Tên di sản: Lễ hội truyền thống Y Sơn
Tên gọi khác: Hội đền chùa Y Sơn, Hội IA
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Đền Y Sơn và chùa Y Sơn, xã Hòa Sơn, huyện Hiệp Hòa, tỉnh Bắc Giang
Thời gian tổ chức: Dịp xuân, chính hội từ ngày 15 đến 17 tháng Giêng âm lịch
Đối tượng thờ phụng: Đức Thánh Hùng Linh Công; Thánh Phụ và Thánh Mẫu – cha mẹ của Đức Thánh Hùng Linh Công
Cộng đồng thực hành: Cộng đồng cư dân Hòa Sơn, Mai Sơn, Thù Cốc và các giáp tham gia lễ hội
Không gian chính: Đền Y Sơn, chùa Y Sơn, núi Y Sơn và khu vực tổ chức các nghi thức, trò hội truyền thống
Giới thiệu di sản
Lễ hội truyền thống Y Sơn, dân gian còn gọi là Hội IA, là lễ hội cổ truyền gắn với quần thể đền, chùa Y Sơn ở xã Hòa Sơn, huyện Hiệp Hòa, tỉnh Bắc Giang. Sự nổi tiếng của lễ hội từ lâu đã được dân gian nhắc đến qua câu:
“Vui nhất là hội chùa Thầy
Vui thì vui vậy, chẳng tày hội IA.”
Lễ hội được tổ chức nhằm tưởng nhớ Đức Thánh Hùng Linh Công, người được truyền tụng có công giúp vua Hùng đánh giặc Ân, đem lại cuộc sống bình yên cho đất nước. Hội nổi bật với hệ thống nghi lễ rước, tế cùng nhiều tục diễn độc đáo như rước voi ngựa, rước dò, lễ rún, cuốn cờ đập đất, kéo chữ và khám tướng.
Đền Y Sơn, thường gọi là đền IA, nằm ở phía đông núi Y Sơn nên có tên chữ là Y Sơn Đông Từ. Đền vốn là công trình kiến trúc cổ được xây dựng theo kiểu “nội công ngoại quốc”. Chùa IA, còn gọi là chùa Sơn Y, có tên chữ Y Sơn Tây Tự, nằm trên sườn phía tây núi Y Sơn. Quần thể chùa gồm tòa Tam bảo, Thượng điện và Hậu đường. Tại Hậu điện thờ Thánh Phụ, Thánh Mẫu, là cha mẹ của Đức Thánh Hùng Linh Công. Hai công trình nằm ở hai phía của núi Y Sơn và cùng tạo thành không gian tín ngưỡng quan trọng của lễ hội.
Trước đây, lễ hội có sự tham gia của cộng đồng ba xã Hòa Sơn, Mai Sơn và Thù Cốc, được tổ chức theo sáu giáp. Các giáp luân phiên đăng cai và chịu trách nhiệm chuẩn bị công việc trong kỳ hội. Một nét đặc biệt là việc chuẩn bị các cỗ voi và cỗ ngựa. Theo lệ cũ, năm giáp không đăng cai, mỗi giáp chuẩn bị một cỗ voi và hai cỗ ngựa, gồm một ngựa hồng và một ngựa bạch. Tổng cộng có năm cỗ voi và mười cỗ ngựa. Voi có bành, ngựa có yên, được đặt trên giá có bánh xe để thuận tiện khi di chuyển. Mỗi giáp còn phải tuyển chọn nam nữ thanh niên đảm nhiệm vai quản tượng và nữ tướng.
Tuyển chọn tướng và quản tượng
Việc tuyển người tham gia nghi lễ được thực hiện rất nghiêm ngặt. Những người được chọn thường ở độ tuổi 16–17, chưa lập gia đình, có ngoại hình, phẩm hạnh và gia phong tốt. Theo cách diễn đạt trong “Phái hội Y Sơn”, những nam thanh nữ tú được chọn phải đạt tiêu chuẩn: “Sắc vụ tinh hoa, y mạo đoan nghiêm.” Nam mặc trang phục quản tượng. Nữ tướng mặc quần lụa, áo dài lụa, đội khăn với các màu xanh, đỏ, tím, vàng theo truyền thống và đi hài. Trước ngày hội, tất cả đều phải luyện tập kỹ các động tác nghi lễ, đặc biệt là lễ rún, cuốn cờ đập đất và kéo chữ.
Lễ rún
Lễ rún là một trong những nghi thức đặc sắc của Hội Y Sơn. Khi hành lễ, nữ tướng đặt hai tay trước ngực, tay phải trên tay trái, giữ tư thế trang nghiêm, mắt nhìn thẳng. Hai chân từ từ khuỵu xuống cho đến khi đầu gối chạm đất, sau đó cúi người rồi từ từ ngẩng lên. Động tác được thực hiện bốn lần, tương ứng bốn lễ. Nam quản tượng cũng thực hiện lễ rún nhưng tay phải cầm cờ đặt trên vai, tay trái để trước ngực. Khi hai đầu gối chạm chiếu, người hành lễ phất cờ, từ từ cúi xuống rồi ngẩng lên. Toàn bộ động tác cũng được thực hiện bốn lần. Lễ rún đòi hỏi người thực hành phải được luyện tập kỹ để các động tác vừa trang nghiêm vừa nhịp nhàng, uyển chuyển.
Ngày 15 – Rước ngựa thần và rước dò
Ngày 15 tháng Giêng, các giáp mang cờ, quạt, chiêng trống và kiệu tập trung về đền thờ Đức Thánh Hùng Linh Công. Sau khi làm lễ tại đền, đoàn tiếp tục rước sang chùa cùng hai cỗ ngựa thần bằng gỗ, một ngựa hồng và một ngựa bạch. Hai ngựa được đặt trên giá gỗ có bánh xe. Lễ rước ngựa thần mở đầu ngày hội, thu hút đông đảo người dân và khách thập phương. Đoàn người nối dài từ đền sang chùa, vượt qua khu vực núi Yên Ngựa. Khi đến chùa, hai ngựa thần được đặt trang nghiêm trên bệ. Sau đó cộng đồng thực hiện nghi thức rước nồi hương xuống nhà hội và rước dò vào chùa.
Rước dò cầu mùa
Dò được làm từ thanh tre bánh tẻ dài khoảng hai gióng, một đầu vót tạo hình giống bông hoa. Bên cạnh bông dò còn buộc một nhánh lúa có bông sai, hạt mẩy. Mỗi giáp chuẩn bị mười cây, tổng cộng sáu giáp có 60 cây dò. Các cây dò được cắm vào một thân chuối đã tuyển chọn rồi rước vào chùa làm lễ. Bông dò và bông lúa mang ý nghĩa cầu mong mưa thuận gió hòa, cây trái tốt tươi, mùa màng đơm hoa kết hạt. Sau khi tế lễ, những bông dò được phân chia về các giáp để biếu các bậc cao niên.
Cuốn cờ đập đất
Sau lễ rước dò là nghi thức cuốn cờ đập đất. Quan viên và trai đinh các giáp mặc trang phục truyền thống, mang cờ, chiêng, trống tập trung tại một khoảng đất rộng đã chuẩn bị sẵn. Toàn bộ đội hình vận động theo hiệu lệnh của một quan viên và tiếng trống. Đoàn quân ban đầu di chuyển theo hình vành chảo, cuốn ba vòng trong tiếng chiêng trống. Sau đó đội hình chuyển thành hàng dài rồi tiếp tục biến đổi thành các thế trận. Theo nhịp trống và tiếng hô, người tham gia đồng loạt thực hiện hàng loạt động tác như đứng, ngồi, hạ cờ, vác cờ, quay phải, quay trái. Các động tác phải đồng đều và ăn khớp với hiệu lệnh.
Kéo chữ
Tiếp sau cuốn cờ đập đất là kéo chữ, tức nghi thức tập hợp đội hình để xếp thành các chữ Hán. Những chữ thường được lựa chọn gồm: Nhân – Tâm – Đức. Nghi thức vừa đòi hỏi khả năng phối hợp của đông đảo người tham gia, vừa chuyển tải những quan niệm đạo đức và ước vọng tốt đẹp của cộng đồng thông qua hình thức diễn xướng tập thể.
Ngày 16 – Tướng và quản tượng vào chùa lễ Phật
Ngày 16, các tướng và quản tượng lên voi, ngựa để tiến vào chùa làm lễ Phật. Trên các cỗ voi có nam quản tượng và nữ tướng trong trang phục lễ hội. Khi hành lễ, các tướng và quản tượng thực hiện lễ rún theo đúng những động tác đã được luyện tập từ trước. Sau đó, cộng đồng tiếp tục thực hiện các nghi thức cuốn cờ đập đất và kéo chữ.
Ngày 17 – Khám tướng
Ngày 17 là ngày cuối hội, đồng thời được xem là ngày náo nhiệt và trang trọng nhất. Từ sáng sớm, các tướng và quản tượng lên voi, ngựa chuẩn bị hành lễ. Trước khi vào chùa, họ phải trải qua ba vòng khám. Đoàn khám gồm sáu kiệu, đi ba vòng qua hàng voi, ngựa của các giáp. Khi kiệu và ngựa thần đi qua, các tướng và quản phải giữ tư thế nghiêm trang, mắt nhìn thẳng, nét mặt tươi tỉnh và ngồi ngay ngắn. Việc khám nhằm đánh giá xem những người được tuyển chọn có thực hiện đúng yêu cầu “sắc vụ tinh hoa, y mạo đoan nghiêm” hay không. Người thực hiện tốt được thưởng, người có sai sót bị phạt theo lệ hội. Sau phần khám là nghi thức lễ rún trang trọng.
Các trò chơi và diễn xướng dân gian
Bên cạnh hệ thống nghi lễ, Hội Y Sơn còn có nhiều hoạt động vui chơi truyền thống như đánh đu, bịt mắt bắt dê, nhảy phỗng, đánh cờ người, diễn tuồng, hát chèo cùng nhiều trò chơi dân gian khác. Sự kết hợp giữa nghi lễ thờ Thánh với các hoạt động vui hội tạo nên không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng sôi nổi trong những ngày đầu xuân.
Lễ hội Y Sơn nổi bật bởi hệ thống nghi thức có tính trình diễn cao, trong đó hình tượng voi, ngựa, nữ tướng và quản tượng giữ vị trí đặc biệt. Các nghi thức rước ngựa thần, rước dò, lễ rún, cuốn cờ đập đất, kéo chữ và khám tướng vừa thể hiện lòng tôn kính Đức Thánh Hùng Linh Công, vừa lưu giữ những lớp ký ức dân gian liên quan đến chiến trận, quân binh và tín ngưỡng cầu mùa. Đặc biệt, hình ảnh bông dò đi cùng bông lúa cho thấy dấu ấn rõ nét của đời sống nông nghiệp, gửi gắm ước vọng về mưa thuận gió hòa và mùa màng tốt tươi.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử – tín ngưỡng: Lễ hội tưởng nhớ Đức Thánh Hùng Linh Công, nhân vật được cộng đồng tôn kính vì có công giúp vua Hùng đánh giặc Ân, bảo vệ đất nước.
Giá trị nghi lễ: Lễ rún, khám tướng, rước voi ngựa, rước dò, cuốn cờ đập đất và kéo chữ tạo thành hệ thống nghi thức đặc sắc được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Giá trị nông nghiệp: Hình tượng bông dò, bông lúa cùng các nghi thức cầu mùa phản ánh ước vọng mưa thuận gió hòa, mùa màng sinh sôi của cư dân nông nghiệp.
Giá trị nghệ thuật trình diễn: Trang phục tướng, quản tượng, voi ngựa, cờ hội, đội hình kéo chữ cùng các động tác nghi lễ tạo nên một hình thức trình diễn dân gian phong phú.
Giá trị cộng đồng: Cơ chế các giáp cùng chuẩn bị voi, ngựa, tuyển chọn người tham gia và thực hành nghi lễ cho thấy vai trò của cộng đồng trong việc sáng tạo, duy trì và trao truyền lễ hội.
Lễ hội truyền thống Y Sơn là một không gian văn hóa dân gian đặc sắc, nơi tín ngưỡng thờ Đức Thánh Hùng Linh Công hòa quyện với nghi lễ quân trận, tín ngưỡng cầu mùa và sinh hoạt hội làng. Những tục rước ngựa thần, rước dò, lễ rún, cuốn cờ đập đất, kéo chữ và khám tướng tạo nên bản sắc riêng của Hội IA, góp phần lưu giữ những giá trị văn hóa truyền thống lâu đời của cộng đồng địa phương.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
