Niên đại: Văn hóa Đông Sơn, cách ngày nay khoảng 2.500–2.000 năm
Văn hóa: Đông Sơn
Chất liệu: Đồng
Kích thước: Cao 47,4 cm; đường kính miệng 34,4 cm; đường kính đáy 32,5 cm; đường kính nắp 34,5 cm
Trọng lượng: 13,5 kg
Số lượng: 01 hiện vật, gồm 02 đơn vị bảo quản
Số đăng ký: BTYB 1142/KL 227
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng tỉnh Yên Bái
Nơi phát hiện: Đồi Chọi, xã Hợp Minh, huyện Trấn Yên, tỉnh Yên Bái
Năm phát hiện: 1995
Giới thiệu hiện vật
Thạp đồng Hợp Minh là hiện vật bằng đồng thuộc văn hóa Đông Sơn, được phát hiện tại đồi Chọi, xã Hợp Minh, huyện Trấn Yên, tỉnh Yên Bái. Hiện vật được phát hiện năm 1995 trong quá trình đào công sự phục vụ tập luyện quân sự. Sau khi được đưa về trụ sở chính quyền xã Hợp Minh, thạp được bàn giao cho Bảo tàng tỉnh Yên Bái ngày 12 tháng 6 năm 1995 theo Quyết định số 152/QĐ-UBND ngày 8 tháng 6 năm 1995 của Ủy ban nhân dân tỉnh Yên Bái. Khi được phát hiện, thạp còn tương đối nguyên vẹn, bề mặt phủ lớp gỉ đồng màu xanh. Phần nắp có một lỗ thủng được ghi nhận là do tác động trong quá trình phát hiện. Bên trong thạp có di cốt của một trẻ nhỏ cùng một số đồ tùy táng bằng đồng và đá.
Đặc điểm hình dáng
Thạp có chiều cao 47,4 cm, đường kính miệng 34,4 cm và đường kính đáy 32,5 cm. Thân có dạng hình trụ, phần giữa hơi phình và thu nhẹ về phía đáy. Hai bên thân có hai quai hình chữ U ngược. Hiện vật gồm hai bộ phận chính là thân và nắp. Nắp thạp có dạng khum, phần trung tâm tạo thành một gò nổi. Chính giữa nắp là hình mặt trời 19 tia. Xen giữa các tia là những họa tiết dạng lông chim. Bao quanh hình mặt trời là các đường vạch ngắn song song và hệ thống các vòng hoa văn được bố trí đồng tâm.
Hoa văn
Hoa văn trên nắp
Phần nắp được trang trí bằng 5 vòng hoa văn bao quanh hình mặt trời. Vòng thứ nhất và vòng thứ năm là những dải chấm nhỏ. Vòng thứ hai và vòng thứ tư gồm các vòng tròn có chấm giữa, giữa các vòng tròn có những đoạn vạch chéo tạo thành dạng xương cá. Vòng thứ ba sử dụng mô típ chữ S gấp khúc nằm ngang nối tiếp nhau. Gần mép nắp có 4 cụm tượng chim được bố trí ở bốn phía. Các tượng chim được tạo hình nổi, có mỏ dài và dẹt, đuôi ngắn, đầu quay ra phía ngoài. Hình chim được thể hiện thành khối nổi trên bề mặt nắp, khác với các mô típ hoa văn được khắc hoặc đúc phẳng.
Hoa văn trên thân
Thân thạp được trang trí bằng 18 vòng hoa văn, gồm các dải mô típ hình học và các băng hình người, động vật, nhà sàn và thuyền. Các mô típ hình học gồm vòng tròn có chấm giữa, đoạn thẳng nối tiếp, răng cưa dạng tam giác, vạch ngắn song song và hồi văn chữ S gấp khúc. Những dải hoa văn này được bố trí xen kẽ, tạo thành các khoảng phân cách giữa những băng hình có nội dung tả thực. Ở phần gần miệng thạp có một dải hình 19 con chim mỏ dài, đuôi xòe và cổ thu lại. Các con chim được bố trí liên tiếp và cùng hướng về một phía. Gần chân thạp là một dải gồm 16 hình thú được bố trí nối tiếp nhau. Các hình thú có kích thước và tư thế tương đối đồng đều, tạo thành một dải liên tục quanh thân thạp.
Các băng hình người và sinh hoạt
Một trong những phần trang trí có nhiều hình người là băng phía trên thân thạp. Trong băng này có hình nhà sàn mái cong, trên mái có hình chim. Bên trong và xung quanh nhà xuất hiện nhiều nhân vật với các tư thế và hoạt động khác nhau. Một nhân vật được thể hiện ở vị trí trung tâm. Xung quanh có các nhân vật cầm hoặc sử dụng những vật thể khác nhau. Một số nhân vật có phần trang trí đầu dạng lông chim, mặc khố có tua dài và cầm vũ khí. Một số hình người được thể hiện trong tư thế vận động. Trong cùng băng hình còn có hình trống, các nhân vật thực hiện thao tác với dụng cụ và những hình ảnh liên quan đến hoạt động chế biến lương thực. Các chi tiết này được thể hiện nối tiếp nhau trong cùng một dải trang trí, tạo thành một bố cục gồm nhiều nhân vật, công cụ, nhà ở và hoạt động khác nhau.
Băng hình thuyền
Băng trang trí phía dưới thể hiện 4 chiếc thuyền có mũi cong. Trên mỗi thuyền có khoảng 5–6 nhân vật, trong đó có những nhân vật ở tư thế chèo thuyền, điều khiển thuyền và cầm vũ khí. Các nhân vật được thể hiện với nhiều tư thế khác nhau. Hình thuyền, người và các chi tiết trang trí được sắp xếp liên tục theo chiều ngang của băng hoa văn. Phía dưới các thuyền có những hình cá, rùa và các loài động vật khác, trong khi phía trên xuất hiện các hình chim. Các nhóm hình được bố trí thành những tầng khác nhau trên bề mặt thân thạp.
Di cốt trẻ nhỏ trong thạp
Một phát hiện đặc biệt khi khai quật Thạp đồng Hợp Minh là bộ di cốt người nằm bên trong. Theo kết quả nghiên cứu nhân chủng học được dẫn trong hồ sơ hiện vật, bộ xương thuộc về một trẻ nhỏ khoảng 4–5 tuổi và đã được phục dựng tương đối đầy đủ. Sự xuất hiện của di cốt trong thạp có ý nghĩa rất lớn đối với việc nghiên cứu chức năng của loại hình hiện vật này. Thay vì chỉ được sử dụng để chứa lương thực, đồ quý hoặc làm vật tùy táng, ít nhất trong trường hợp Hợp Minh, chiếc thạp đã được đưa trực tiếp vào bối cảnh mai táng và chứa di cốt người. Đây là một bằng chứng khảo cổ quan trọng khi nghiên cứu mối quan hệ giữa thạp đồng và táng tục của cư dân Đông Sơn.
Cùng với di cốt người, bên trong thạp còn phát hiện một số hiện vật. Tổ hợp này gồm những hiện vật như: Khuyên tai bằng đá, Rìu đồng, Dao găm đồng, Một số mảnh đồ đồng có chân, Nhạc đồng Ngoài ra còn ghi nhận dấu tích của vật liệu đan dính vào thành thạp. Những đồ vật này cho thấy chiếc thạp nằm trong một tổ hợp mai táng, chứ không tồn tại như một hiện vật đơn lẻ. Đồng thời, chúng góp phần cung cấp thêm dữ liệu về trang sức, vũ khí, công cụ và vật dụng của cư dân Đông Sơn vùng Yên Bái.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị khảo cổ: Thạp được phát hiện trong bối cảnh có di cốt người và nhiều đồ vật đi kèm, cung cấp nguồn tư liệu đặc biệt về táng tục Đông Sơn.
Giá trị lịch sử: Hiện vật có niên đại cách ngày nay khoảng 2.500–2.000 năm, phản ánh một giai đoạn phát triển của văn hóa Đông Sơn tại vùng thượng lưu sông Hồng.
Giá trị nghệ thuật: Nắp và thân thạp được trang trí phong phú với mặt trời, chim, thú, người hóa trang, nhà sàn, lễ hội và đoàn thuyền, tạo thành một trong những hệ thống hình ảnh sinh động của nghệ thuật Đông Sơn.
Giá trị kỹ thuật: Kiểu dáng cân đối, hệ thống tượng nổi cùng 18 vòng hoa văn trên thân thể hiện trình độ cao của kỹ thuật tạo khuôn, luyện kim và đúc đồng.
Giá trị tư liệu: Những cảnh giã và sàng lương thực, dâng rượu, biểu diễn âm nhạc, nhảy múa và đi thuyền cung cấp nguồn tư liệu trực quan về đời sống vật chất và tinh thần của cư dân Đông Sơn.
Giá trị về táng tục: Việc phát hiện di cốt trẻ nhỏ bên trong cho thấy trong trường hợp Hợp Minh, thạp đồng đã được sử dụng trực tiếp trong một nghi thức mai táng.
Giá trị văn hóa: Thạp phản ánh thế giới hình tượng phong phú của cư dân Đông Sơn, trong đó con người được đặt giữa thiên nhiên, động vật, sản xuất, nghi lễ và đời sống cộng đồng.
Với hệ thống hoa văn đặc sắc, những cảnh sinh hoạt giàu chi tiết và đặc biệt là di cốt người cùng đồ vật được tìm thấy bên trong, Thạp đồng Hợp Minh là một hiện vật quan trọng của văn hóa Đông Sơn. Chiếc thạp vừa thể hiện trình độ cao của nghệ thuật đúc đồng, vừa cung cấp nguồn tư liệu hiếm có để nghiên cứu đời sống, nghi lễ và táng tục của cư dân Việt cổ tại vùng Yên Bái cách ngày nay hơn hai nghìn năm.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
