Tên gọi và vị trí địa lý
Đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng ở xã Gia Phương, huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình hiện có nhiều tên gọi khác nhau, thường được nhân dân quen gọi là đền Đinh Bộ Lĩnh, đền Văn Bòng hay đền Đại Hữu. Đây là ngôi đền đặc biệt khi là nơi duy nhất gọi thẳng tên húy của vua – Đinh Bộ Lĩnh. Hàng năm, trong lễ hội Hoa Lư, ngọn lửa thiêng được rước từ đền thờ Đinh Bộ Lĩnh ở Gia Phương về Cố đô Hoa Lư tại xã Trường Yên, trở thành một nghi thức trọng thể khẳng định vai trò gốc tích của ngôi đền trong không gian văn hóa Hoa Lư.
Lịch sử và nhân vật
Tại đền Văn Bòng, Vua Đinh Tiên Hoàng được thờ phụng với tư cách là một anh hùng dân tộc, đồng thời là người con ưu tú của làng Đại Hữu. Tương truyền, chính Đinh Tiên Hoàng đã từng cho lập sinh từ ở quê hương Đại Hoàng, quê ngoại của mình. Pho tượng thờ ông hiện nay được tạc từ lõi gỗ mít, cao khoảng 2m, thể hiện hình tượng nhà vua đội mũ bình thiên, khoác áo long bào uy nghiêm. Bên cạnh đó, hậu cung của đền còn phối thờ hai công thần Đinh Điền và Nguyễn Bặc – những người bạn thuở thiếu thời, từng cùng Đinh Bộ Lĩnh chăn trâu, kết nghĩa đào viên và về sau trở thành hai trong số “Tứ trụ triều Đinh”, có công lớn trong việc kiến lập vương triều. Đền cũng thờ bà ngoại Phạm Thị Tuyên và thân mẫu Đàm Thị, gắn liền với huyền tích và quê hương của nhà vua. Với sự hiện diện của các nhân vật trọng yếu này, đền Văn Bòng không chỉ là nơi tưởng niệm vị vua sáng lập triều Đinh, mà còn là không gian thiêng tưởng nhớ đến những công thần và thân tộc đã góp phần làm nên lịch sử dân tộc.
Kiến trúc và cảnh quan
Đền Vua Đinh Tiên Hoàng quay hướng Tây, tọa lạc trên khuôn viên rộng gần 3.000m², được bao bọc bởi tường thấp. Từ cổng lớn đi vào, du khách bước qua hồ bán nguyệt – nơi tụ thủy – rồi đến bức bình phong chạm nổi hình hổ xuống núi, có hình thức tương đồng với bình phong tại động Hoa Lư (xã Gia Hưng). Tiếp đó là Tắc môn, trên đỉnh bốn cột trụ đắp nổi hình rồng phượng uy nghi. Tiến sâu vào sân, bên phải là một miếu nhỏ quay hướng Bắc thờ nhị vị công chúa; lùi thêm vài mét là nhà Giải vũ năm gian cũng quay hướng Bắc. Bên trái, sát hồi đền chính còn có một miếu thờ Tam Quận Công, quay về hướng Tây. Giữa sân đặt Sập Long sàng bằng đá – biểu tượng cho uy quyền Nhà Vua ngự triều.
Đền được kiến trúc theo kiểu “Tiền nhất hậu đinh”, có nhiều chi tiết tương đồng với đền Vua Đinh Tiên Hoàng ở cố đô Hoa Lư như hồ bán nguyệt, bình phong, nghi môn, hình rồng trên mái, song tổng thể giản dị hơn. Bố cục gồm ba tòa: Tiền bái, Trung đường (tạo thành chữ “Nhị” trong Hán tự) và phía sau là Hậu cung.
Tòa Tiền bái gồm 5 gian, kiến trúc theo lối “chồng rường, kẻ bẩy”, dài 13m, rộng 6m, có 6 vì kèo, mỗi vì gồm hai cột quân, hai đầu xây đốc. Phía trước, hai gian ngoài và đầu hồi có thông phong hình chữ “Thọ”, phía sau để trống. Các gác đầu bẩy đều chạm hoa văn lá lật, riêng gian giữa chạm hình rồng, còn bờ nóc đắp lưỡng long chầu nguyệt. Nguyên vật liệu chủ yếu là gỗ lim, gạch thất, ngói Nam và vôi vữa. Theo lạc khoản trên thượng lương, Tiền bái được dựng vào năm Tự Đức thứ 33 (1880).
Tiếp nối là Trung đường 3 gian, nhỏ hơn Tiền bái (dài 8,7m, rộng 3,5m), kiến trúc theo lối “mè toàn” – toàn bộ hệ thống đặt trên các mè kèo. Công trình có 4 vì kèo, mỗi vì gồm một cột hiên, hai cột quân và một cột cái, đường kính trung bình 22cm. Điểm nhấn ở Trung đường là các mảng chạm bong (chạm lật) trên mè kèo phía đốc hiên, thể hiện đề tài tứ linh (long, ly, quy, phượng) sinh động và đẹp mắt. Gian giữa Trung đường đặt nhang án, bát hương thờ công đồng và Hội đồng các quan. Công trình này được trùng tu vào năm Bảo Đại thứ 11 (1936), muộn hơn Tiền bái 56 năm.
Phía sau cùng là Hậu cung gần vuông (dài 6,5m, rộng 5,6m), gồm 2 gian chính và 1 gian phụ, kiến trúc theo lối “chồng rường hạ mê”. Trung tâm là long cung và tượng Vua Đinh Tiên Hoàng; hai bên đặt nhang án, long ngai chầu vào. Phía trái thờ Nguyễn Bặc, phía phải thờ Đinh Điền – hai người bạn thuở thiếu thời cùng đi chăn trâu, kết nghĩa đào viên với Đinh Bộ Lĩnh và sau này trở thành công thần trụ cột, thuộc hàng “Tứ trụ triều Đinh”.
Hiện vật
Trong hậu cung của đền Văn Bòng, pho tượng Vua Đinh Tiên Hoàng được đặt trang trọng trong Long cung. Tượng có kích thước khá lớn, cao tới 2m, được tạc từ lõi gỗ mít lưu niên với sắc vàng tự nhiên. Hình tượng nhà vua được khắc họa trong tư thế ngồi trên ngai thiết triều, đầu đội mũ bình thiên, khoác áo long bào, dưới chân đặt một thanh kiếm – biểu tượng cho uy quyền và sức mạnh của vị minh quân. Toàn bộ tượng và Long cung đều được sơn son thếp vàng, tăng thêm vẻ lộng lẫy và linh thiêng. Hai bên hậu cung phối thờ các công thần triều Đinh: phía trái thờ Nguyễn Bặc, phía phải thờ Đinh Điền, đều là những người bạn thuở thiếu thời và sau này trở thành “Tứ trụ” phò tá nhà vua dựng nghiệp. Ngoài hệ thống tượng thờ, trong đền còn lưu giữ nhiều long ngai, cùng các hoành phi, câu đối chữ Hán ca ngợi công đức của vua và các bậc công thần, góp phần làm phong phú giá trị lịch sử – văn hóa của di tích.
Bên trong đền, trên các trụ cột còn treo nhiều câu đối chữ Hán, trong đó có đôi câu đối phản ánh rõ nét lịch sử làng Đại Hữu và kinh đô Tràng An, được phiên âm như sau:
Tứ hải thành gia, Đại Hữu chí kim lưu thắng tích,
Cửu châu vị thổ, Tràng An tự cổ diện danh đô.
Dịch nghĩa:
Bốn biển là nhà, làng Đại Hữu đến nay còn lưu lại di tích đẹp;
Chín châu làm đất, vùng Tràng An từ xưa đã dựng kinh đô nổi tiếng
Sự kiện và lễ hội
Lễ hội gắn với đền thờ Vua Đinh là một nghi thức đặc biệt được tổ chức đồng thời tại hai đền thờ ông, tái hiện hành trình từ nơi vị vua sinh ra đến nơi ông đăng cơ Hoàng đế, qua đó thể hiện sự kết nối thiêng liêng giữa mạch nguồn tuổi thơ và sự nghiệp thống nhất giang sơn. Trong nghi thức này, ngọn lửa thiêng được xin tại đền thờ Đinh Bộ Lĩnh ở xã Gia Phương, huyện Gia Viễn, sau khi tiến hành lễ dâng hương, cúng tế trời đất và thực hiện các nghi lễ cầu lửa trang trọng. Đoàn rước đuốc sau đó diễu hành theo con đường mang tên Vua Đinh, tiến về đền Vua Đinh Tiên Hoàng tại xã Trường Yên, thành phố Hoa Lư, để thắp sáng và truyền lửa thiêng trong suốt thời gian diễn ra lễ hội. Từ cố đô Hoa Lư, ánh lửa ấy lại tiếp tục được rước về các di tích khác thờ Vua Đinh, Vua Lê và các vị tướng trung hưng thời Đinh – Tiền Lê, tạo nên một mạch kết nối tâm linh rộng khắp, khẳng định công đức của các bậc tiền nhân trong lịch sử dân tộc.
Xếp hạng
Di tích đã được xếp hạng là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia năm 1993
Tham khảo
- Vũ Minh Giang, Hoàng đế Đinh Tiên Hoàng và Nhà nước Đại Cồ Việt – Dấu mốc lịch sử quan trọng của một quốc gia độc lập, trên trang Đại học Quốc gia Hà Nội.
- Lễ hội Hoa Lư, Wikipedia.
- Nguyễn Kim Cúc, Nghi thức tế cửu khúc đền Vua Đinh, Văn nghệ Ninh Bình, đăng tải ngày 2/5/2019.
- Nguyễn Loan – Xuân Lâm, Nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc của đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng, Du lịch Ninh Bình, đăng tải ngày 1/4/2025.
- Đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng, thôn Văn Bòng xã Gia Phương, Trang thông tin điện tử UBNB xã Gia Viễn tỉnh Ninh Bình, đăng tải ngày 13/01/2023.
