Định Quốc Công Nguyễn Bặc

Thân thế

Theo sách Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nguyễn Bặc là người động Hoa Lư, châu Đại Hoàng, Đại Cồ Việt (nay là xã Đại Hoàng – tỉnh Ninh Bình). Sự tích Định quốc công Nguyễn Bặc của các giáo sư Nguyễn Đình Điền và Nguyễn Đình Chi thì Nguyễn Bặc là con cụ Nguyễn Thước, một Nha tướng của Dương Đình Nghệ, ông có người anh trai là Nguyễn Bồ và người em trai là Nguyễn Phục. Tương truyền Nguyễn Bặc thời thanh niên là người giỏi võ nghệ và có sức khỏe phi thường. Ông từng dùng tay không bắt sống cọp đem bán cho các hào phú. Tính tình ông thẳng thắn, bộc trực nhưng rất thương dân.

Giúp Đinh Tiên Hoàng thống nhất đất nước

Các tư liệu chính sử không ghi chép về hành trạng của ông trong quá trình dẹp loạn 12 sứ quân, tuy nhiên các thần phả và tư liệu dân gian lại ghi chép tương đối chi tiết về quá trình ông giúp vua Đinh Tiên Hoàng dẹp loạn.

Theo truyền thuyết dân gian, Nguyễn Bặc có ba người anh em – gồm hai anh em kết nghĩa là Nguyễn Bồ, Nguyễn Phục và người em Hoàng Định. Riêng Hoàng Định vốn xuất thân dưới quyền sứ quân Kiều Công Hãn ở Phong Châu, nhưng khi nghe lời chiêu dụ của Nguyễn Bặc đã bỏ chủ cũ để theo về Đinh Bộ Lĩnh. Sau khi Nam Tấn Vương Ngô Xương Văn tử trận năm 965 khiến cục diện rối loạn, các sứ quân nổi lên chiếm cứ khắp nơi. Trong bối cảnh đó, bốn anh em Nguyễn Bặc cùng theo Đinh Bộ Lĩnh tập hợp lực lượng và dựng căn cứ tại Hoa Lư. Nhiều hào kiệt khác như Đinh Điền, Trịnh Tú hay Lưu Cơ cũng gia nhập, tạo thành một tập hợp quân sự hùng mạnh.

Trong quá trình dẹp loạn 12 sứ quân, Nguyễn Bặc nổi bật với vai trò người chiêu mộ và quy tụ nhiều tướng tài cho đại nghiệp của Đinh Bộ Lĩnh. Dưới sự vận động của ông, những võ tướng nổi danh như Bạch Tượng, Bạch Địa, Đỗ Đài, cùng năm anh em họ Phí ở Động Phí (Ứng Hòa, Hà Nội) đã hội quân. Ngoài ra còn có Lê Khai, Nguyễn Tấn (Nam Định), Lý Trí Thắng (Hải Dương), anh em Lý Phả – Lý Hoằng – Lý Quảng (Hải Phòng), anh em Nguyễn Viết – Nguyễn Sùng – Nguyễn Thiện, cùng nhóm tướng Lý Đài – Lý Trâu – Lý Quốc. Đặc biệt, sứ quân Phạm Bạch Hổ ở Hưng Yên sau đó cũng chịu quy thuận, đưa lực lượng gia nhập Hoa Lư, góp phần làm tăng sức mạnh của Đinh Bộ Lĩnh.

Theo ghi chép thần phả, trong cuộc tấn công nhằm tiêu diệt sứ quân Nguyễn Siêu, hai anh em Nguyễn Bồ và Nguyễn Phục đã hy sinh cùng với hai tướng khác. Trước mất mát này, Đinh Bộ Lĩnh đã cử Nguyễn Bặc giữ chức tiên phong, phối hợp với Hoàng Định, Đinh Điền và Lê Hoàn xuất quân báo thù. Cuộc chiến kết thúc với thắng lợi quyết định năm 967 khi Nguyễn Siêu bị tiêu diệt.

Dấu vết của những trận đánh mà Nguyễn Bặc chỉ huy còn lưu lại tại vùng Côn Sơn, Đông Triều – nơi từng là địa bàn của sứ quân Phạm Bạch Hổ. Tại đây có núi Hun Sơn, gắn với điển tích Nguyễn Bặc dùng kế hỏa công, chờ gió đổi chiều rồi đốt lửa hun khói vào doanh trại địch, khiến quân Phạm Bạch Hổ hoảng loạn và nhanh chóng bị bắt giữ.

Ngoài chiến dịch diệt Nguyễn Siêu, Nguyễn Bặc còn đóng vai trò chủ lực trong các trận buộc Phạm Bạch Hổ ở Đằng Châu (Hưng Yên), Ngô Nhật Khánh ở Đường Lâm (Sơn Tây), và Ngô Xương Xí ở Bình Kiều (Thanh Hóa) phải thần phục. Trong cuộc tấn công vào sứ quân Đỗ Cảnh Thạc, ông giữ nhiệm vụ chỉ huy cánh quân tấn công vào thành Trại Quyền (Quốc Oai), góp phần quan trọng vào thắng lợi cuối cùng.

Về quan hệ cá nhân giữa Nguyễn Bặc và Đinh Bộ Lĩnh, thần phả mô tả tình nghĩa giữa hai người sâu nặng chẳng khác gì Trương Phi đối với Lưu Bị. Nguyễn Bặc luôn túc trực bên cạnh chủ tướng, thậm chí nếm thử thức ăn để đề phòng bị đầu độc. Khi ra trận, ông xông pha nơi mũi nhọn và nhiều lần cứu ứng cho Đinh Bộ Lĩnh. Có chuyện kể rằng khi Đinh Bộ Lĩnh bị thương ngã ngựa, Nguyễn Bặc đã cõng ông leo lên ngọn núi đá dựng đứng để phá vòng vây, thể hiện lòng trung nghĩa tuyệt đối.

Năm 968, sau khi thống nhất đất nước và lên ngôi Hoàng đế với niên hiệu Đinh Tiên Hoàng, Đinh Bộ Lĩnh trọng thưởng cho công lao của các tướng lĩnh. Nguyễn Bặc được phong Định Quốc Công, giữ vị trí cao nhất trong hàng công thần và phụ trách việc nội chính triều đình. Đinh Điền được phong ngoại giáp, trấn giữ bên ngoài. Những chức vụ này phản ánh vai trò trụ cột của Nguyễn Bặc trong giai đoạn dựng nước đầu triều Đinh.

Một lòng trung thành với nhà Đinh

Năm 979, Đinh Tiên Hoàng và Nam Việt vương Đinh Liễn bị sát hại. Quan Chi hậu nội nhân Đỗ Thích bị nghi là thủ phạm. Cuối cùng Đỗ Thích bị Nguyễn Bặc bắt được và xử tử. Cùng với các đại thần, ông tôn phò Vệ Vương Đinh Toàn con trai còn nhỏ của Đinh Tiên Hoàng lên ngôi, tức Đinh Phế đế.

Theo Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, trong thời gian Đinh Toàn lên ngôi, quyền điều hành triều đình thuộc về hai phụ chính đại thần Lê Hoàn và Đinh Điền. Thế nhưng tình thế trở nên rối ren khi Dương Thái hậu tư thông với Thập đạo tướng quân Lê Hoàn, rồi trao cho ông chức Phó vương, nắm toàn quyền chỉ huy quân đội và tự do ra vào cung cấm. Nhận thấy nguy cơ đối với triều đình non trẻ, Nguyễn Bặc lo lắng và bàn với các tướng, sợ rằng Lê Hoàn sẽ gây hại cho vua nhỏ, và nếu không sớm trừ bỏ để giữ yên xã tắc thì khó còn mặt mũi nhìn Tiên đế nơi suối vàng.

Vì lẽ đó, Nguyễn Bặc cùng Đinh Điền và Phạm Hạp quyết định phát binh. Họ chia quân theo đường thủy và bộ tiến đánh Lê Hoàn. Nguyễn Bặc và Đinh Điền kéo quân từ Ái Châu (Thanh Hóa), định đánh thẳng vào kinh đô để giết Lê Hoàn. Dương Thái hậu nghe tin liền thúc giục Lê Hoàn ra tay đối phó. Lê Hoàn lập tức chỉnh đốn quân đội, tiến ra Ái Châu giao chiến.

Lê Hoàn liền sắp xếp quân đội, đánh nhau với Nguyễn Bặc, Đinh Điền ở Ái Châu. Lê Hoàn vốn là người giỏi dùng binh, Nguyễn Bặc và Đinh Điền không chống nổi, lại đem quân thủy ra đánh. Lê Hoàn theo chiều gió, phóng lửa đốt cả thuyền chiến. Đinh Điền bị chết tại trận, còn Nguyễn Bặc bị bắt, đưa về kinh đô. Cuối cùng bị khép tội phản loạn và giết chết, khi đó ông mới 55 tuổi.

Cái chết của Nguyễn Bặc và Đinh Điền khiến quân của Phạm Hạp tan rã, mất tinh thần. Họ chạy lên Cát Lợi (Bắc Giang), nhưng bị Lê Hoàn truy bắt và giết. Khi mọi lực lượng chống đối đều bị dẹp yên, Lê Hoàn được Dương Thái hậu và tướng Phạm Cự Lạng hậu thuẫn, liền phế bỏ ngôi vua của Đinh Toàn, giáng ông trở lại tước Vệ Vương. Triều Đinh mất từ đây.

Lời bình của sử thần

Sử thần Ngô Sĩ Liên trong Đại Việt sử kí toàn thư bàn: “Chu Công là người vương thất rất thân, giúp vua nhỏ tuổi còn không tránh khỏi những lời gièm pha phao truyền. Lê Hoàn là đại thần khác họ, nắm giữ binh quyền, làm công việc như Chu Công, thường tình còn ngờ vực, huống là Nguyễn Bặc ở chức thủ tướng và Đinh Điền là đại thần cùng họ hay sao? Bọn họ khởi binh không phải làm loạn, mà là một lòng phù tá nhà Đinh, vì giết Hoàn không được mà phải chết, ấy là chết đúng chỗ. Nay xem lời Đại Hành kể tội Nguyễn Bặc tựa như vạch tội mình. Khi Bặc chết, ắt phải có nói một lời để bày tỏ chính nghĩa, nhưng không thấy sử chép, thế là bỏ sót.”

Thờ tự

Hiện tại tỉnh Ninh Bình khoảng 134 nơi thờ và phối thờ hai vị công thần Nguyễn Bặc, Đinh Điền. Đền vua Đinh ở cố đô Hoa Lư; ở xã Gia Phương; ở Ba Dân (Kim Bảng); đền vua Đinh ở Ý Yên; đền Tứ Trụ ở Tràng An… nơi nào cũng thờ Đinh Điền, Nguyễn Bặc, Các lễ hội như cờ lau tập trận, hội đền vua Đinh… đều diễn hình ảnh vua Đinh, Đinh Điền, Nguyễn Bặc, xem như những người hùng tiêu biểu cho tinh thần thượng võ dân tộc. Nhiều nơi thờ các vị thần khác mà vẫn lưu lại sự tích, có khi thờ cả Đinh Điền, Nguyễn Bặc gắn bó với nhau, được dân địa phương sùng kính (như các đền miếu ở huyện Yên Khánh, Ninh Bình, chùa Long Hoa ở xã Liêm Cần, huyện Thanh Liêm, tỉnh Hà Nam, đền chùa ở bến Vạc Ninh Bình, đình Động Phi ở huyện Ứng Hòa Hà Nội…). Chứng tỏ, hai vị sống thân thiết, chết lại không xa rời, trở thành hình ảnh tâm linh hòa hợp giữa lòng ngưỡng mộ của nhân dân.

Lăng Nguyễn Bặc táng ở thôn Vĩnh Ninh, làng Đại Hữu (Đại Hoàng, Ninh Bình). Lăng được trùng tu lần mới nhất vào năm Kỷ Tỵ (1989). Về đền thờ, ông được thờ ở nhiều nơi thuộc Ninh Bình, Hà Nội, Hưng Yên:

Từ đường Nguyễn Tộc tại thôn Vĩnh Ninh (Đại Hoàng, Ninh Bình) là nơi thờ Nguyễn Bặc và được xem là nơi khởi thủy dòng họ Nguyễn.

Đình Áng Ngũ, đình Ngô Khê Hạ, đình Ngô Khê Thượng, đình Thanh Khê Hạ, đình Thanh Khê Thượng thuộc phường Tây Hoa Lư nằm sát kinh đô Hoa Lư thờ Nguyễn Bặc với thần tích cho biết ông từng trấn giữ ở đây.[8] Năm Canh thân (1980) chi họ Nguyễn Đình rước tượng ngài về thờ ở từ đường của chi họ (cùng thôn Ngô Hạ).

Đền Nột Lấm phường Hoa Lư thờ “Đinh triều tả giám sát hay “Hành Khiển Quang Lộc đại vương” dịch ra là Nguyễn Bặc

Đền Hiềm ở phường Hoa Lư, Ninh Bình là nơi thờ ông với thần tích ghi lại những hiềm khích với Lê Hoàn.

Di tích chùa Đẩu Long, phường Hoa Lư, Ninh Bình cùng 6 vị thần khác.

Tại miếu Đông Thương phường Đông Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình, ông được phối thờ cùng Đinh Điền.

Đình Yên Thịnh xã Yên Mô, tỉnh Ninh Bình.

Đình Ba Dân ở làng Cổ Điển thuộc xã Tứ Hiệp, Hà Nội là đình chung của 3 làng: Cương Ngô, Cổ Diễn, Đồng Trì thờ chung các ông Nguyễn Bặc, Nguyễn Bồ và Nguyễn Phục.

Đình làng Văn Điển thuộc xã Tứ Hiệp, Hà Nội

Đình Mai Nội, xã Sóc Sơn, Hà Nội là nơi thờ Nguyễn Bặc với biệt danh Quang Minh

Đền thờ Định Quốc Công Nguyễn Bặc tại làng Phú Cốc, phường Trường Thi, tỉnh Ninh Bình

Miếu Lịch Đại Đế vương tại kinh thành Phú Xuân (Huế) vua Minh Mạng cho xây để thờ các vị vua và các danh tướng qua các triều đại trong đó có Nguyễn Bặc.

Đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng ở phường Tây Hoa Lư, Ninh Bình dựng từ thế kỷ XI. Đến có 3 tòa: tòa ngoài là bái đường, tòa giữa gọi là Thiên Hương thờ tứ trụ triều đình của nhà Đinh: Đinh Điền, Nguyễn Bặc, Trịnh Tú, Lưu Cơ. Toà trong cùng là chính cung thờ Đinh Tiên Hoàng, Đinh Liễn, Đinh Toàn và Đinh Hạng Lang.

Đền thờ Đinh Bộ Lĩnh thôn Vân Hà, làng Đại Hữu (Đại Hoàng, Ninh Bình) thờ 3 vị anh hùng đào viên kết nghĩa là Đinh Bộ Lĩnh, Nguyễn Bặc và Đinh Điền.

Trung tâm Ninh Bình có Quảng trường Đinh Tiên Hoàng Đế với 4 góc có tượng 4 vị quan đại thần Đinh Điền, Nguyễn Bặc, Trịnh Tú, Lưu Cơ cao 5m, có lính canh và ngựa bằng đá.

Tài liệu tham khảo

Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
Khuyết danh (2006), Việt sử lược, Trần Quốc Vượng dịch, Nxb Thuận Hóa.

Ngôn ngữ khác

Tiếng Anh

Dinh Quoc Cong Nguyen Bac

Background

According to Kham dinh Viet su Thong giam cuong muc, Nguyen Bac was a native of dong Hoa Lu, chau Dai Hoang, Dai Co Viet (present-day Dai Hoang commune, Ninh Binh province). Su tich Dinh Quoc Cong Nguyen Bac by professors Nguyen Dinh Dien and Nguyen Dinh Chi records that he was the son of Nguyen Thuoc, a subordinate general of Duong Dinh Nghe, and had an elder brother named Nguyen Bo and a younger brother named Nguyen Phuc. According to tradition, in his youth Nguyen Bac was highly skilled in martial arts and possessed extraordinary physical strength. He was said to have captured tigers alive with his bare hands to sell to wealthy landlords. His temperament was upright and forthright, but he held deep compassion for the common people.

Assisting Dinh Tien Hoang in unifying the country

Official historical records do not describe Nguyen Bac’s activities during the campaign to suppress the Twelve Warlords. However, genealogical texts and folk traditions offer relatively detailed accounts of his contributions to Dinh Tien Hoang’s cause.

According to popular legend, Nguyen Bac had three sworn brothers: Nguyen Bo, Nguyen Phuc, and Hoang Dinh. Hoang Dinh originally served under the warlord Kieu Cong Han in Phong Chau, but upon hearing Nguyen Bac’s persuasion, he abandoned his former lord and joined Dinh Bo Linh. After Nam Tan Vuong Ngo Xuong Van was killed in 965, the political situation became chaotic, and various warlords rose up across the country. During this turbulent time, the four brothers joined Dinh Bo Linh in gathering forces and establishing a base at Hoa Lu. Many talented figures—such as Dinh Dien, Trinh Tu, and Luu Co—also joined, forming a formidable military coalition.

Throughout the campaign, Nguyen Bac excelled in recruiting talented generals for Dinh Bo Linh’s cause. Through his efforts, renowned warriors such as Bach Tuong, Bach Dia, Do Dai, and the five brothers of the Phi family from dong Phi (Ung Hoa, Hanoi) came together. Many others also joined, including Le Khai and Nguyen Tan (Nam Dinh), Ly Tri Thang (Hai Duong), the brothers Ly Pha – Ly Hoang – Ly Quang (Hai Phong), the brothers Nguyen Viet – Nguyen Sung – Nguyen Thien, and the generals Ly Dai – Ly Trau – Ly Quoc. Notably, the warlord Pham Bach Ho in Hung Yen also later submitted and brought his forces to Hoa Lu, significantly strengthening Dinh Bo Linh’s power.

According to genealogical records, during the attack on the warlord Nguyen Sieu, Nguyen Bo and Nguyen Phuc were both killed along with two other generals. In response to this loss, Dinh Tien Hoang appointed Nguyen Bac to lead the vanguard, coordinating with Hoang Dinh, Dinh Dien, and Le Hoan to avenge their fallen comrades. The campaign ended decisively in 967 when Nguyen Sieu was eliminated.

Traces of Nguyen Bac’s military exploits remain in the region of Con Son and Dong Trieu—once the territory of Pham Bach Ho. There stands Mount Hun Son, associated with the story of Nguyen Bac using fire tactics, waiting for the wind to shift before burning and smoking out the enemy camp, causing panic among Pham Bach Ho’s troops and leading to their swift capture.

Beyond the campaign against Nguyen Sieu, Nguyen Bac was instrumental in forcing several other warlords into submission, including Pham Bach Ho of Dang Chau (Hung Yen), Ngo Nhat Khanh of Duong Lam (Son Tay), and Ngo Xuong Xi of Binh Kieu (Thanh Hoa). In the assault on the warlord Do Canh Thac, he commanded the contingent attacking Trai Quyen fort (Quoc Oai), playing a crucial role in achieving final victory.

Folk accounts describe a deep bond between Nguyen Bac and Dinh Bo Linh, comparing it to the loyalty of Zhang Fei toward Liu Bei. Nguyen Bac stayed constantly by his lord’s side and even tasted the king’s meals to guard against poisoning. On the battlefield, he fought at the front lines and repeatedly saved Dinh Bo Linh in perilous moments. One tale recounts that when Dinh Bo Linh was wounded and fell off his horse, Nguyen Bac carried him up a steep limestone cliff to break through the enemy’s siege—an act that symbolized his unwavering loyalty.

In 968, after unifying the country and ascending the throne as Emperor Dinh Tien Hoang, Dinh Bo Linh rewarded his loyal generals. Nguyen Bac was granted the title Dinh Quoc Cong, the highest rank among the founding nobles, and was entrusted with managing domestic affairs. Dinh Dien was appointed ngoai giap, charged with external military affairs. These titles reflect Nguyen Bac’s foundational role in the establishment of the Dinh dynasty.

Unwavering loyalty to the dinh dynasty

In 979, Emperor Dinh Tien Hoang and Nam Viet Vuong Dinh Lien were assassinated. Court attendant Do Thich was suspected as the perpetrator. He was eventually captured and executed by Nguyen Bac. Together with other high officials, Nguyen Bac supported the young prince Dinh Toan, son of Dinh Tien Hoang, ascending the throne as Dinh Phe De.

According to Kham dinh Viet su Thong giam cuong muc, during Dinh Toan’s reign the administration was effectively controlled by the two regents, Nguyen Bac and Dinh Dien. However, instability arose when Duong Thai Hau engaged in an illicit relationship with the general Le Hoan, granted him the title Pho vuong, and gave him full authority over the military and access to the palace. Foreseeing danger to the young monarch, Nguyen Bac conferred with other officials, fearing that Le Hoan might harm the boy emperor. He argued that failing to eliminate this threat promptly would betray the trust of the late emperor.

Thus, Nguyen Bac, Dinh Dien, and Pham Hap decided to raise their troops. They divided their forces, advancing by land and water routes to attack Le Hoan. Nguyen Bac and Dinh Dien marched from Ai Chau (Thanh Hoa), intending to strike directly at the capital to kill Le Hoan. Upon hearing the news, Duong Thai Hau urged Le Hoan to act. Le Hoan quickly reorganized his forces and moved to confront them.

Le Hoan was highly skilled in military strategy, and Nguyen Bac and Dinh Dien could not withstand him. When they attempted a naval engagement, Le Hoan used the wind to his advantage and set their warships ablaze. Dinh Dien was killed in battle, while Nguyen Bac was captured and taken back to the capital. Accused of rebellion, he was executed at the age of fifty-five.

The deaths of Nguyen Bac and Dinh Dien caused Pham Hap’s forces to collapse. His troops fled to Cat Loi (Bac Giang), but were pursued and killed by Le Hoan. With all opposition suppressed, and with the support of Duong Thai Hau and general Pham Cu Lang, Le Hoan deposed Dinh Toan, demoting him back to the title Ve Vuong. Thus, the Dinh dynasty came to an end.

Comments by Historians

Historian Ngo Si Lien wrote in Dai Viet su ky toan thu:

“Zhou Gong, though a close relative of the royal family, still could not avoid slander when assisting a young king. Le Hoan, being a high official of a different clan who held military power, acted in the manner of Zhou Gong, so suspicion was natural—how much more so for Nguyen Bac as chief minister and Dinh Dien, a noble of the same lineage? Their raising troops was not rebellion; it was an act of loyalty to the Dinh. They died because they could not kill Hoan—that was a righteous death.

Now, observing Dai Hanh’s accusations against Nguyen Bac, they seem more like charges against himself. At the time of Bac’s death, he must have spoken words stating his true loyalty, but history does not record them. This is an omission.”

Worship and Legacy

Today, Ninh Binh province has approximately 134 sites worshiping or jointly worshiping Nguyen Bac and Dinh Dien. Temples such as the Dinh Temple in the ancient capital Hoa Lu, Gia Phuong commune, Ba Dan (Kim Bang), the Dinh Temple in Y Yen, and the Tu Tru Temple in Trang An all enshrine these two generals. Festivals like co lau tap tran and the Dinh Temple festival often reenact the images of Dinh Tien Hoang, Dinh Dien, and Nguyen Bac, celebrating them as heroic symbols of the martial spirit of the Vietnamese people.

Many sites dedicated to other deities also preserve legends about Nguyen Bac and often worship him alongside Dinh Dien, reflecting the deep respect in local communities (e.g., temples and shrines in Yen Khanh district, Ninh Binh; Long Hoa Pagoda in Liem Can commune, Thanh Liem district, Ha Nam; shrines near Ben Vac in Ninh Binh; Dong Phi communal house in Ung Hoa district, Hanoi). This indicates that the two men were close in life and remain spiritually inseparable in the popular imagination.

Nguyen Bac’s Tomb and Temples

Nguyen Bac’s tomb is located in Vinh Ninh hamlet, Dai Huu village (Dai Hoang, Ninh Binh). Its most recent restoration was in the year Ky Ty (1989). Numerous worship sites in Ninh Binh, Hanoi, and Hung Yen honor him, including:

Tu duong Nguyen Toc in Vinh Ninh hamlet (Dai Hoang, Ninh Binh), regarded as the ancestral origin of the Nguyen family.
Ang Ngu, Ngo Khe Ha, Ngo Khe Thuong, Thanh Khe Ha, and Thanh Khe Thuong communal houses in Tay Hoa Lu ward, near the Hoa Lu citadel, worship Nguyen Bac, recording that he once defended this area.
Not Lam Temple in Hoa Lu ward, dedicated to “Dinh trieu ta giam sat” or “Hanh Khien Quang Loc dai vuong”—identified as Nguyen Bac.
Hiem Temple in Hoa Lu ward, Ninh Binh, which preserves accounts of his conflict with Le Hoan.
Dau Long Pagoda, Hoa Lu ward, Ninh Binh, alongside six other deities.
Dong Thuong shrine, Dong Hoa Lu ward, worshiping him together with Dinh Dien.
Yen Thinh communal house, Yen Mo district, Ninh Binh.
Ba Dan communal house in Co Dien village, Tu Hiep commune, Hanoi, jointly worshiping Nguyen Bac, Nguyen Bo, and Nguyen Phuc.
Van Dien communal house, Tu Hiep commune, Hanoi.
Mai Noi communal house, Soc Son district, Hanoi, where he is honored under the title Quang Minh.
Temple of Dinh Quoc Cong Nguyen Bac in Phu Coc village, Truong Thi ward, Ninh Binh.
Mieu Lich Dai De Vuong in Phu Xuan citadel (Hue), built by Emperor Minh Mang to worship kings and great generals of past dynasties, including Nguyen Bac.
The Dinh Temple in Tay Hoa Lu ward, Ninh Binh, built in the eleventh century, includes three halls: the outer hall (Bai Duong), the middle hall (Thien Huong) dedicated to the four founding ministers of the Dinh dynasty—Dinh Dien, Nguyen Bac, Trinh Tu, and Luu Co—and the innermost hall dedicated to Dinh Tien Hoang, Dinh Lien, Dinh Toan, and Dinh Hang Lang.
The temple of Dinh Bo Linh in Van Ha hamlet, Dai Huu village (Dai Hoang, Ninh Binh) worships the three sworn brothers: Dinh Bo Linh, Nguyen Bac, and Dinh Dien.
Dinh Tien Hoang Emperor Square in central Ninh Binh features statues of four great ministers—Dinh Dien, Nguyen Bac, Trinh Tu, Luu Co—each five meters tall, accompanied by stone guards and horses.

References

Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
Khuyết danh (2006), Việt sử lược, Trần Quốc Vượng dịch, Nxb Thuận Hóa.

Tiếng Pháp

Dinh Quoc Cong Nguyen Bac

Background

According to the Kham dinh Viet su Thong giam cuong muc, Nguyen Bac was a native of Dong Hoa Lu in Chau Dai Hoang, Dai Co Viet (today Dai Hoang commune, Ninh Binh province). The work Su tich Dinh Quoc Cong Nguyen Bac by professors Nguyen Dinh Dien and Nguyen Dinh Chi records that Nguyen Bac was the son of Nguyen Thuoc, a military officer under Duong Dinh Nghe. He had an elder brother, Nguyen Bo, and a younger brother, Nguyen Phuc.

Tradition holds that in his youth, Nguyen Bac excelled in martial arts and possessed extraordinary strength. He was said to have captured live tigers with his bare hands to sell to wealthy landowners. His temperament was straightforward and upright, yet he was compassionate to the people.

Supporting Dinh Tien Hoang in Unifying the Kingdom

Official historical sources do not provide detailed accounts of his activities during the suppression of the Twelve Warlords. However, local legends and temple inscriptions give relatively detailed descriptions of his contributions.

According to folklore, Nguyen Bac had three sworn brothers — Nguyen Bo and Nguyen Phuc, and an adopted brother Hoang Dinh. Hoang Dinh originally served the warlord Kieu Cong Han in Phong Chau but defected to join Dinh Bo Linh after being persuaded by Nguyen Bac.

After the death of Nam Tan Vuong Ngo Xuong Van in 965, political order collapsed and multiple warlords seized territories. In this context, the four brothers joined Dinh Bo Linh in raising troops and establishing a base at Hoa Lu. Many other talented figures, such as Dinh Dien, Trinh Tu, and Luu Co, also joined, forming a powerful military coalition.

During the campaigns against the Twelve Warlords, Nguyen Bac was especially notable for recruiting and gathering capable generals for Dinh Bo Linh. Through his influence, renowned warriors such as Bach Tuong, Bach Dia, Do Dai, and the five Phi brothers from Dong Phi (Ung Hoa, Hanoi) joined the cause. Others included Le Khai, Nguyen Tan (Nam Dinh), Ly Tri Thang (Hai Duong), the three Ly brothers — Ly Pha, Ly Hoang, and Ly Quang (Hai Phong), the Nguyen brothers — Nguyen Viet, Nguyen Sung, Nguyen Thien, and the group of Ly Dai, Ly Trau, and Ly Quoc.

A particularly important event was when Pham Bach Ho, the warlord of Hung Yen, eventually submitted and brought his forces to Hoa Lu, significantly strengthening Dinh Bo Linh’s power.

According to temple records, during the assault on the warlord Nguyen Sieu, Nguyen Bo and Nguyen Phuc died in battle along with two other generals. In response, Dinh Tien Hoang appointed Nguyen Bac as vanguard commander, ordering him to cooperate with Hoang Dinh, Dinh Dien, and Le Hoan to avenge their deaths. The decisive victory came in 967 with the elimination of Nguyen Sieu.

Traces of battles commanded by Nguyen Bac remain in Con Son (Dong Trieu), once the territory of Pham Bach Ho. At Hun Son Mountain, local legend recounts that Nguyen Bac used a fire-attack strategy: waiting for the wind to change direction before igniting fires to fill the enemy camp with smoke, causing chaos and leading to Pham Bach Ho’s capture.

Beyond defeating Nguyen Sieu, Nguyen Bac played key roles in forcing Pham Bach Ho in Dang Chau (Hung Yen), Ngo Nhat Khanh in Duong Lam (Son Tay), and Ngo Xuong Xi in Binh Kieu (Thanh Hoa) to submit. In the campaign against Do Canh Thac, he led the assault on Trai Quyen fortress (Quoc Oai), contributing substantially to the final victory.

Temple records describe the relationship between Nguyen Bac and Dinh Bo Linh as deeply loyal, comparable to the bond between Zhang Fei and Liu Bei in Chinese lore. Nguyen Bac constantly stayed by his lord’s side, even tasting food to prevent poisoning. In battle, he led from the front and repeatedly rescued Dinh Bo Linh. One story tells that when Dinh Bo Linh fell from his horse while wounded, Nguyen Bac carried him up a near-vertical cliff to break through an enemy encirclement—an act symbolizing absolute loyalty.

In 968, after unifying the realm and proclaiming himself Emperor Dinh Tien Hoang, Dinh Bo Linh rewarded his meritorious generals. Nguyen Bac was granted the title Dinh Quoc Cong (“Duke Stabilizing the Realm”), the highest among the founding nobles, and entrusted with domestic administration. Dinh Dien was appointed Ngoai giap, responsible for external military affairs. These positions reflect their foundational status in the early Dinh state.

Unwavering Loyalty to the Dinh Dynasty

In 979, Emperor Dinh Tien Hoang and Nam Viet Vuong Dinh Lien were assassinated. Do Thich, a palace attendant, was suspected and eventually captured and executed by Nguyen Bac. Together with senior officials, Nguyen Bac enthroned the young prince Ve Vuong Dinh Toan as ruler, known posthumously as Dinh Phe De.

According to Kham dinh Viet su Thong giam cuong muc, during the reign of the young Dinh Toan, actual governance was handled by the two regents: Nguyen Bac and Dinh Dien. However, the situation deteriorated when Dowager Queen Duong engaged in an illicit relationship with the Ten-Circuit General Le Hoan, elevating him to the rank of Pho Vuong (Vice King). Le Hoan gained control of the army and moved freely within the palace.

Realizing the grave danger this posed to the fragile dynasty, Nguyen Bac consulted with other generals. He feared that Le Hoan would usurp the throne and argued that failure to act would betray the late emperor.

Thus, Nguyen Bac, Dinh Dien, and Pham Hap decided to raise troops. They mobilized both land and naval forces, planning to strike Le Hoan from Ai Chau (Thanh Hoa) toward the capital Hoa Lu.

When Duong Thai Hau learned of the plot, she urged Le Hoan to respond. Le Hoan quickly organized his forces and marched to Ai Chau. Skilled in warfare, he defeated Nguyen Bac and Dinh Dien. Nguyen Bac attempted to counterattack by river, but Le Hoan used favorable winds to launch a fire assault that burned their entire fleet. Dinh Dien died in battle, while Nguyen Bac was captured and brought back to the capital. He was charged with rebellion and executed at the age of 55.

The deaths of Nguyen Bac and Dinh Dien caused Pham Hap’s troops to collapse. They fled to Cat Loi (Bac Giang) but were pursued and killed by Le Hoan. With all opposition eliminated, Le Hoan—supported by Duong Thai Hau and the general Pham Cu Lang—deposed Dinh Toan, reduced him back to Ve Vuong, and effectively ended the Dinh dynasty.

Appraisal by Historians

Historian Ngo Si Lien commented in the Dai Viet Su Ky Toan Thu:

“Zhou Gong, though a close relative of the royal family, was still slandered while assisting a young king. Le Hoan, being of a different clan and holding military power, would naturally arouse suspicion—how much more for Nguyen Bac, the chief minister, and Dinh Dien, a senior official of the same clan as the king?

Their uprising was not rebellion but an act of loyalty to preserve the Dinh house. They died because they failed to eliminate Hoan; such a death was righteous.

Examining the accusations made by Dai Hanh against Nguyen Bac reveals that they were more a confession of his own faults. When Nguyen Bac died, he must have spoken to express his loyalty, yet the chronicles recorded nothing. This is a serious omission.”

Veneration

Today, Ninh Binh province alone has over 134 temples and shrines dedicated to Nguyen Bac and Dinh Dien. Temples of King Dinh in Hoa Lu; Gia Phuong; Ba Dan (Kim Bang); the temple of King Dinh in Y Yen; and the Tu Tru Temple in Trang An — all honor Nguyen Bac and Dinh Dien. Festivals such as the Co lau training festival and the King Dinh Temple Festival reenact scenes of Dinh Bo Linh, Dinh Dien, and Nguyen Bac as archetypal heroes symbolizing Vietnamese martial spirit.

Many temples dedicated to other deities also preserve legends concerning Nguyen Bac and Dinh Dien, reflecting the deep respect held by local communities. Their bond in life and death has become a spiritual symbol of loyalty and fraternity.

Nguyen Bac’s tomb is located in Vinh Ninh hamlet, Dai Huu village (Dai Hoang, Ninh Binh). The tomb underwent major restoration in the year Ky Ty (1989). Numerous temples honor him in Ninh Binh, Hanoi, and Hung Yen, including:

The Nguyen ancestral hall in Vinh Ninh (Dai Hoang, Ninh Binh), considered the birthplace of the Nguyen lineage.
Ang Ngu communal house, Ngo Khe Ha, Ngo Khe Thuong, Thanh Khe Ha, and Thanh Khe Thuong in Tay Hoa Lu ward, near the ancient capital, where he was worshipped as a guardian general.
Not Lam Temple in Hoa Lu ward, dedicated to “Dinh-trieu Ta Giam Sat” or “Hanh Khien Quang Loc Dai Vuong,” a title associated with Nguyen Bac.
Hiem Temple in Hoa Lu ward, Ninh Binh.
Dau Long Pagoda in Hoa Lu ward.
Dong Thuong Shrine in Dong Hoa Lu ward, jointly worshipping Nguyen Bac and Dinh Dien.
Yen Thinh communal house in Yen Mo district.
Ba Dan communal house in Tu Hiep, Hanoi, worshipping Nguyen Bac, Nguyen Bo, and Nguyen Phuc.
Van Dien communal house in Tu Hiep, Hanoi.
Mai Noi communal house in Soc Son district, worshipping him under the epithet “Quang Minh.”
The temple of Dinh Quoc Cong Nguyen Bac in Phu Coc, Truong Thi ward, Ninh Binh.
The “Lich Dai De Vuong Shrine” in Phu Xuan (Hue), built by Emperor Minh Mang to honor monarchs and generals of past dynasties, including Nguyen Bac.
The King Dinh Temple in Tay Hoa Lu ward, Ninh Binh, built in the 11th century, where the central hall enshrines the “Four Pillars of the Dinh Court”: Dinh Dien, Nguyen Bac, Trinh Tu, and Luu Co.
The Dinh Bo Linh Temple in Van Ha hamlet, Dai Huu, honoring the three sworn brothers: Dinh Bo Linh, Nguyen Bac, and Dinh Dien.
At the center of Ninh Binh city stands Dinh Tien Hoang Square, with statues of four great ministers — Dinh Dien, Nguyen Bac, Trinh Tu, and Luu Co — each five meters tall.

Références

Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
Khuyết danh (2006), Việt sử lược, Trần Quốc Vượng dịch, Nxb Thuận Hóa.

Tiếng Trung

定國公阮伯 (Nguyen Bac)

身世

據《欽定越史通鑑綱目》記載，阮伯（Nguyen Bac）為大瞿越大黃州華閭洞人（今寧平省大黃社）。據教授阮廷延（Nguyen Dinh Dien）與阮廷治（Nguyen Dinh Chi）所撰《定國公阮伯事蹟》記述，阮伯為阮飭（Nguyen Thuoc）之子，而阮飭曾為楊廷藝（Duong Dinh Nghe）麾下的牙將。阮伯有一兄阮缽（Nguyen Bo）與一弟阮復（Nguyen Phuc）。相傳阮伯青年時便精於武藝，膂力過人，曾徒手生擒猛虎賣予豪富。其性情耿直、剛烈，卻極愛百姓。

輔佐丁先皇統一國家

正史未詳錄其在平定十二使軍過程中的行蹤，但神譜及民間傳說則對其輔助丁先皇（丁先皇，丁部領丁部領）平亂的事跡有較為詳細的記述。

據民間傳說，阮伯有三位兄弟——包括二位結義兄弟阮缽（Nguyen Bo）、阮復（Nguyen Phuc），以及一位義弟黄定（Hoang Dinh）。黃定本為使軍矯公罕（Kieu Cong Han）在峯州的部下，但在阮伯勸說後棄舊主而歸順丁部領（Dinh Bo Linh）。965年南晉王吳昌文（Ngo Xuong Van）陣亡後局勢混亂，各地使軍群起割據。在此背景下，阮伯四兄弟追隨丁部領，招聚義士於華閭築據。其後，丁田（Dinh Dien）、鄭秀（Trinh Tu）、劉基（Luu Co）等豪傑亦先後歸附，使丁部領的武力迅速壯大。

在平定十二使軍的過程中，阮伯以善於招撫人才聞名。在其奔走招引下，白象（Bach Tuong）、白地（Bach Dia）、杜臺（Do Dai）及應和費氏五兄弟等皆來歸附。此外，黎開（Le Khai）、阮進（Nguyen Tan，南定人）、李至勝（Ly Tri Thang，海陽人）、李叭—李弘—李廣三兄弟（Ly Pha – Ly Hoang – Ly Quang，海防人）、阮曰—阮崇—阮善三兄弟（Nguyen Viet – Nguyen Sung – Nguyen Thien），以及李臺—李猱—李國（Ly Dai – Ly Trau – Ly Quoc）等武將均受其招聚。尤為重要的是，雄據興安的使軍范白虎（Pham Bach Ho）亦後來歸降，使丁部領兵勢愈加強大。

據神譜記載，在討伐使軍阮超（Nguyen Sieu）一戰中，阮缽與阮復及兩名將領陣亡。丁先皇為此令阮伯出任先鋒，與黃定、丁田、黎桓（Le Hoan）共率大軍討伐，於967年擊滅阮超，取得關鍵勝利。

阮伯所指揮的戰事遺跡至今仍留存於東潮昆山一帶（昔為范白虎據地）。昆山又稱薰山，相傳阮伯以火攻之策，候風向逆轉後縱火，濃煙襲營，使范白虎軍陣腳大亂，最終被俘。

除滅阮超外，阮伯亦為討伐范白虎（興安登州）、吳日慶（Ngo Nhat Khanh，山西唐林）、吳昌熙（Ngo Xuong Xi，清化平橋）等作亂諸使軍的主力。在攻打使軍杜景碩（Do Canh Thac）時，他負責率軍攻打寨權城（國威），對勝利起到重要作用。

論及私交，神譜形容阮伯與丁部領情如「張飛之於劉備」。阮伯常伴左右，甚至曾替丁部領試食以防中毒。每逢出征，他皆於最前線衝鋒，屢屢解救丁部領。有故事說，丁部領曾墜馬受傷，阮伯背負其主登上陡峭的石山突圍，極顯忠義。

968年，丁部領平定天下，稱帝為丁先皇（Dinh Tien Hoang），封賞群臣，阮伯受封為定國公，位列功臣之首，主管內政；丁田則受封為外甲，鎮守外方。此等任命顯示阮伯於丁朝建國初期的重要地位。

一心忠於丁朝

979年，丁先皇與南越王丁璉（Dinh Lien）遇害。內侍都吏杜釋（Do Thich）被疑為首兇，最終為阮伯所擒並處死。其後，阮伯與諸大臣共立衛王丁璿（Dinh Toan）即位，是為丁廢帝。

據《欽定越史通鑑綱目》載，丁璿即位後，朝政由兩位輔政大臣阮伯與丁田掌握。然而局勢轉壞，因楊太后（Duong Thai hau）與十道將軍黎桓（Le Hoan）私通，更授其副王之位，使黎桓得專制兵權、自由出入宮禁。阮伯憂懼黎桓將危害幼主，多次與諸將議策，認為若不及時誅除，社稷難保，亦無顏面面對先帝。

於是，阮伯、丁田、范合（Pham Hap）決心起兵討伐。他們分水陸兩路攻擊黎桓。阮伯與丁田自愛州（清化）率軍北上，企圖直取京師誅桓。楊太后聞之，急促黎桓先發制人。黎桓率軍出愛州迎戰。

黎桓善用兵法，阮伯與丁田不可敵，又率水軍接戰。黎桓乘風放火，焚燒其戰船。丁田戰死，阮伯被俘，押回京師，以反逆罪處死，時年五十五歲。

阮伯、丁田既亡，范合之軍潰散，眾心皆失，逃往葛利（北江），終為黎桓追殺。諸反對勢力平定後，黎桓在楊太后與范巨瑯（Pham Cu Lang）支持下廢黜丁璿為衛王，自立為帝，丁朝自此滅亡。

史臣評論

史臣吳士連（Ngo Si Lien）於《大越史記全書》評曰：

「周公，王室至親，輔幼主尚不能免毀譽；黎桓外姓大臣，握兵權，而所行若周公，常情自疑，況阮伯為首相、丁田為宗室大臣耶？其舉兵非為亂，乃忠於丁室，為誅桓不成而死，是死得其所也。今觀大行帝所列阮伯之罪，若自顯其愆。伯死，想必有明言以述正義，而史不載，是為闕略。」

祠祀

今日寧平省境內約有一百三十四處祭祀或配祀阮伯、丁田。華閭古都之丁王殿、嘉方社、三民（金榜）、邑安、長安四柱廟等皆奉祀二人。諸如草旱習陣祭、丁王廟會等活動，皆再現丁王、丁田、阮伯英勇武風。

多處廟宇亦保留其事跡，或同祀二人，地方百姓皆崇敬之，如寧平燕慶縣、河內應和縣洞費廟、河南省清廉縣廉勤社龍華寺、寧平灤跋等地。足見二人「生相親，死不離」，成為民間精神象徵。

阮伯陵位於寧平大黃大有村永寧社，近代於己巳年（1989）重修。其祠廟分布於寧平、河內、興安多地，包括：

寧平大黃永寧阮族祠堂，為阮伯本宗祖祠。
西華閭坊昂伍亭、吳溪下亭、吳溪上亭、青溪下亭、青溪上亭，皆有阮伯守境事蹟。
華閭坊糯稔殿祭「丁朝左監察」、「行遣光祿大王」，即阮伯。
華閭坊嫌殿，因其與黎桓之間嫌隙故事而祀之。
華閭坊斗龍寺與六位神祇共祀。
東華閭坊東尚廟與丁田同祀。
寧平燕謨社安盛亭。
河內四協社古典村巴民亭，共祀阮伯、阮缽、阮復三人。
河內四協社文演亭。
河內朔山社梅內亭，以「光明」之名祀阮伯。
寧平長施坊阮伯定國公祠。
順化富春京城歷代帝王廟，明命帝建以祀歷代名王名將，其中亦祀阮伯。
西華閭坊丁先皇廟（十一世紀建），其中天香殿祀丁朝四柱：丁田、阮伯、鄭秀、劉基。
寧平大黃大有村雲夏社丁部領廟，與阮伯、丁田三人桃園結義同祀。
寧平市中心丁先皇帝廣場四角塑四位重臣（丁田、阮伯、鄭秀、劉基）石像，高五米，有石騎士與石馬象徵威儀。

参考

Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
Khuyết danh (2006), Việt sử lược, Trần Quốc Vượng dịch, Nxb Thuận Hóa.