Niên đại: Thế kỷ XVII, thời Lê Trung hưng
Chất liệu: Đá, có dấu vết phủ sơn, thếp vàng
Kích thước tổng thể: Cao 83,8 cm
Nhân vật: Phật hoàng Trần Nhân Tông
Nơi lưu giữ: Tháp Huệ Quang, chùa Hoa Yên, Khu di tích và danh thắng Yên Tử, thành phố Uông Bí, tỉnh Quảng Ninh
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 2283/QĐ-TTg ngày 31/12/2020
Giới thiệu bảo vật
Tượng Phật hoàng Trần Nhân Tông hiện được an trí trong tầng khám của tháp Huệ Quang, còn gọi là tháp Tổ, tại chùa Hoa Yên thuộc Khu di tích và danh thắng Yên Tử. Pho tượng thể hiện hình tượng Trần Nhân Tông sau khi xuất gia tu hành, sáng lập Thiền phái Trúc Lâm và được tôn xưng là Điều Ngự Giác Hoàng. Tháp Huệ Quang vốn được xây dựng để tôn trí xá lị của Phật hoàng Trần Nhân Tông. Sau khi công trình cũ bị hư hại, tháp được trùng tu vào thời Lê Trung hưng. Pho tượng hiện nay cũng được tạo tác trong giai đoạn này và được thờ tại tháp cho đến nay.
Tượng gồm hai phần chính là thân tượng và bệ, tổng chiều cao 83,8 cm. Phật hoàng được thể hiện trong tư thế thiền buông thư, ngồi bán kiết, bàn chân trái đặt lên đùi phải, lòng bàn chân ngửa lên. Khuôn mặt thanh tú, trán rộng, tai lớn, cổ cao có nhiều ngấn. Thân hình thanh thoát, dáng ngồi tự nhiên nhưng trang nghiêm. Các lớp pháp phục phủ quanh cơ thể được tạo thành những nếp mềm, chồng xếp uyển chuyển. Trên phần y trung, y hạ và y thượng có nhiều hoa văn trang trí, trong đó nổi bật là hoa sen dây, mây và các mô típ rồng. Các dải mây phía sau đầu rồng kéo dài thành dạng đao mác, mang đặc trưng của nghệ thuật trang trí thời Lê Trung hưng.
Tượng được đặt trên một bệ hình chữ nhật kiểu sập chân quỳ dạ cá. Mặt bệ phía trên nổi cao như một bồ đoàn. Mặt trước chia thành năm ô hộc: ô giữa trang trí hoa sen, hai ô ngoài cùng cũng chạm hoa sen trên nền dây lá; hai ô xen giữa thể hiện hình rồng chầu hoa sen. Hai mặt bên tạo ô chữ nhật trang trí hoa sen, mặt sau để trơn.
Kết quả khảo sát bằng phương pháp phân tích vật liệu tại nhiều vị trí trên tượng cho thấy bề mặt pho tượng từng được phủ sơn và có dấu vết thếp vàng.
Pho tượng thể hiện Phật hoàng Trần Nhân Tông trong hình tướng một vị thiền sư, khác với hình ảnh của một vị quân vương. Tư thế tọa thiền, pháp phục và thần thái thanh tĩnh phản ánh tư tưởng tu hành của Thiền phái Trúc Lâm. Các đồ án hoa sen, rồng, mây và pháp phục không chỉ mang giá trị trang trí mà còn thể hiện sự kết hợp giữa nghệ thuật Phật giáo và phong cách mỹ thuật Lê Trung hưng. Trong hệ thống tượng thờ Trần Nhân Tông hiện biết, pho tượng tại tháp Huệ Quang có hình thức riêng về tư thế, pháp phục, họa tiết và diện mạo, tạo nên giá trị đặc biệt của hiện vật.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Tượng gắn trực tiếp với Yên Tử, trung tâm của Thiền phái Trúc Lâm và với Phật hoàng Trần Nhân Tông, vị vua sáng lập dòng thiền mang đậm bản sắc Đại Việt.
Giá trị nghệ thuật: Pho tượng có tỷ lệ cân đối, tư thế tọa thiền tự nhiên, khuôn mặt thanh tú và hệ thống pháp phục, hoa văn được chạm khắc tinh tế, tiêu biểu cho nghệ thuật điêu khắc Phật giáo thế kỷ XVII.
Giá trị Phật giáo: Tượng thể hiện hình tướng Điều Ngự Giác Hoàng trong tư thế thiền định, phản ánh tư tưởng và truyền thống tu hành của Thiền phái Trúc Lâm.
Giá trị kỹ thuật: Kỹ thuật tạc tượng, tạo bệ, chạm hoa văn và xử lý bề mặt bằng sơn, thếp vàng cho thấy trình độ cao của nghệ nhân thời Lê Trung hưng.
Giá trị độc bản: Đây là pho tượng cổ đặc biệt thể hiện Phật hoàng Trần Nhân Tông với tư thế, pháp phục và hệ thống trang trí riêng biệt. Hình tượng của pho tượng cũng trở thành một trong những mẫu tham khảo quan trọng cho nhiều tượng Phật hoàng được tạo tác về sau.
Tượng Phật hoàng Trần Nhân Tông là một tác phẩm tiêu biểu của nghệ thuật điêu khắc Phật giáo thời Lê Trung hưng, đồng thời là hiện vật đặc biệt gắn với lịch sử Thiền phái Trúc Lâm và không gian thiêng Yên Tử.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
