Tên chính thức: Long sàng trước Nghi môn ngoại và trước Bái đường Đền thờ Vua Đinh Tiên Hoàng
Niên đại: Thế kỷ XVII, thời Lê Trung Hưng
Số lượng: 2 hiện vật
Chất liệu: Đá xanh
Loại hình: Long sàng – đồ tế khí, điêu khắc đá
Nơi lưu giữ: Đền thờ Vua Đinh Tiên Hoàng, Khu di tích quốc gia đặc biệt Cố đô Hoa Lư, phường Tây Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 2089/QĐ-TTg ngày 25/12/2017.
Giới thiệu bảo vật
Cặp Long sàng đền thờ Vua Đinh Tiên Hoàng gồm hai sập đá lớn đặt trên trục chính của ngôi đền: một chiếc ở trước Nghi môn ngoại, chiếc còn lại ở Sân rồng, trước tòa Bái đường. Cả hai đều được tạo tác vào thế kỷ XVII, thời Lê Trung Hưng, khi đền thờ Vua Đinh Tiên Hoàng được kiến thiết và tu bổ quy mô lớn. Đây không phải hiện vật thuộc thế kỷ X hay đồ dùng trực tiếp của Vua Đinh, mà là những đồ tế khí do các thế hệ sau tạo dựng để phụng thờ vị hoàng đế sáng lập nước Đại Cồ Việt.
Long sàng trước Nghi môn ngoại được tạo từ một khối đá xanh lớn, nặng khoảng 1,5 tấn. Mặt sập hình chữ nhật dài 187 cm, rộng 127 cm; phần chân đế dài 196 cm, rộng 134 cm và hơi choãi ra, tạo thế đứng chắc khỏe. Chính giữa mặt sập là một con rồng lớn uốn cuộn, đầu to, bờm hất ngược, miệng há ngậm viên châu, sừng hai chạc và thân chuyển động mạnh theo đặc điểm tạo hình rồng thời Lê – Trịnh.
Đặc biệt nhất là các chi của con rồng được nhân hóa thành những cánh tay và bàn tay người. Hai tay phía trước nắm lấy sừng và bờm; những chi phía sau cũng được xử lý thành tay người với động tác khác nhau. Kiểu tạo hình này khác xa cấu trúc chân rồng với móng vuốt thường gặp trong nghệ thuật truyền thống và đến nay vẫn là một chi tiết gây nhiều chú ý trong nghiên cứu mỹ thuật. Không có minh văn giải thích vì sao nghệ nhân tạo rồng theo cách ấy, vì vậy đây vẫn là một câu hỏi mở hơn là một biểu tượng đã được giải mã chắc chắn.
Trên Long sàng trước Nghi môn ngoại còn xuất hiện một hình sư tử ở khoảng giữa hai chi sau của rồng. Bốn chân sập lại được trang trí những gương mặt dữ dằn thường được nguồn giới thiệu tại Bảo tàng Ninh Bình nhận diện là hình Dạ xoa. Việc đặt nhiều hình tượng khác nhau trên cùng một khối đá khiến Long sàng không chỉ là một đồ thờ mà trở thành một tổ hợp điêu khắc có bố cục phức tạp.
Long sàng thứ hai đặt trang trọng tại Sân rồng, sát phía trước Bái đường, cũng được chế tác bằng đá xanh với kích thước gần 2 m chiều dài, khoảng 1,4 m chiều rộng và khối lượng xấp xỉ 2 tấn. Trên mặt sập là một con rồng lớn có thân mập, đầu ngẩng, thân phủ vảy, tóc và những dải đao mác chuyển động mạnh. Hai chi trước mang hình dáng cánh tay người; ở hai chi sau, một chân được thể hiện bằng móng vuốt trong khi chân còn lại lại mang dạng bàn tay người.
Điểm làm chiếc Long sàng thứ hai trở nên đặc biệt là hệ thống chạm khắc ở diềm và thành sập. Bên cạnh những hoa văn thực vật còn có nhiều loài vật quen thuộc như cá, tôm, chuột, chim và những sinh vật khác. Chúng không được tổ chức hoàn toàn theo nguyên tắc đối xứng mà xuất hiện với nhiều tư thế tự nhiên, sinh động. Những hình ảnh rất đời thường ấy lại được đặt ngay bên cạnh con rồng – biểu tượng trang trọng trong không gian thờ vua – tạo nên một sự kết hợp hiếm gặp giữa hình tượng vương quyền và thế giới tự nhiên gần gũi với đời sống dân gian.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Cặp Long sàng được tạo tác trong quá trình kiến thiết và phụng thờ Vua Đinh Tiên Hoàng dưới thời Lê Trung Hưng, phản ánh cách các thế hệ sau tưởng niệm vị vua có công chấm dứt cục diện cát cứ, lập triều Đinh và xây dựng nước Đại Cồ Việt.
Giá trị nghệ thuật: Hai hiện vật có bố cục rồng cuộn quy mô lớn, hình khối khỏe, đường chạm linh hoạt và nhiều chi tiết nhân hóa đặc biệt, là những tác phẩm quan trọng để nghiên cứu điêu khắc đá Việt Nam thế kỷ XVII.
Giá trị tạo hình: Hình tượng rồng với tay và bàn tay người là đặc điểm rất hiếm gặp. Việc kết hợp các bộ phận người và linh vật cho thấy trí tưởng tượng phóng khoáng của nghệ nhân, đồng thời đặt ra nhiều vấn đề vẫn còn mở trong nghiên cứu biểu tượng học.
Giá trị văn hóa dân gian: Sự xuất hiện của tôm, cá, chim, chuột và nhiều hình ảnh tự nhiên trên thành Long sàng cho thấy thế giới đời sống dân gian đã được đưa vào một đồ tế khí trang trọng, tạo nên một mối giao hòa đặc biệt giữa tính cung đình – tín ngưỡng và cảm quan đời thường.
Giá trị kỹ thuật: Việc tạo tác những khối đá xanh nặng khoảng 1,5–2 tấn, xử lý mặt sập, chân đế và hệ thống chạm nổi phức tạp cho thấy trình độ khai thác, vận chuyển và điêu khắc đá đáng chú ý của thợ thủ công thế kỷ XVII.
Giá trị quý hiếm: Hai Long sàng vẫn được bảo lưu ngay trong không gian Đền thờ Vua Đinh Tiên Hoàng, giữ được mối quan hệ trực tiếp giữa hiện vật với kiến trúc và nghi lễ nơi chúng được tạo dựng để phụng thờ. Năm 2017, hai hiện vật được công nhận chung là một nhóm Bảo vật quốc gia.
Với hai khối đá lớn chạm rồng cuộn, tay người, sư tử, hoa lá và cả những con vật bình dị như tôm, cá, chim, chuột, cặp Long sàng đền thờ Vua Đinh Tiên Hoàng cho thấy một diện mạo đặc biệt của điêu khắc Việt Nam thế kỷ XVII. Trên cùng một đồ tế khí dành cho không gian thờ hoàng đế, nghệ nhân đã kết hợp sự uy nghiêm của rồng với thế giới sinh vật gần gũi trong đời sống, tạo nên những tác phẩm vừa trang trọng vừa phóng khoáng, mang đậm sức sáng tạo của mỹ thuật thời Lê Trung Hưng.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
