Thân thế
Theo văn bia Phụng Dương Công chúa thần đạo bi – một trong số rất ít tư liệu cổ còn lưu giữ được liên quan đến lai lịch của Phụng Dương Công chúa – thì bà là con gái của một vị được ghi chức danh là Tướng quốc Thái sư (không nêu rõ tên) và Tuệ Chân phu nhân (cũng không rõ lai lịch). Văn bia không hề ghi rõ tên thật của Công chúa, đồng thời cũng không trực tiếp nêu danh tính người cha, mà chỉ sử dụng tước hiệu Tướng quốc Thái sư.
Chính sự mơ hồ này đã dẫn đến nhiều cách hiểu và suy đoán khác nhau trong giới nghiên cứu. Trong những nhận định ban đầu, có ý kiến cho rằng vị “Thái sư” được nhắc đến chính là Trần Thủ Độ, từ đó suy ra Phụng Dương Công chúa thuộc hàng cô của Chiêu Minh đại vương Trần Quang Khải. Tuy nhiên, khi đối chiếu kỹ các tư liệu chính sử, giả thuyết này bộc lộ nhiều điểm không phù hợp.
Theo Đại Việt sử ký toàn thư, Trần Thủ Độ khi qua đời được truy phong làm vương và truy tước là “Thượng phụ Thái sư”. Trong suốt thời gian tại thế, ông tuy giữ chức Thái sư, nhưng tước danh đầy đủ lại là “Thái sư thống quốc hành quân vụ chinh thảo sư” và “Thống quốc thái sư”, không trùng khớp với cách gọi “Tướng quốc Thái sư” như được khắc trên văn bia Phụng Dương Công chúa thần đạo bi.
Ngược lại, trong các kỷ chép về thời Trần Thái Tông và Trần Thánh Tông, Đại Việt sử ký toàn thư có ghi rõ về Khâm Thiên đại vương Trần Nhật Hiệu – em út cùng mẹ với vua Trần Thái Tông. Khi còn sống, Trần Nhật Hiệu giữ chức Thái úy; đến khi mất vào năm 1269, ông được truy tặng tước hiệu “Tướng quốc Thái sư”. Chức danh này hoàn toàn phù hợp với cách ghi chép trong văn bia, cả về danh xưng lẫn niên đại.
Từ sự đối chiếu đó, có thể suy luận hợp lý rằng người cha được nhắc đến trong Phụng Dương Công chúa thần đạo bi nhiều khả năng chính là Trần Nhật Hiệu, chứ không phải Trần Thủ Độ. Nếu vậy, Phụng Dương Công chúa thuộc hàng em họ của Chiêu Minh đại vương Trần Quang Khải, chứ không phải cô như một số quan điểm trước đây từng nhận định.
Theo các ghi chép còn lại, Phụng Dương Công chúa từ nhỏ đã nổi tiếng thông minh, hiền hậu, có tư chất khác thường. Trần Thái Tông thấy bà đoan trang, nhân hậu, lại có quan hệ huyết thống gần gũi với hoàng tộc, nên đã đón bà vào cung, nhận làm con nuôi và chính thức ban phong hiệu Phụng Dương Công chúa. Kể từ đó, bà sinh hoạt trong cung đình như một hoàng nữ thực thụ, được giáo dưỡng theo lễ nghi hoàng gia, đặt nền tảng cho vị trí đặc biệt của bà trong triều đình nhà Trần về sau.
Gả cho Chiêu Minh Vương Trần Quang Khải
Khi đến tuổi trưởng thành, Phụng Dương Công chúa được gả cho Thượng tướng Thái sư Chiêu Minh vương Trần Quang Khải, với nghi lễ long trọng dành cho hoàng nữ. Tuy nhiên, trong những năm đầu hôn nhân, cuộc sống của bà không mấy êm đềm. Bấy giờ, Chiêu Minh vương đang say mê một người thiếp khác, vì thế tỏ ra lạnh nhạt với Phụng Dương Công chúa. Trước tình cảnh ấy, Trần Nhật Hiệu và Tuệ Chân phu nhân vô cùng tức giận, từng có ý định đón bà trở về nhà. Song Phụng Dương Công chúa kiên quyết từ chối, cho rằng đã là vợ chồng thì phải giữ trọn đạo nghĩa, không thể vì riêng mình mà bỏ dở bổn phận.
Trong gia thất của Chiêu Minh vương, dù có nhiều thê thiếp, nhưng xét về danh phận, Phụng Dương Công chúa vẫn là chính thất duy nhất. Theo ghi chép của văn bia, bà đối xử với các thê thiếp của chồng bằng thái độ khoan dung, không ghen ghét, không phân biệt đích – thứ. Bà quán xuyến toàn bộ công việc trong phủ, quản lý tiền bạc và việc chi tiêu một cách chặt chẽ, hợp lý, khiến Trần Quang Khải dần nể trọng và hài lòng. Cùng với Linh Từ Quốc mẫu, Phụng Dương Công chúa được xem là hình mẫu tiêu biểu của phụ nữ quý tộc triều Trần, vừa giữ trọn lễ giáo, vừa thể hiện rõ nhân cách và trí tuệ, nên được sử sách lưu ý ghi chép.
Một sự việc tiêu biểu làm nổi bật phẩm chất và lòng dũng cảm của Phụng Dương Công chúa xảy ra vào mùa đông năm Giáp Thân (1284), khi quân Nguyên – Mông xâm lược Đại Việt. Chiêu Minh vương Trần Quang Khải xuống thuyền để tránh giặc. Nửa đêm, trên thuyền bất ngờ xảy ra hỏa hoạn. Trong lúc Chiêu Minh vương đang ngủ say, Công chúa ngỡ rằng giặc đã áp sát, liền vội vàng đánh thức chồng, đưa cho ông một chiếc lá chắn, rồi tự mình đứng ra che chắn phía trước. Hành động ấy khiến mọi người cảm phục, và từ đó danh tiếng về lòng trung trinh, dũng cảm của bà được truyền tụng rộng rãi.
Không chỉ nổi bật ở nghĩa vợ chồng, Phụng Dương Công chúa còn được biết đến là người giàu lòng nhân ái, cư xử khoan hòa với mọi người xung quanh. Bà không so đo đích – thứ, không ganh ghét đố kỵ. Ai có chút công lao thì bà biểu dương trước mặt Chiêu Minh vương để người ấy được ghi nhận; ai mắc lỗi thì bà kín đáo nhắc nhở, tìm cách che chở, không để lỗi nhỏ trở thành họa lớn. Chính vì thế, người đời sau xem bà là tấm gương tiêu biểu của đức độ và sự bao dung.
Đối với người trong họ tộc, Phụng Dương Công chúa thường giúp đỡ, nâng đỡ khi cần thiết. Tuy nhiên, bà cũng rất mực công tâm: với những người bất tài, bà chỉ ban cấp tiền của để sinh sống, tuyệt đối không tiến cử hay trao chức tước, nhằm giữ gìn kỷ cương và sự trong sạch của bộ máy triều đình.
Cuối đời, khi Chiêu Minh vương Trần Quang Khải cáo lão, lui về nghỉ ngơi tại trang riêng ở phủ Thiên Trường, Phụng Dương Công chúa cũng theo chồng về đó, sống cuộc đời an nhàn, lặng lẽ.
Khoảng năm Tân Mão (1291), ngày 22 tháng 3, Phụng Dương Công chúa qua đời tại Thiên Trường, hưởng thọ 47 tuổi. Bà được an táng tại thôn Độc Lập, phủ Thiên Trường. Ngày 11 tháng 4 năm Hưng Long nguyên niên (1293) là ngày chính thức làm lễ an táng. Người chủ tang của Công chúa là người con trai thứ của bà – Văn Túc vương – đã đến xin bài minh để đặt vào mộ, lưu lại công đức và nhân phẩm của bà cho hậu thế.
Hậu duệ
Theo “Gia phả Trần tộc Nguyên Thiên Nghệ Tĩnh” do tác giả Trần Thanh San biên soạn năm 2001, và cũng theo nội dung của văn bia, thì Trần Quang Khải và Phụng Dương Công chúa có bảy người con, 4 trai và 3 gái. Tuy nhiên văn bia thực tế lại liệt kê có sự mâu thuẫn.
Người con trai trưởng mất sớm. Phụng Dương xót con nên nhận Quan nội hầu Quốc công (không rõ là ai) làm con nuôi.
Văn Túc vương Trần Đạo Tái, lấy Bảo Tư Công chúa là con của Tĩnh Quốc đại vương Trần Quốc Khang.
Vũ Túc vương (không rõ tên), lấy Bảo Châu Công chúa, con gái thứ ba của Trần Thánh Tông.
Quỳnh Huy Công chúa, con gái cả, húy Thụy Hữu, hai lần gả chồng đều không hòa hợp. Mất sớm.
Quỳnh Tư Công chúa, húy Thụy Nhu, lấy Kiểm hiệu Thái úy Tá Thiên đại vương Trần Đức Việp, con trai thứ của Thánh Tông. Mất sớm.
Quỳnh Bảo Công chúa, huý Thuỵ Ân, lấy Nhân Quốc vương (không rõ tên) là con trai trưởng của Tĩnh Quốc đại vương.
Quỳnh Thái Công chúa, húy Thụy Tư, làm vợ kế của Kiểm hiệu Thái úy.
Cháu của hai người tính cả nội ngoại là 13 người, trai 7 gái 6, đó là từ những người con dòng dõi đích xuất của Chiêu Minh vương Quang Khải. Trong đó Chân Từ Công chúa, không rõ tên, lấy con trai của Phán thủ Thượng vị Vũ Ninh hầu, tên là Chiểu.
Thái sư Trần Quang Khải và Công chúa Phụng Dương được thờ tại đình làng Cao Đài, Hội được tổ chức ngày 22 tháng 3 âm lịch (là ngày giỗ bà Phụng Dương) hàng năm ở làng Cao Đài, xã Mỹ Thành, huyện Mỹ Lộc, tỉnh Nam Định.
Phụng Dương công chúa thần đạo bi minh tịnh tự 奉陽公主神道碑銘并序
Kí hiệu: 7804
Thác bản bia sưu tầm tại đình xã Cao Đài tổng Cao Đài huyện Mĩ Lộc tỉnh Nam Định.
Thác bản 1 mặt, khổ 75 x 120 cm, gồm 28 dòng chữ Hán, toàn văn ước khoảng 1000 chữ, có hoa văn, không có chữ húy.
Niên đại: Hưng Long thứ 1 (1293).
Người soạn: Lê Củng Viên 黎拱垣; chức vị: Kim tử vinh lộc đại phu Thiếu bảo kiêm tri kiểm định thiên hạ tụng trạng ty.
Người viết: Nguyễn Sĩ Liêm 阮士廉; chức vị: Hàn lâm thị giảng.
Người khắc: Chu Thiện Chúng 周善眾; chức vị: Hàn lâm hiệu thư lang.
Chủ đề: Hành trạng, công tích nhân vật.
Tóm lược nội dung: Bia ghi tiểu sử công đức của Phụng Dương công chúa do chồng bà là tướng quốc Thái sư Chiêu Minh Vương Trần Quang Khải lập dựng. Bà là con gái của tướng quốc Thái sư Trần Nhật Hiệu, được Thái tông Hoàng đế nhận làm con nuôi. Công chúa là người hiền đức, lúc trẻ thì học vấn thông tuệ, lúc già thì quy y Phật. Năm Giáp Thân (1284) khi giặc Nguyên sang xâm lược nước ta, bà đã góp mưu giúp Thái sư đánh giặc. Có bài minh ca ngợi.
Ghi chú: Theo sách Thơ văn Lý Trần, bia được khắc lại năm Minh Mệnh thứ 3 (1822).
Tài liệu tham khảo
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Lê Văn Siêu (2004),Việt Nam văn minh sử, Nxb Thanh Niên.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh
Phung Duong Princess (1244–1291)
Background
According to the stele inscription Phung Duong Cong chua than dao bi—one of the very few surviving ancient sources concerning the origins of Phung Duong Princess—she was the daughter of a man recorded only by the title Tuong quoc Thai su (without a personal name) and of Tue Chan phu nhan (whose background is likewise unknown). The inscription does not record the princess’s personal name, nor does it directly identify her father by name, referring to him solely by the title Tuong quoc Thai su.
This ambiguity has led to various interpretations and conjectures among scholars. Early opinions suggested that the “Thai su” mentioned was Tran Thu Do, from which it was inferred that Phung Duong Princess was a paternal aunt of Chieu Minh dai vuong Tran Quang Khai. However, careful comparison with official historical sources reveals several inconsistencies in this hypothesis.
According to Dai Viet su ky toan thu, when Tran Thu Do died he was posthumously elevated to the rank of king and granted the posthumous title Thuong phu Thai su. During his lifetime, although he held the office of Thai su, his full official titles were Thai su thong quoc hanh quan vu chinh thao su and Thong quoc Thai su, which do not correspond to the designation Tuong quoc Thai su carved on the stele of Phung Duong Princess.
By contrast, in the annals of the reigns of Tran Thai Tong and Tran Thanh Tong, Dai Viet su ky toan thu clearly records Kham Thien dai vuong Tran Nhat Hieu—the youngest maternal brother of King Tran Thai Tong. While alive, Tran Nhat Hieu held the post of Thai uy; upon his death in 1269, he was posthumously granted the title Tuong quoc Thai su. This title precisely matches the stele inscription in both designation and chronology.
From this comparison, it is reasonable to infer that the father referred to in the Phung Duong Cong chua than dao bi was most likely Tran Nhat Hieu rather than Tran Thu Do. If so, Phung Duong Princess would have been a cousin of Chieu Minh dai vuong Tran Quang Khai, not his aunt as some earlier views suggested.
According to other surviving records, Phung Duong Princess was renowned from childhood for her intelligence, gentleness, and exceptional qualities. Seeing her dignified and benevolent character, and given her close blood ties to the imperial family, King Tran Thai Tong brought her into the palace, adopted her as his daughter, and formally conferred upon her the title Phung Duong Princess. From then on, she lived in the court as a true imperial princess, was educated according to royal rites, and thus laid the foundation for her special position within the Tran court in later years.
Marriage to Chieu Minh Vuong Tran Quang Khai
Upon reaching adulthood, Phung Duong Princess was married to Thuong tuong Thai su Chieu Minh vuong Tran Quang Khai, with ceremonial rites befitting an imperial princess. However, the early years of her marriage were not harmonious. At the time, Chieu Minh vuong was infatuated with another concubine and therefore showed little affection toward Phung Duong Princess. Enraged by this situation, Tran Nhat Hieu and Tue Chan phu nhan once intended to bring her back home. Phung Duong Princess resolutely refused, asserting that once married, husband and wife must uphold moral obligations and that she could not abandon her duties for personal reasons.
Within the household of Chieu Minh vuong, although there were many wives and concubines, Phung Duong Princess alone held the status of principal wife. According to the stele inscription, she treated her husband’s concubines with tolerance, without jealousy or discrimination between legitimate and secondary lines. She managed all affairs of the residence, overseeing finances and expenditures in a careful and reasonable manner, which gradually earned Tran Quang Khai’s respect and satisfaction. Together with Linh Tu Quoc mau, Phung Duong Princess was regarded as a model of aristocratic women of the Tran dynasty, upholding ritual propriety while clearly demonstrating virtue and intellect, and thus meriting attention in historical records.
A notable incident highlighting her character and courage occurred in the winter of the Giap Than year (1284), when Yuan–Mongol forces invaded Dai Viet. Chieu Minh vuong Tran Quang Khai boarded a boat to evade the enemy. At midnight, a sudden fire broke out on the boat. While Chieu Minh vuong was sleeping soundly, the princess believed the enemy had drawn near; she hurriedly woke her husband, handed him a shield, and herself stood in front to protect him. This act deeply impressed all present, and thereafter her reputation for loyalty and bravery spread widely.
Beyond her exemplary devotion as a wife, Phung Duong Princess was also known for her compassion and gentle conduct toward those around her. She did not distinguish between legitimate and secondary lines, nor did she harbor jealousy or resentment. Anyone who rendered service was commended by her before Chieu Minh vuong so that their merits would be recognized; those who committed faults were discreetly admonished and protected, so that minor errors would not become major calamities. For this reason, later generations regarded her as a paragon of virtue and magnanimity.
Toward members of her clan, Phung Duong Princess often offered assistance and support when needed. Yet she was also strictly impartial: to those who lacked ability, she merely provided financial support for subsistence and never recommended them for office or conferred titles, in order to preserve discipline and integrity within the state apparatus.
In her later years, when Chieu Minh vuong Tran Quang Khai retired from office and withdrew to his private estate in Thien Truong prefecture, Phung Duong Princess followed him there, living a quiet and leisurely life.
Around the Tan Mao year (1291), on the 22nd day of the third lunar month, Phung Duong Princess passed away in Thien Truong at the age of 47. She was buried in Doc Lap hamlet, Thien Truong prefecture. The official burial ceremony was held on the 11th day of the fourth lunar month of the first year of Hung Long (1293). The chief mourner was her second son, Van Tuc vuong, who requested a commemorative inscription to be placed in her tomb, preserving her virtues and merits for posterity.
Descendants
According to the Gia pha Tran toc Nguyen Thien Nghe Tinh, compiled by Tran Thanh San in 2001, and also according to the stele inscription, Tran Quang Khai and Phung Duong Princess had seven children—four sons and three daughters—though the stele itself contains some inconsistencies in listing them.
The eldest son died young. Out of grief, Phung Duong Princess adopted a Quan noi hau Quoc cong (identity unclear) as her son.
- Van Tuc vuong Tran Dao Tai, who married Bao Tu Princess, daughter of Tinh Quoc dai vuong Tran Quoc Khang.
- Vu Tuc vuong (personal name unknown), who married Bao Chau Princess, the third daughter of Tran Thanh Tong.
- Quynh Huy Princess, the eldest daughter, personal name Thuy Huu; she married twice but neither marriage was harmonious; she died young.
- Quynh Tu Princess, personal name Thuy Nhu, who married Kiem hieu Thai uy Ta Thien dai vuong Tran Duc Viep, the second son of Thanh Tong; she died young.
- Quynh Bao Princess, personal name Thuy An, who married Nhan Quoc vuong (name unknown), the eldest son of Tinh Quoc dai vuong.
- Quynh Thai Princess, personal name Thuy Tu, who became the secondary wife of a Kiem hieu Thai uy.
The total number of grandchildren, both paternal and maternal, was thirteen—seven males and six females—all descended from the legitimate line of Chieu Minh vuong Tran Quang Khai. Among them was Chan Tu Princess (personal name unknown), who married the son of Phan thu Thuong vi Vu Ninh hau, named Chieu.
Thai su Tran Quang Khai and Phung Duong Princess are worshiped at the communal house of Cao Dai village. An annual festival is held on the 22nd day of the third lunar month (the death anniversary of Phung Duong Princess) in Cao Dai village, My Thanh commune, My Loc district, Nam Dinh province.
Stele information: Phung Duong Cong chua than dao bi minh tinh tu
奉陽公主神道碑銘并序
Catalogue number: 7804
Rubbing collected at the communal house of Cao Dai commune, Cao Dai canton, My Loc district, Nam Dinh province.
Single-sided rubbing, size 75 × 120 cm, consisting of 28 lines of Chinese characters, approximately 1,000 characters in total, with decorative motifs and no taboo characters.
Date: Hung Long year 1 (1293).
Author: Le Cung Vien 黎拱垣; title: Kim tu vinh loc dai phu, Thieu bao, concurrently Tri kiem dinh thien ha tung trang ty.
Calligrapher: Nguyen Si Liem 阮士廉; title: Han lam thi giang.
Engraver: Chu Thien Chung 周善眾; title: Han lam hieu thu lang.
Theme: Life deeds and merits of the person.
Summary of contents: The stele records the biography and virtues of Phung Duong Princess, erected by her husband, Tuong quoc Thai su Chieu Minh vuong Tran Quang Khai. She was the daughter of Tuong quoc Thai su Tran Nhat Hieu and was adopted by Emperor Tran Thai Tong. The princess was virtuous; in youth she was learned and intelligent, and in old age she took refuge in Buddhism. In the Giap Than year (1284), when the Yuan invaders attacked Dai Viet, she contributed counsel to assist the Thai su in repelling the enemy. The stele concludes with a laudatory inscription.
Note: According to Tho van Ly Tran, the stele was re-engraved in the third year of Minh Menh (1822).
References
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Lê Văn Siêu (2004),Việt Nam văn minh sử, Nxb Thanh Niên.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
Tiếng Pháp
Phung Duong Cong chua (1244–1291)
Origines
Selon l’inscription funeraire Phung Duong Cong chua than dao bi — l’un des tres rares documents anciens encore conserves concernant l’origine de Phung Duong Cong chua —, elle etait la fille d’un personnage dont le titre est indique comme Tuong quoc Thai su (sans mention explicite du nom) et de Tue Chan phu nhan (dont l’origine n’est pas non plus precisee). L’inscription ne mentionne pas le nom personnel de la princesse et ne designe pas directement l’identite du pere, se contentant d’utiliser le titre honorifique de Tuong quoc Thai su.
Cette imprecision a conduit a de nombreuses interpretations et hypotheses parmi les chercheurs. Dans les premieres analyses, certains ont estime que le « Thai su » mentionne n’etait autre que Tran Thu Do, ce qui placerait Phung Duong Cong chua au rang de tante de Chieu Minh dai vuong Tran Quang Khai. Toutefois, un examen attentif des sources officielles revele plusieurs incoherences dans cette hypothese.
Selon le Dai Viet su ky toan thu, Tran Thu Do, a sa mort, fut promu a titre posthume au rang de vuong et honore du titre de « Thuong phu Thai su ». De son vivant, bien qu’il ait occupe la fonction de Thai su, son titre complet etait « Thai su thong quoc hanh quan vu chinh thao su » et « Thong quoc Thai su », ce qui ne correspond pas a l’appellation « Tuong quoc Thai su » gravee sur l’inscription de Phung Duong Cong chua.
En revanche, dans les annales relatives aux regnes de Tran Thai Tong et Tran Thanh Tong, le Dai Viet su ky toan thu mentionne clairement Kham Thien dai vuong Tran Nhat Hieu, frere cadet de meme mere que le roi Tran Thai Tong. De son vivant, Tran Nhat Hieu occupait la charge de Thai uy ; a sa mort en 1269, il fut honoré a titre posthume du titre de « Tuong quoc Thai su ». Cette designation correspond exactement a celle qui figure sur l’inscription, tant par l’intitule que par la chronologie.
De cette confrontation des sources, on peut raisonnablement deduire que le pere mentionne dans le Phung Duong Cong chua than dao bi est tres probablement Tran Nhat Hieu, et non Tran Thu Do. Dans ce cas, Phung Duong Cong chua serait la cousine de Chieu Minh dai vuong Tran Quang Khai, et non sa tante, contrairement a certaines interpretations anterieures.
Selon les sources disponibles, Phung Duong Cong chua se distingua des son enfance par son intelligence, sa douceur et des qualites hors du commun. Tran Thai Tong, la voyant digne, bienveillante et proche par le sang de la famille imperiale, la fit entrer au palais, l’adopta officiellement et lui confera le titre de Phung Duong Cong chua. A partir de ce moment, elle vecut au palais comme une veritable princesse imperiale, fut eduquee selon les rites de la cour et posa ainsi les bases de sa position particuliere au sein de la dynastie Tran.
Mariage avec Chieu Minh vuong Tran Quang Khai
A l’age adulte, Phung Duong Cong chua fut donnee en mariage a Thuong tuong Thai su Chieu Minh vuong Tran Quang Khai, selon un ceremonial solennel reserve aux princesses imperiales. Cependant, les premieres annees de son mariage furent peu harmonieuses. A cette epoque, Chieu Minh vuong etait epris d’une autre concubine et se montrait distant envers elle. Face a cette situation, Tran Nhat Hieu et Tue Chan phu nhan furent extremement indignés et envisagerent de la ramener au foyer familial. Phung Duong Cong chua s’y opposa fermement, estimant que, des lors qu’elle etait epouse, elle devait observer pleinement les devoirs conjugaux et ne pouvait abandonner sa responsabilite pour des raisons personnelles.
Dans le foyer de Chieu Minh vuong, bien qu’il y eut de nombreuses epouses et concubines, Phung Duong Cong chua demeura l’unique epouse legitime. Selon l’inscription, elle traitait les epouses et concubines de son mari avec tolerance, sans jalousie ni distinction entre epouse principale et secondaires. Elle gerait l’ensemble des affaires du domaine, administrait les finances et les depenses avec rigueur et discernement, gagnant progressivement l’estime et le respect de Tran Quang Khai. Aux cotes de Linh Tu Quoc mau, Phung Duong Cong chua est consideree comme un modele exemplaire de femme aristocratique sous les Tran, alliant le respect des rites, une haute moralite et une grande intelligence, ce qui lui valut une attention particuliere dans les chroniques historiques.
Un episode remarquable illustrant son courage et ses vertus se produisit durant l’hiver de l’annee Giap Than (1284), lors de l’invasion du Dai Viet par les troupes Nguyen–Mong. Chieu Minh vuong embarqua pour eviter l’ennemi. En pleine nuit, un incendie se declara soudainement a bord du bateau. Alors que Chieu Minh vuong dormait profondement, la princesse, croyant l’ennemi deja tout proche, se hata de le reveiller, lui remit un bouclier et se tint elle-meme en avant pour le proteger. Cet acte suscita l’admiration generale et contribua a la large diffusion de sa reputation de fidelite et de bravoure.
Au-dela de son role d’epouse, Phung Duong Cong chua etait egalement connue pour sa grande bienveillance et son attitude conciliante envers autrui. Elle ne faisait aucune distinction entre legitimes et secondaires, ne nourrissait ni jalousie ni rancune. Ceux qui avaient merite quelque recompense, elle les recommandait devant Chieu Minh vuong afin qu’ils soient reconnus ; ceux qui commettaient des fautes, elle les admonestait discretement et cherchait a les proteger, evitant que de petites erreurs ne deviennent de graves calamites. C’est pourquoi les generations posterieures la considerent comme un exemple eminent de vertu et de tolerance.
Envers les membres de son clan, Phung Duong Cong chua apportait souvent aide et soutien lorsque cela etait necessaire. Toutefois, elle demeurait d’une stricte impartialite : pour les personnes depourvues de talent, elle se limitait a leur fournir des moyens de subsistance, sans jamais les recommander ni leur attribuer de charges, afin de preserver la discipline et la purete de l’administration.
Vers la fin de sa vie, lorsque Chieu Minh vuong Tran Quang Khai se retira de la vie publique et se rendit dans son domaine prive a Thien Truong, Phung Duong Cong chua l’y accompagna, menant une existence paisible et discrete.
Aux environs de l’annee Tan Mao (1291), le vingt-deuxieme jour du troisieme mois lunaire, Phung Duong Cong chua deceda a Thien Truong, a l’age de quarante-sept ans. Elle fut inhumee au hameau Doc Lap, prefecture de Thien Truong. Le onzieme jour du quatrieme mois de la premiere annee Hung Long (1293) eut lieu la ceremonie officielle d’inhumation. Le maitre de deuil etait son second fils, Van Tuc vuong, qui sollicita une inscription funeraire a deposer dans la tombe afin de transmettre a la posterite les merites et les qualites morales de sa mere.
Descendance
Selon la Gia pha Tran toc Nguyen Thien Nghe Tinh, compilee par Tran Thanh San en 2001, et conformement au contenu de l’inscription, Tran Quang Khai et Phung Duong Cong chua eurent sept enfants, quatre fils et trois filles, bien que l’inscription presente certaines contradictions dans l’enumeration.
Le fils aine mourut jeune ; affligee par cette perte, Phung Duong adopta Quan noi hau Quoc cong (dont l’identite precise reste inconnue).
– Van Tuc vuong Tran Dao Tai, epousa Bao Tu Cong chua, fille de Tinh Quoc dai vuong Tran Quoc Khang.
– Vu Tuc vuong (nom inconnu), epousa Bao Chau Cong chua, troisieme fille de Tran Thanh Tong.
– Quynh Huy Cong chua, fille ainee, nom personnel Thuy Huu, se maria deux fois sans harmonie conjugale ; elle mourut jeune.
– Quynh Tu Cong chua, nom personnel Thuy Nhu, epousa Kiem hieu Thai uy Ta Thien dai vuong Tran Duc Viep, second fils de Thanh Tong ; elle mourut egalement jeune.
– Quynh Bao Cong chua, nom personnel Thuy An, epousa Nhan Quoc vuong (nom inconnu), fils aine de Tinh Quoc dai vuong.
– Quynh Thai Cong chua, nom personnel Thuy Tu, devint l’epouse secondaire de Kiem hieu Thai uy.
Les petits-enfants issus de ces deux lignages, tant patrilineaires que matrilineaires, furent au nombre de treize, dont sept garcons et six filles, tous descendants legitimes de Chieu Minh vuong Quang Khai. Parmi eux figurait Chan Tu Cong chua, dont le nom personnel est inconnu, mariee au fils de Phan thu Thuong vi Vu Ninh hau, nomme Chieu.
Thai su Tran Quang Khai et Phung Duong Cong chua sont veneres au temple communal du village de Cao Dai. Chaque annee, le vingt-deuxieme jour du troisieme mois lunaire, une fete est organisee au village de Cao Dai, commune de My Thanh, district de My Loc, province de Nam Dinh, a l’occasion de l’anniversaire de la mort de Phung Duong Cong chua.
Inscription funeraire
Phung Duong Cong chua than dao bi minh tinh tu 奉陽公主神道碑銘并序
Reference : 7804
Estampage recueilli au temple communal de la commune de Cao Dai, canton de Cao Dai, district de My Loc, province de Nam Dinh.
Estampage sur une face, dimensions 75 × 120 cm, comprenant 28 lignes de caracteres chinois, environ 1000 caracteres au total, avec decor ornemental, sans caracteres tabous.
Datation : premiere annee Hung Long (1293).
\Auteur du texte : Le Cung Vien 黎拱垣 ; fonction : Kim tu vinh loc dai phu, Thieu bao, cumulant la charge de tri kiem dinh thien ha tung trang ty.
Calligraphe: Nguyen Si Liem 阮士廉 ; fonction : Han lam thi giang.
Graveur: Chu Thien Chung 周善眾 ; fonction : Han lam hieu thu lang.
Theme : Vie et merites du personnage.
Resume : L’inscription relate la biographie et les merites de Phung Duong Cong chua, erigee par son epoux, le tuong quoc Thai su Chieu Minh vuong Tran Quang Khai. Elle etait la fille de tuong quoc Thai su Tran Nhat Hieu, adoptee par l’empereur Tran Thai Tong. Princesse vertueuse, elle etait jeune douee d’une grande erudition et, a un age avance, se tourna vers le bouddhisme. En l’annee Giap Than (1284), lors de l’invasion Nguyen, elle contribua par ses conseils a l’effort de guerre du Thai su. L’inscription se termine par une elegie celebrant ses vertus.
Note : Selon l’ouvrage Tho van Ly Tran, l’inscription fut regravee en la troisieme annee Minh Menh (1822).
Références
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Lê Văn Siêu (2004),Việt Nam văn minh sử, Nxb Thanh Niên.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
Tiếng Trung
奉陽公主（1244－1291）
身世
據《奉陽公主神道碑銘》記載——此為現存極少數與奉陽公主身世相關的古代文獻之一——公主為一位官銜記作「相國太師」（未詳其名）之人與慧真夫人（來歷不詳）之女。碑文中並未記錄公主本名，亦未直接標明其父姓名，而僅以「相國太師」之爵號稱之。
正因如此含混，學界遂出現多種不同解釋與推測。早期曾有觀點認為碑中所稱之「太師」即為陳守度（Tran Thu Do），進而推論奉陽公主為昭明大王陳光啟（Tran Quang Khai）之姑。然而，經與正史細密比對，此說顯露出多處不合之處。
據《大越史記全書》所載，陳守度卒後追封為王，追贈爵號為「上父太師」。其在世時雖官至太師，但完整稱號為「太師統國行軍務征討使」與「統國太師」，並不與碑文所刻之「相國太師」相符。
反之，《大越史記全書》在陳太宗、陳聖宗紀中，明確記載欽天大王陳日效（Tran Nhat Hieu）——陳太宗同母幼弟——生前官至太尉，卒於1269年，追贈爵號正是「相國太師」。此一稱號無論在名號或年代上，皆與碑文記載完全吻合。
據此推論，《奉陽公主神道碑銘》中所指之父，極有可能為陳日效，而非陳守度。若然，則奉陽公主與昭明大王陳光啟之關係，應為堂妹，而非姑母，如部分早期觀點所言。
其餘記載顯示，奉陽公主自幼聰慧賢淑，資質超群。陳太宗見其端莊仁厚，且與皇族血緣親近，遂迎入宮中，收為養女，正式冊封為奉陽公主。自此，公主在宮中以皇女之禮受教養，奠定其日後在陳朝宮廷中之特殊地位。
下嫁昭明王陳光啟
及至成年，奉陽公主以隆重典禮，下嫁上將太師昭明王陳光啟。然而婚姻初期，生活並不平順。時昭明王寵愛一側室，對公主頗為冷淡。陳日效與慧真夫人聞之大怒，曾欲迎女歸家，然奉陽公主堅辭不從，認為既為夫妻，當守夫婦之義，不可因私情而廢本分。
在昭明王府中，雖妾室眾多，然就名分而言，奉陽公主始終為唯一正室。碑文記載，公主待諸妾室寬和無妒，不分嫡庶；總理府中諸務，財用出納嚴謹有序，使陳光啟漸生敬重。與靈慈國母並稱，奉陽公主被視為陳朝貴族婦女之典範，兼具禮法、德行與智慧，為史籍所重。
一件尤能彰顯其品德與勇氣之事，發生於甲申年（1284）冬，元蒙軍侵略大越。昭明王陳光啟乘舟避敵，夜半舟中忽起火災。昭明王熟睡未醒，公主誤以為敵軍迫近，急起喚醒夫君，授以盾牌，自身立於前方遮護。此舉感動眾人，其貞烈勇敢之名遂廣為流傳。
除夫婦之義外，奉陽公主尤以仁愛寬厚著稱。她不計嫡庶，不生妒忌；凡有微功者，則於昭明王前稱揚，使之獲得賞識；有過失者，則私下勸諫庇護，不使小過釀成大禍。後世因而奉其為德行與包容之典範。
對宗族中人，公主亦多所扶助，然其處事極為公正：對於無才之輩，僅給予衣食資助，絕不薦舉官爵，以維朝廷綱紀與清明。
晚年，昭明王陳光啟告老，退居天長府私第，奉陽公主隨夫歸隱，過著安靜淡泊之生活。
辛卯年（1291）三月二十二日，奉陽公主卒於天長，享年四十七歲，葬於天長府獨立村。興隆元年（1293）四月十一日正式行葬禮。主喪者為其第三子文肅王，並請撰銘文以隨葬，垂示其功德與人品於後世。
後裔
據《陳族源天乂靜譜》（陳清山，2001）及碑文記載，陳光啟與奉陽公主共育七子女，四男三女，然碑文所列名目存在若干出入。
- 長子早逝，奉陽公主哀憐之，遂收一位官內侯國公（身份不詳）為養子。
- 文肅王陳道載（Tran Dao Tai），娶保思公主，為靖國大王陳國康（Tran Quoc Khang）之女。
- 武肅王（名不詳），娶保珠公主，陳聖宗第三女。
- 瓊暉公主，長女，諱瑞友，兩度婚配皆不和，早卒。
- 瓊思公主，諱瑞柔，嫁檢校太尉佐天大王陳德業（Tran Duc Nghiep），聖宗第三子，早卒。
- 瓊寶公主，諱瑞恩，嫁仁國王（名不詳），為靖國大王長子。
- 瓊泰公主，諱瑞思，為檢校太尉繼室。
二人內外孫共十三人，男七女六，皆出自昭明王陳光啟嫡系。其中貞慈公主（名不詳），嫁給武寧侯上位判守之子，名照。
祠祀與碑刻
太師陳光啟與奉陽公主同祀於南定省美祿縣美城社高台村亭。每年農曆三月二十二日（奉陽公主忌日）舉行祭會。
《奉陽公主神道碑銘并序》奉陽公主神道碑銘并序
- 碑號：7804
- 拓本藏於南定省美祿縣高台社亭
- 拓本單面，75×120厘米，漢文28行，約千字，有紋飾，無避諱字
- 年代：興隆元年（1293）
- 撰文：黎拱垣（Le Cung Vien），官銜：金紫榮祿大夫少保兼知檢定天下訟狀司
- 書丹：阮士廉（Nguyen Si Liem），官銜：翰林侍講
- 鐫刻：周善眾（Chu Thien Chung），官銜：翰林校書郎
- 主題：人物行狀與功績
內容概要：碑文由其夫相國太師昭明王陳光啟所立，記述奉陽公主生平德行與功績。公主為相國太師陳日效之女，為陳太宗收為養女。其人賢德，少時聰慧，晚年歸依佛門。甲申年（1284）元軍入侵，大越抗敵之際，公主曾獻謀助太師禦敵，並附有銘文頌揚。
附註：據《李陳詩文集》，此碑於明命三年（1822）重刻。
參考
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Trần Trọng Kim (1943), Việt Nam sử lược, Nhà in Bắc Thành.
- Lê Văn Siêu (2004),Việt Nam văn minh sử, Nxb Thanh Niên.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
