Niên đại: Cuối thế kỷ XIV, hoàn thành năm 1387
Chất liệu: Đá xanh
Kích thước: Cao khoảng 1 m; dài hơn 3 m; rộng hơn 1 m
Cấu tạo: 5 tầng, ghép từ nhiều phiến đá
Loại hình: Bàn thờ Phật – bệ đá hoa sen
Nơi lưu giữ: Chùa Xuân Lũng, tỉnh Phú Thọ
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia
Giới thiệu bảo vật
Bàn thờ Phật bằng đá chùa Xuân Lũng, còn được gọi là Bàn Phật thạch tòa, là một hiện vật đá có niên đại cuối thế kỷ XIV. Bàn thờ cao khoảng 1 m, dài hơn 3 m, rộng hơn 1 m, được ghép từ nhiều phiến đá xanh và hiện vẫn đặt tại chính điện chùa Xuân Lũng. Toàn bộ bàn thờ được cấu tạo thành năm tầng, mỗi tầng có hình thức và hệ thống trang trí riêng nhưng liên kết thành một chỉnh thể giống như một tòa sen lớn nâng đỡ tượng Phật.
Tầng thứ nhất là phần chân đế, được ghép từ 13 phiến đá, tạo theo kiểu sập chân quỳ dạ cá đôi. Mặt trước và hai mặt bên chạm hoa cúc chìm, bốn góc trang trí các cụm mây; mặt sau để trơn. Tầng thứ hai cũng gồm 13 phiến đá. Phần diềm trên chạm hoa văn cánh sen ở cả bốn mặt. Phía dưới có nhiều đồ án chạm nổi như cá hóa rồng, sư tử hí cầu, sư tử vờn hoa hải đường và lá thiêng. Hình cá hóa rồng thể hiện phần đuôi còn mang hình cá, trong khi phần đầu và thân trước đã chuyển hóa thành rồng, miệng ngậm ngọc. Tầng thứ ba tiếp tục được ghép từ 13 phiến đá. Bốn góc có bốn hình Garuda trong tư thế chống đỡ, bụng, chân và thân tì xuống tầng dưới, hai cánh xòe sang hai bên. Trên tầng này còn có các đồ án rồng đối xứng, lá thiêng dạng đao mác, mây cụm, hoa cúc và hình hươu ngậm hoa hải đường. Đây cũng là tầng có minh văn chữ Hán, ghi việc Ngộ Không cư sĩ cùng vợ là Công Tín và những người công đức tạo dựng tòa đá này. Niên đại được xác định vào cuối niên hiệu Xương Phù, hoàn công khoảng năm 1387. Tầng thứ tư được ghép từ 10 phiến đá, phần diềm chạm các lớp cánh sen úp chạy quanh bốn mặt. Tầng thứ năm là phần trên cùng, gồm 9 phiến đá. Bốn phía trang trí ba lớp cánh sen kép, mỗi lớp gồm khoảng 40 cánh, tạo cảm giác như một đóa sen đang nở. Trên cánh sen có các chấm tròn nhỏ, còn mặt trên của bàn thờ được xử lý hơi võng ở giữa và bốn góc nhô nhẹ lên.
Hoa văn trên bàn thờ rất phong phú, kết hợp hoa sen, hoa cúc, hoa hải đường, cá hóa rồng, sư tử, Garuda, hươu, mây và sóng nước. Đáng chú ý là hình hoa hải đường, một loài hoa gắn với vùng trung du Bắc Bộ và đất Phú Thọ. Việc đưa hoa hải đường vào đồ án trang trí tạo nên nét riêng cho hiện vật, đồng thời phản ánh môi trường sống và thẩm mỹ của cư dân địa phương. Hình cá hóa rồng biểu thị sự chuyển hóa và vươn lên; sư tử mang ý nghĩa sức mạnh và hộ trì; Garuda là linh vật có nguồn gốc Ấn Độ; hoa sen giữ vai trò trung tâm trong biểu tượng Phật giáo. Toàn bộ hệ thống trang trí vừa gắn với thế giới Phật giáo vừa phản ánh đời sống, tư duy và mỹ thuật của cư dân vùng trung du thời Trần.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Bàn thờ có niên đại cuối thế kỷ XIV và còn minh văn xác định người công đức, thời điểm tạo tác, là nguồn tư liệu có giá trị về lịch sử chùa Xuân Lũng và Phật giáo thời Trần.
Giá trị nghệ thuật: Hệ thống năm tầng cùng các đồ án cá hóa rồng, sư tử, Garuda, hươu, hoa sen, hoa cúc và hoa hải đường tạo nên một bố cục phong phú, tiêu biểu cho nghệ thuật điêu khắc đá cuối thời Trần.
Giá trị kỹ thuật: Việc ghép nhiều phiến đá lớn thành một khối bàn thờ dài hơn 3 m, kết hợp chạm nổi, chạm chìm và tạo các lớp cánh sen cho thấy trình độ chế tác đá cao.
Giá trị văn hóa – tôn giáo: Bàn thờ hiện thực hóa hình ảnh một tòa sen nâng đỡ chư Phật, đồng thời kết hợp nhiều biểu tượng Phật giáo với các hình tượng gần gũi với đời sống cư dân trung du Bắc Bộ.
Giá trị độc đáo: Đây là một trong những bàn thờ đá có niên đại sớm còn được bảo tồn tương đối nguyên vẹn, đặc biệt nổi bật với đồ án sư tử hí cầu, cá hóa rồng và hoa hải đường.
Bàn thờ Phật bằng đá chùa Xuân Lũng là một tác phẩm điêu khắc đá đặc sắc cuối thế kỷ XIV, kết hợp cấu trúc bệ sen nhiều tầng với hệ thống hoa văn Phật giáo và hình tượng bản địa phong phú. Hiện vật là nguồn tư liệu quan trọng về mỹ thuật, tín ngưỡng và kỹ thuật chế tác đá thời Trần.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
