Niên đại: Thế kỷ XI, thời Lý
Chất liệu: Đá sa thạch
Kích thước: Phần cột cao trên 4 m; bệ đá cao gần 1 m; tổng chiều cao hiện còn trên 5 m; phần trụ tròn đường kính khoảng 1,5 m
Loại hình: Cột đá kiến trúc – điêu khắc
Nơi lưu giữ: Chùa Dạm, phường Nam Sơn, tỉnh Bắc Ninh
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 2089/QĐ-TTg ngày 25/12/2017.
Giới thiệu bảo vật
Cột đá chạm rồng chùa Dạm là một trong những di vật đá đặc sắc còn lại của chùa Dạm – đại danh lam được xây dựng dưới thời vua Lý Nhân Tông. Chùa được khởi công vào năm 1086 và hoàn thành năm 1094, từng là một quần thể Phật giáo quy mô lớn trên sườn núi Lãm Sơn. Qua khảo cổ học, mặt bằng chùa được xác định gồm nhiều cấp nền lớn xây giật theo sườn núi; cột đá hiện vẫn đứng tại cấp nền thứ hai, gần dấu tích một tháp đá thời Lý.
Cột gồm hai thành phần chính là thân cột và bệ đá. Phần thân cao trên 4 m, phía dưới là một khối hộp vuông cao khoảng 2 m, bề mặt còn nhiều dấu đục thô; phía trên chuyển thành một trụ tròn cao hơn 2 m, đường kính gần 1,5 m. Cột được đặt trên hệ thống bệ đá hai cấp cao gần 1 m, khiến tổng chiều cao hiện còn vượt quá 5 m. Phần đỉnh đã bị gãy và phong hóa nên chiều cao nguyên thủy của công trình chưa thể xác định chính xác.
Nổi bật nhất trên phần trụ tròn là đôi rồng thời Lý chạm nổi, thân uốn mềm quanh cột, đuôi giao nhau, đầu hướng về nhau. Hai con rồng có thân dài, uốn thành những nhịp cong liên tục; chân nhỏ với móng cong sắc, bờm và mào chuyển động theo thân. Giữa hai đầu rồng là một mô típ lá đề, đồng thời hình tượng ngọc xuất hiện trong bố cục, tạo nên một tổ hợp thường được các tài liệu mô tả theo tinh thần “lưỡng long hiến châu”.
Dù kích thước đồ sộ, nghệ nhân không xử lý hình tượng rồng theo lối nặng nề. Thân rồng mảnh, dài, uốn thành những đường cong liên tục trên bề mặt trụ; khoảng trống được bổ sung bằng hoa văn thực vật như cúc dây. Sự tương phản giữa khối đá lớn, chắc khỏe với đường chạm mềm và linh hoạt là một trong những yếu tố tạo nên giá trị thẩm mỹ đặc biệt của bảo vật.
Đáng chú ý, gần phần trên của trụ tròn có sáu lỗ mộng hình chữ nhật, phân bố quanh thân cột. Đây là chi tiết kỹ thuật đặc biệt quan trọng bởi nó cho thấy cột nhiều khả năng không chỉ có chức năng tượng trưng mà từng liên kết với một hệ thống dầm hoặc cấu kiện kiến trúc bằng gỗ ở phía trên.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Cột đá gắn trực tiếp với chùa Dạm – một đại danh lam được kiến tạo dưới triều Lý Nhân Tông vào cuối thế kỷ XI, là nguồn tư liệu vật chất quan trọng để nghiên cứu đời sống Phật giáo và hoạt động kiến thiết quy mô lớn của triều Lý.
Giá trị nghệ thuật: Đôi rồng uốn quanh trụ với đường nét mềm mại, thân dài, nhịp chuyển liên tục cùng hệ thống hoa văn thực vật thể hiện rõ đặc trưng của nghệ thuật điêu khắc đá thời Lý.
Giá trị kỹ thuật: Việc chế tác một khối cột đá có kích thước rất lớn, kết hợp phần vuông – tròn, chạm nổi rồng và tạo sáu lỗ mộng cho kết cấu liên kết phía trên cho thấy trình độ xử lý đá và kỹ thuật kiến trúc phát triển cao của nghệ nhân đương thời.
Giá trị kiến trúc: Sáu lỗ mộng cùng tương quan giữa cột với những dấu tích kiến trúc được khảo cổ phát hiện cung cấp tư liệu đặc biệt để nghiên cứu các loại hình công trình trên một trụ lớn trong kiến trúc Phật giáo thời Lý.
Giá trị nghiên cứu: Những tranh luận về chức năng của cột – từ giả thuyết linga đến cột đỡ kiến trúc một cột – khiến hiện vật trở thành một đầu mối quan trọng để tìm hiểu kiến trúc, tôn giáo và giao lưu nghệ thuật Đại Việt thế kỷ XI.
Giá trị quý hiếm: Cột đá có quy mô đặc biệt lớn, còn tồn tại tại chính không gian chùa Dạm và bảo lưu một đồ án rồng thời Lý quy mô lớn. Năm 2017, hiện vật được công nhận Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 2089/QĐ-TTg.
Với tổng chiều cao hiện còn trên 5 m, thân trụ lớn chạm đôi rồng thời Lý uốn lượn quanh cột cùng hệ thống lỗ mộng bí ẩn ở phía trên, Cột đá chạm rồng chùa Dạm là một di vật đặc biệt của mỹ thuật và kiến trúc Đại Việt thế kỷ XI. Bảo vật vừa cho thấy trình độ điêu khắc đá phát triển, vừa lưu giữ những manh mối quý giá về một loại hình kiến trúc Phật giáo mà hình thức nguyên thủy đến nay vẫn còn nhiều vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu.
