Niên đại: Thế kỷ XVII, thời Lê Trung hưng
Chất liệu: Gỗ, sơn son thếp vàng
Kích thước: Dài 227 cm; rộng 156 cm; cao 153 cm
Loại hình: Hương án thờ
Kiểu dáng: Chân quỳ dạ cá
Số lượng họa tiết: 1.032 họa tiết chạm khắc
Nơi lưu giữ: Chùa Keo, xã Duy Nhất, huyện Vũ Thư, tỉnh Thái Bình
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, được công nhận tháng 12/2021
Giới thiệu bảo vật
Hương án chùa Keo là một tác phẩm đồ thờ bằng gỗ sơn son thếp vàng có niên đại thế kỷ XVII, tiêu biểu cho nghệ thuật chạm khắc gỗ thời Lê Trung hưng. Hương án có kích thước lớn, dài 227 cm, rộng 156 cm, cao 153 cm, được tạo theo dạng khối hộp chữ nhật với kiểu chân quỳ dạ cá. Toàn bộ hiện vật gồm ba phần chính là mặt, thân và chân, được trang trí dày đặc bằng hệ thống hoa văn chạm nổi, chạm bong, chạm kênh, chạm lộng và trổ thủng.
Hương án nổi bật với mật độ trang trí rất cao, tổng cộng có 1.032 họa tiết. Các đề tài chính gồm lưỡng long chầu nguyệt, long ẩn vân, long giáng, hoa sen, hoa cúc, dây lá, linh thú, mây lửa và ngọc báu. Trong đó có tới 550 cánh sen, 435 bông cúc và 24 đồ án hoa dây lá, tạo thành nhiều lớp trang trí liên tục trên toàn bộ bề mặt. Các hình rồng được bố trí ở nhiều vị trí khác nhau, khi ẩn trong mây, khi giáng xuống, khi chầu vào biểu tượng trung tâm, tạo nên hệ thống hoa văn vừa uy nghi vừa sinh động. Các mảng chạm được xử lý thành nhiều lớp nông sâu khác nhau. Kỹ thuật chạm bong, chạm kênh, chạm lộng và trổ thủng giúp các hình rồng, hoa lá và linh thú tách khỏi nền, tạo chiều sâu rõ rệt và hiệu quả thị giác mạnh.
Một đặc điểm rất hiếm của hương án là hệ thống bánh xe được gắn dưới chân. Do hiện vật có kích thước lớn và trọng lượng nặng, bánh xe giúp việc di chuyển thuận tiện hơn mà không phải khiêng trực tiếp. Cấu tạo này đồng thời giúp hạn chế va đập trong quá trình dịch chuyển và nâng phần gỗ lên khỏi mặt nền, giảm tác động của độ ẩm từ đất lên hiện vật. Đây là một giải pháp kỹ thuật thực dụng, góp phần giúp hương án được bảo tồn tương đối nguyên vẹn qua nhiều thế kỷ.
Hương án là đồ thờ quan trọng trong không gian thờ tự của chùa Keo. Hệ thống rồng, sen, cúc, mây lửa và ngọc báu vừa mang tính trang trí vừa thể hiện các biểu tượng tôn giáo, vương quyền và quan niệm thẩm mỹ của thời Lê Trung hưng. Quy mô lớn, mật độ hoa văn dày đặc và kỹ thuật chạm nhiều lớp cho thấy đây không phải đồ thờ thông thường mà là một tác phẩm được chế tác công phu cho không gian thờ tự quan trọng của chùa.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Hương án có niên đại thế kỷ XVII, gắn trực tiếp với chùa Keo và không gian thờ tự thời Lê Trung hưng.
Giá trị nghệ thuật: Hệ thống hơn một nghìn họa tiết với rồng, sen, cúc, mây lửa, linh thú và ngọc báu tạo nên một bố cục trang trí đặc biệt phong phú.
Giá trị kỹ thuật: Việc kết hợp chạm bong, chạm kênh, chạm lộng, trổ thủng và sơn son thếp vàng thể hiện trình độ cao của nghệ nhân chạm khắc gỗ thế kỷ XVII.
Giá trị cấu tạo: Hệ thống bánh xe dưới chân hương án là một giải pháp kỹ thuật đặc biệt, vừa phục vụ di chuyển vừa góp phần bảo vệ hiện vật khỏi tác động của nền ẩm.
Giá trị độc đáo: Hương án chùa Keo nổi bật ở kích thước lớn, số lượng hoa văn đặc biệt dày và cấu tạo có bánh xe, tạo nên một hình thức hiếm gặp trong hệ thống đồ thờ cổ Việt Nam.
Hương án chùa Keo là một tác phẩm tiêu biểu của nghệ thuật chạm khắc gỗ thời Lê Trung hưng, nổi bật ở quy mô lớn, hệ thống 1.032 họa tiết và cấu tạo bánh xe đặc biệt. Hiện vật là nguồn tư liệu quan trọng về kỹ thuật chế tác đồ thờ, mỹ thuật và đời sống tín ngưỡng thế kỷ XVII.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
