Tượng Giải trãi bằng vàng đời Minh Mạng

Niên đại: Năm Minh Mạng thứ 18 (1837)
Chất liệu: Vàng 8 tuổi rưỡi (Bát ngũ tuế hoàng kim)
Kích thước: Chiều cao 12 cm; Trọng lượng: 5 lượng 5 chỉ 9 phân (tương đương 211,7 g thực tế)
Loại hình: Ngự dụng bảo vật
Nơi phát hiện: Xuất hiện qua phiên đấu giá công khai tại Rueil-Malmaison (Cộng hòa Pháp)
Đơn vị lưu giữ: Bộ sưu tập tư nhân quốc tế
Xếp hạng: Cổ vật cung đình quý hiếm thời Nguyễn

Giới thiệu hiện vật

Tượng “Giải trãi bằng vàng đời Minh Mạng” (明命年造金獬豸像) là một ngự dụng bảo vật độc bản, có quy mô nghệ thuật và ý nghĩa tư tưởng đặc biệt bậc nhất của hoàng triều nhà Nguyễn từng xuất hiện trên thị trường cổ vật quốc tế. Hiện vật được chế tác vào năm Đinh Dậu (1837) dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Hoàng đế Minh Mạng. Tượng cao 12 cm, nặng 211,7 g, được đúc liền khối bằng vàng 8 tuổi rưỡi đanh chắc, tinh xảo. Cấu trúc tổng thể của hiện vật là một pho tượng tròn hoàn chỉnh mô phỏng thần thú Giải trãi – linh vật huyền thoại phương Đông nổi tiếng với linh tính phân biệt rõ trắng đen, ngay gian, dùng sừng húc kẻ tà ngụy và cắn kẻ gian manh tranh tụng, biểu trưng cho sự chí công vô tư của pháp luật.

Khác với các di vật bằng vàng thời Nguyễn phần lớn tồn tại dưới dạng kim ấn, kim sách hoặc đồ pháp lam ngự dụng dát mỏng, pho tượng này được đúc tròn ba chiều với tỷ lệ cơ thể hết sức hài hòa, sống động. Thần thú được thể hiện trong tư thế phủ phục uy nghiêm, đầu ngẩng cao thị uy, trên đỉnh trán vươn dài một chiếc sừng vuốt nhọn về phía trước – nét định danh cốt lõi của thần thú tư pháp Giải trãi. Từng chi tiết từ đôi mắt mở to tinh anh, khuôn miệng ngậm biểu đạt sự tĩnh lặng xét đoán, cho đến các xoáy bờm, sống lưng, cơ bắp, móng vuốt và dải đuôi uốn lượn đều được các nghệ nhân Tượng cục chạm khắc công phu, chuẩn mực. Tạo hình này không chỉ thể hiện kỹ nghệ đúc khuôn sáp và kim hoàn đỉnh cao của xứ Huế thế kỷ XIX mà còn biểu đạt uy thế tối thượng, tinh thần đanh thép và cương trực của biểu tượng công lý nơi cung đình.

Dưới bụng tượng được khắc chìm sắc nét hai dòng minh văn chữ Hán theo thể Khải thư chân phương. Dòng thứ nhất khắc: “Minh Mạng thập bát niên tạo” (明命十八年造) nhằm xác định rõ niên đại chế tác vào năm Minh Mạng thứ 18 (1837); dòng thứ hai khắc: “Bát ngũ tuế hoàng kim, trọng ngũ lượng ngũ tiền cửu phân” (八五歲黃金重五兩五錢九分) ghi rõ hàm lượng vàng đạt mức 8 tuổi rưỡi cùng khối lượng chính xác là 5 lượng 5 tiền 9 phân. Chỉ số cân nặng theo lạc khoản hoàn toàn trùng khớp với kết quả đo lường cơ học thực tế (211,7 g), là minh chứng sống động khẳng định độ chuẩn xác tuyệt đối của hệ thống quy chuẩn đo lường và quản lý vàng bạc thuộc Nội vụ phủ triều Nguyễn.

Sự kết hợp giữa hình tượng linh thú thượng tôn pháp luật, chất liệu kim loại quý và niên đại gắn liền với giai đoạn cải tổ Đô Sát viện đã biến pho tượng trở thành một biểu tượng quyền lực tư pháp đắt giá. Với kích thước vừa vặn, pho tượng nhiều khả năng từng được ngự trí trên bàn làm việc tại điện Cần Chánh hoặc điện Văn Minh, vừa như một bảo vật trấn áp tà khí, vừa là lời răn dạy thường trực đối với đế vương và triều thần về sự minh bạch, chí công vô tư khi cầm cân nảy mực.

Giá trị tiêu biểu

Giá trị lịch sử – tư tưởng: Minh văn khắc rõ niên đại tuyệt đối (năm 1837), là chứng tích vật chất trực tiếp phản ánh bối cảnh cải cách hành chính, tinh thần pháp trị và ý chí siết chặt kỷ cương, đề cao sự nghiêm minh của bộ máy tư pháp dưới thời vua Minh Mạng.
Giá trị quan chế – biểu tượng: Làm sáng tỏ sự tiếp biến và vận dụng biểu tượng thần thú Giải trãi gắn liền với vai trò thanh tra, giám sát độc lập của Đô Sát viện thời Nguyễn, khẳng định giá trị biểu tượng của sự công bằng và liêm chính trong quản trị quốc gia.
Giá trị nghệ thuật kim hoàn: Tuyệt phẩm tượng tròn bằng vàng khối ba chiều hiếm hoi của mỹ thuật triều Nguyễn; đạt trình độ bậc thầy về tạo hình giải phẫu linh thú, độ cân đối hình học và kỹ thuật chạm tỉa chi tiết tinh tế, trang nhã.
Giá trị kỹ thuật và đo lường học: Là nguồn tư liệu vật chất nguyên bản khẳng định trình độ luyện kim, pha chế hợp kim vàng và tính chuẩn xác tuyệt đối của hệ thống cân đo, chế độ khắc lạc khoản quản lý kim ngân của Nội vụ phủ thế kỷ XIX.
Giá trị văn tự: Các dòng minh văn khắc chìm sắc nét dưới bụng tượng là nguồn sử liệu gốc Hán Nôm có độ xác thực tuyệt đối về mặt văn bản học, bổ khuyết cho các ghi chép của Đại Nam thực lục và Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ.
Giá trị độc đáo: Là pho tượng tròn thần thú bằng kim loại quý nguyên khối độc bản đời vua Minh Mạng được biết đến nay, sở hữu giá trị toàn vẹn về mỹ thuật cung đình, niên đại chuẩn xác và tư tưởng pháp lý cổ truyền Đại Nam.