Hoai Dao Vuong and placed the districts of Bac Giang Thuong, Bac Giang Ha, and Dong Ngan under his control to maintain stability.
In the twelfth month of 1228, Nguyen Non defeated and killed Doan Thuong, seizing all his forces and wealth in Hong Chau, thereby expanding his power even further. Alarmed, Tran Thu Do dispatched troops to monitor him while simultaneously sending congratulatory messages and elevating him to Hoai Dao Hieu Vu Vuong, and even married Princess Ngoan Thiem into his household to gather intelligence. Perceiving the intent, Nguyen Non had her residence separated to prevent any contact with the court.
In the third month of 1229, Nguyen Non proclaimed himself Dai Thang Vuong. Despite occasional indulgence in feasting, he recognized that he could not withstand the Tran court indefinitely and planned to enter court in the tenth month, though he hesitated. By year’s end, he fell seriously ill; though he tried to appear healthy when envoys arrived, he soon died, and his faction rapidly collapsed.
Veneration
After his death, the people of Phu Duc village (Tien Du, Bac Ninh) built a shrine dedicated to him, called the Hoai Dao Temple. Communities in Dong Ngan and Tien Du (Bac Ninh) also worship him as a tutelary deity. Over successive dynasties, he was honored as a thuong dang toi linh than (Most Sacred Upper-Ranked Deity). The location of his burial site remains unknown.
References
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
- Khuyết danh (2006), Việt sử lược, Trần Quốc Vượng dịch, Nxb Thuận Hóa.
Tiếng Pháp
Hoai Dao Hieu Vu Vuong Nguyen Non (1160–1229)
Origines
Selon Viet su tieu an, Dai Viet su ky toan thu et Kham dinh Viet su Thong giam cuong muc, Nguyen Non était à l’origine un laïc du village de Phu Dong (actuelle commune de Phu Dong, district de Gia Lam, ville de Hanoi).
Carrière politique
Selon le Dai Viet su luoc, Nguyen Non fut d’abord un officier proche de Tran Tu Khanh. Il participa avec lui aux campagnes militaires contre les seigneurs locaux et contre la cour des Ly dès le début du règne de Ly Hue Tong, et non pas seulement à partir de 1218 comme l’ont supposé certaines sources.
En 1213, Tran Tu Khanh envoya des émissaires à Bac Giang pour convoquer Nguyen Non, puis le fit attacher avec cinq tours de fil de fer et emprisonner, sans que les chroniques n’en indiquent clairement la raison. En septembre, Tu Khanh le libéra. Durant sa détention, Nguyen Non conserva un maintien calme ; voyant des guerriers exécuter des sauts, il les imita avec ses chaînes et fit même mieux qu’eux, ce qui étonna et impressionna Tu Khanh. Celui-ci le relâcha, le nomma général, lui donna en mariage une nièce et lui concéda deux fiefs : Tran Khe et Ca Lu.
En 1214, Nguyen Non commanda une division des troupes des Tran contre l’armée royale conduite par Ly Hue Tong et le Grand Précepteur Dam Di Mong, contribuant à vaincre les forces des Ly. Il fut ensuite chargé de la défense de Bac Giang. La même année, lorsque les frères Doan attaquèrent Bac Giang, une bataille eut lieu au mont Dong Cuu : Nguyen Non tua Doan Nguyen mais fut lui-même blessé.
À ce moment, les partisans de Tran Tu Khanh furent divisés par la rébellion du général Do Bi à Cam Gia. Profitant du désordre, Nguyen Non se retourna également contre Tu Khanh et bâtit sa propre puissance, devenant rapidement l’un des seigneurs locaux les plus puissants, menaçant directement Thang Long. Tu Khanh dut emmener le roi Can Ninh vers Ly Nhan, tandis que la capitale était ravagée.
Les conflits s’intensifièrent : Nguyen Non lança une offensive contre Tu Khanh ; de leur côté, Hue Tong et la reine-mère revinrent de Nam Sach à Thang Long et accordèrent à Nguyen Non le titre de marquis pour attirer son soutien contre les Tran. Une situation de rivalité tripartite se forma : au nord Nguyen Non, à l’est Doan Thuong, au sud Tran Tu Khanh.
Au début de 1215, deux généraux des Tran, Nguyen Duong et Nguyen Giai, s’allièrent secrètement à Nguyen Non avant de revenir vers Tu Khanh. En février, Nguyen Non fut élevé au rang de prince ; en mars, il vainquit Nguyen Duong et Nguyen Giai.
L’état de morcellement ne cessa de s’aggraver. Après de nombreuses fuites, en 1216, Ly Hue Tong fut contraint de se reposer sur Tran Tu Khanh – la puissance dominante du moment. Sous le nom du roi, Tu Khanh soumit de nombreux seigneurs régionaux. Hue Tong publia ensuite un édit rabaissant Nguyen Non au rang de simple soldat.
En 1220, après l’élimination de nombreux seigneurs locaux, seuls Nguyen Non et Doan Thuong restaient en mesure de résister à la montée en puissance des Tran.
En 1223, à la mort de Tran Tu Khanh, le pouvoir passa à Tran Thua et Tran Thu Do. L’influence de Nguyen Non s’accrut encore : il contrôlait Bac Giang, tandis que Doan Thuong tenait Hong Chau.
En 1225, après la prise de pouvoir des Tran, Tran Thu Do, pour maintenir la stabilité pendant la campagne de pacification, nomma provisoirement Nguyen Non Hoai Dao Vuong, et lui attribua l’administration de Bac Giang Thuong, Bac Giang Ha et Dong Ngan.
En décembre 1228, Nguyen Non vainquit et tua Doan Thuong, s’emparant de toutes ses forces et richesses à Hong Chau, consolidant considérablement son influence. Inquiet, Tran Thu Do envoya des troupes surveiller la région, tout en adressant des félicitations officielles et en l’élevant au titre de Hoai Dao Hieu Vu Vuong, assorti du mariage avec la princesse Ngoan Thiem pour espionner ses activités. Ayant perçu l’intention, Nguyen Non logea la princesse à part, l’empêchant de communiquer avec la cour.
En mars 1229, Nguyen Non s’autoproclama Dai Thang Vuong. Bien qu’il se laissât parfois aller aux plaisirs, il comprit qu’il ne pourrait pas s’opposer durablement à la dynastie Tran. Il envisagea de se présenter à la cour en octobre, mais hésita. À la fin de l’année, il tomba gravement malade ; malgré ses efforts pour paraître en bonne santé lorsque les émissaires royaux vinrent le visiter, il mourut peu après. Ses forces se dispersèrent rapidement.
Culte
Après sa mort, les habitants du village de Phu Duc (Tien Du, Bac Ninh) édifièrent un temple, appelé dieu de Hoai Dao, pour lui rendre un culte. Dans les districts de Dong Ngan et Tien Du (Bac Ninh), il fut vénéré comme divinité protectrice. Au fil des dynasties, il reçut le titre de divinité suprême de premier rang. Le lieu de son tombeau demeure inconnu.
Sources
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
- Khuyết danh (2006), Việt sử lược, Trần Quốc Vượng dịch, Nxb Thuận Hóa.
Tiếng Trung
懷道孝武王阮嫩（Nguyen Non, 1160–1229）
身世
據《越史 tiêu án》、《大越史記 toàn thư》與《欽定越史通鑑綱目》所載，阮嫩（Nguyen Non）本為符董鄉（今河內市嘉林縣符董社）之居士。
政治生涯
據《大越史略》記載，阮嫩（Nguyen Non）原是陳嗣慶（Tran Tu Khanh）之心腹部將，自黎惠宗（Ly Hue Tong）初年起，便隨之征討諸方、抗拒朝廷，而非至1218年始見於史。
1213年，陳嗣慶（Tran Tu Khanh）遣人赴北江誘阮嫩返附，以鋼索五重縛之監禁，但史籍未記明其原因。至九月，嗣慶解其縛。在囚期間，阮嫩神色自若，見勇士跳舞，他亦拖鏈而跳，技藝尤勝，令嗣慶驚服。嗣慶遂釋之，用為將領，並以姨女妻之，賜田「陳溪」、「可魯」二邑。
1214年，阮嫩領陳氏一軍，與黎惠宗（Ly Hue Tong）及太師譚以蒙（Dam Di Mong）所統朝軍交戰，助破李朝軍勢。後受命鎮守北江。同年，段氏兄弟攻北江，雙方戰於東救山（今北寧嘉平），阮嫩斬段阮（Doan Nguyen），而自身亦受傷。
其時陳嗣慶麾下內亂，將領杜備（Do Bi）於甘賈（Cam Gia）叛變。阮嫩乘機背叛，築壘自立，迅速成為割據諸雄中勢力最強者之一，直接威脅升龍。嗣慶不得不奉嬰主乾寧帝（Can Ninh）南遷至黎仁，而京城被焚。
局勢愈亂，阮嫩進兵攻嗣慶；黎惠宗與太后自南策返京，為拉攏阮嫩抗陳氏，遂封其為侯。由此形成三方鼎立：北方阮嫩，東方段尚（Doan Thuong），南方陳嗣慶。
1215年初，陳氏將領阮場（Nguyen Duong）與阮皆（Nguyen Giai）暗投阮嫩，後又返附陳嗣慶。二月，阮嫩受封為王；三月，又擊敗阮場、阮皆。
割據之勢日益蔓延。經多次避亂，至1216年，黎惠宗被迫依附當時最強的陳嗣慶。嗣慶奉主行事，以皇命征服諸軍，惠宗後降旨貶阮嫩為庶兵。
1220年，諸方叛軍大多平定，唯阮嫩與段尚（Doan Thuong）兩家仍堅拒陳氏。
1223年陳嗣慶卒，權柄為陳承（Tran Thua）與陳守度（Tran Thu Do）掌握。此時阮嫩坐大，據北江；段尚則據鴻州。
1225年陳氏代李，陳守度為求安撫，暫封阮嫩為懷道王，分赐北江上、北江下及東岸諸縣，使其治理。
1228年十二月，阮嫩擊敗段尚並將其殺害，吞併其在鴻州全部勢力與資產，聲威更盛。陳守度恐之，一方面備兵，一方面遣書慶賀，加封為懷道孝武王，並以公主玩恬（Ngoan Thiem）嫁之以探虛實。阮嫩知其意，遂令公主別居，不許與朝廷往來。
1229年三月，阮嫩自稱大勝王。雖時有縱飲，但自知無法久抗陳氏，本擬於十月入朝，尚未決定。年末病重，雖強作康健以應朝廷使者，但不久逝世，其部眾旋即瓦解。
祠祀
其卒後，富域社（北寧省先杜）居民建懷道祠奉祀。東岸、先杜兩縣（北寧）皆祀之為福神。歷代加封為「上等最靈神」。其墓所不詳。
參考資料
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
- Khuyết danh (2006), Việt sử lược, Trần Quốc Vượng dịch, Nxb Thuận Hóa.
