Tượng Giải trãi bằng vàng đời Minh Mạng

Thông tin hiện vật

Tên hiện vật: Tượng Giải trãi bằng vàng đời Minh Mạng (明命年造金獬豸像)
Niên đại: Năm Minh Mạng thứ 18 (1837)
Giai đoạn: Triều Nguyễn
Người cho chế tác: Hoàng đế Minh Mạng
Chất liệu: Vàng 8 tuổi rưỡi
Kích thước: Chiều cao 12 cm
Trọng lượng: 5 lượng 5 chỉ 9 phân (tương đương 211,7 g theo số liệu cân đo thực tế)
Loại hình: Ngự dụng bảo vật
Xuất xứ / Đấu giá: Được đưa ra đấu giá công khai tại Rueil-Malmaison (Pháp) với mức giá khởi điểm 12.000 euro
Tình trạng lưu giữ hiện nay: Lưu lạc ở nước ngoài (thuộc sở hữu tư nhân quốc tế)

Giới thiệu hiện vật

Tượng Giải trãi bằng vàng đời Minh Mạng là một trong những cổ vật cung đình độc đáo và hy hữu bậc nhất của vương triều Nguyễn từng xuất hiện trên thị trường cổ vật quốc tế. Trong văn hóa chính trị và biểu tượng học phương Đông, Giải trãi (獬豸 – còn gọi là thần thú phân xử lẽ công bằng) là loài thần thú huyền thoại mình dê/dương, đầu mọc một sừng nhọn, có linh tính phân biệt rõ thị phi trắng đen, trung thần với gian nịnh: thấy kẻ tà ngụy gian manh thì dùng sừng húc vào, thấy kẻ tranh tụng bất minh thì cắn lấy. Vì vậy, Giải trãi là biểu tượng chí công vô tư, đại diện cho tinh thần thượng tôn pháp luật và cơ quan tư pháp (như Đô Sát viện). Pho tượng đúc bằng vàng ròng này được chế tác vào năm Đinh Dậu (1837) dưới triều đại thiết chế quy củ nhất của nhà Nguyễn – thời vua Minh Mạng.

Về mặt tạo hình, pho tượng cao 12 cm, được đúc đặc bằng vàng khối 8 tuổi rưỡi:

Linh thú được khắc họa trong dáng đứng hoặc phủ phục uy nghiêm, đầu ngẩng cao thị uy, chiếc sừng duy nhất vuốt nhọn vươn dài về phía trước trán – đặc điểm định danh bất biến của thần thú Giải trãi.
Đôi mắt mở to tinh anh, miệng ngậm biểu thị sự tĩnh lặng xét đoán; các cụm lông bờm, đuôi uốn lượn và móng vuốt linh thú được các nghệ nhân Tượng cục gọt giũa tỉ mỉ, mềm mại nhưng toát lên thần khí cương trực, đanh thép của biểu tượng công lý.

Dưới bụng của tượng được khắc chìm hai dòng lạc khoản chữ Hán sắc nét theo thể Khải thư chân phương:

Dòng thứ nhất: “Minh Mạng thập bát niên tạo” (明命十八年造) – Chế tạo vào năm Minh Mạng thứ 18 (1837).
Dòng thứ hai: “Bát ngũ tuế hoàng kim, trọng ngũ lượng ngũ tiền cửu phân” (八五歲黃金重五兩五錢九分) – Vàng 8 tuổi rưỡi, cân nặng 5 lượng, 5 tiền (chỉ), 9 phân.

Thông số cân nặng ghi trên minh văn (khoảng 211 g) hoàn toàn trùng khớp với khối lượng cân đo cơ học thực tế của hiện vật (211,7 g), minh chứng cho độ chính xác cơ học tuyệt đối của hệ thống cân lường Nội vụ phủ triều Nguyễn.

Mỹ thuật kim hoàn và dấu ấn pháp trị thời Minh Mạng

Pho tượng vàng này mang ý nghĩa tư tưởng chính trị và pháp chế sâu sắc của Hoàng đế Minh Mạng:

Tinh thần thượng tôn pháp luật thời Minh Mạng: Vua Minh Mạng là vị hoàng đế nổi tiếng với việc cải cách hành chính quy mô lớn, xây dựng bộ máy nhà nước quy củ và siết chặt kỷ cương phép nước. Việc nhà vua cho đúc linh thú Giải trãi bằng vàng khối năm 1837 – cùng thời kỳ củng cố và hoàn thiện tổ chức của Đô Sát viện (cơ quan thanh tra, giám sát bách quan độc lập của triều đình) mang thông điệp răn đe quan lại phải giữ lòng thanh liêm, chính trực, đồng thời nhắc nhở bậc đế vương phải luôn sáng suốt, vô tư khi cầm cân nảy mực.

Kỹ nghệ đúc tượng vàng ba chiều: Trong khi phần lớn các bảo vật bằng vàng thời Nguyễn còn lại là kim ấn, kim sách (dạng tấm phẳng hoặc khắc nổi), thì đây là pho tượng linh thú ba chiều (tượng tròn) bằng vàng ròng duy nhất của triều Nguyễn được phát hiện từ trước đến nay. Kỹ thuật tạo khuôn sáp, rót vàng khối và chạm tỉa từng sợi lông, cơ bắp linh thú mà không làm khuyết tật bề mặt thể hiện tay nghề đúc kim loại quý xuất sắc của thợ kim hoàn xứ Huế vào thế kỷ XIX.

Công năng ngự dụng: Với kích thước cao 12 cm vừa vặn, pho tượng nhiều khả năng được ngự trí trên bàn ngự lãm tại các điện Văn Minh, Cần Chánh nơi vua làm việc, hoặc được đặt tại phòng nghị sự tư pháp nhằm trấn áp tà khí, nhắc nhở triều thần về sự minh bạch và công lý.

Giá trị tiêu biểu

Giá trị lịch sử – pháp luật: Là bằng chứng vật chất độc nhất vô nhị phản ánh tư tưởng pháp trị, tính nghiêm minh trong quản trị quốc gia và đề cao tinh thần công bằng tư pháp dưới triều Hoàng đế Minh Mạng.
Giá trị biểu tượng và văn hóa: Hiện vật gốc hiếm hoi thể hiện hình tượng thần thú Giải trãi bằng kim loại quý trong nghệ thuật điêu khắc cổ Việt Nam; làm sáng tỏ sự tiếp biến mỹ học và văn hóa pháp quyền Á Đông trong cung đình Đại Nam.
Giá trị nghệ thuật kim hoàn: Tuyệt phẩm đúc tượng tròn bằng vàng khối; đạt đỉnh cao về sự cân đối hình học, tỷ lệ cơ thể và sự sống động của thần thú uy quyền.
Giá trị minh văn chuẩn xác: Các dòng khắc chìm dưới bụng tượng về niên đại (năm 1837), tuổi vàng (8 tuổi rưỡi) và trọng lượng (5 lượng 5 tiền 9 phân) là nguồn sử liệu gốc hoàn hảo để nghiên cứu niên biểu và đo lường học triều Nguyễn.

Dù hiện vẫn đang lưu lạc nơi trời Âu qua các phiên đấu giá cổ vật, Tượng con giải trãi bằng vàng đời Minh Mạng vẫn là một báu vật kiệt xuất của nền văn hiến Đại Nam, mang theo thông điệp muôn thuở về lòng thanh liêm, chính trực và sự bất diệt của công lý trong lịch sử dân tộc.