Niên đại: Triều vua Khải Định
Chất liệu: Ngọc
Kích thước: Cao toàn bộ 3,1 cm; mặt ấn hình vuông 4,13 × 4,13 cm; thân ấn dày 1,75 cm
Loại hình: Ngọc tỷ / Bảo ấn ngự dụng
Nơi phát hiện: Hoàng cung triều Nguyễn, Huế
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Lịch sử quốc gia, số 1 Tràng Tiền, Hà Nội
Giới thiệu hiện vật
Ngọc tỷ “Khải Định Hoàng đế ngọc tỷ” là một trong những ngọc ấn ngự dụng đặc sắc thuộc giai đoạn cận đại của triều Nguyễn. Hiện vật được chế tác từ một khối ngọc quý nguyên khối, chất ngọc đanh bóng và mịn màng. Ấn có kích thước nhỏ gọn, thanh nhã với chiều cao toàn bộ 3,1 cm, thân bệ ấn dày dặn 1,75 cm, bốn mặt cạnh bên của bệ ấn tạo dáng hình chữ nhật phẳng phiu, chuốt bóng tinh xảo.
Phần quai ấn phía trên được đục tạc theo phong cách tạo hình độc đáo: tượng rồng cuộn cách điệu mang dáng dấp tựa như đầu thú uy linh. Hình tượng này vừa giữ được thế cuộn khúc vững chãi, vừa tạo nét phá cách sinh động, mới lạ so với quy chuẩn rồng truyền thống của các triều vua trước, phản ánh xu hướng cách tân mỹ thuật cung đình đầu thế kỷ XX.
Mặt dưới của ấn có hình vuông vức với kích thước cạnh 4,13 × 4,13 cm, được chạm khắc nổi 6 chữ Triện trang nghiêm, mực thước nằm trọn vẹn trong một đường viền khung nhỏ thanh thoát: “Khải Định Hoàng đế ngọc tỷ” (啓定皇帝玉璽) – mang ý nghĩa “Ngọc tỷ của Hoàng đế Khải Định”. Với kích thước vừa phải cùng mặt chữ Triện định danh rõ vị hiệu thiên tử, đây là quả dấu ngọc ngự dụng được nhà vua sử dụng trực tiếp để đóng lên các văn kiện, chỉ dụ, chiếu từ hoặc thi tập ngự chế trong thời gian trị vì.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Hiện vật gắn liền trực tiếp với niên hiệu và vương quyền của hoàng đế Khải Định (1916 – 1925); là bằng chứng vật chất nguyên gốc khẳng định danh vị tối cao của nhà vua, đồng thời phản ánh thể chế quản lý văn bản và điển chế sử dụng ngọc tỷ của hoàng gia triều Nguyễn giai đoạn cận đại.
Giá trị văn hóa: Thể hiện sự kế thừa liên tục của biểu tượng vương quyền truyền thống qua danh xưng “Hoàng đế ngọc tỷ”; đồng thời phản ánh nếp sinh hoạt cung đình và quy chuẩn pháp lý tối thượng của vị nguyên thủ quốc gia trong các hoạt động bang giao và nội chính đầu thế kỷ XX.
Giá trị nghệ thuật: Ghi nhận sự chuyển biến và cách tân rõ nét trong mỹ thuật chạm khắc ngọc thời Khải Định: quai rồng cuộn cách điệu hình đầu thú tạo nên diện mạo ấn chương lạ mắt, giàu biểu cảm; kết hợp hoàn mỹ cùng nghệ thuật thư pháp chữ Triện sắc nét, bố cục cân đối và chỉn chu trong khung viền nhỏ trên mặt vuông 4,13 cm.
Giá trị độc đáo: Là ngọc tỷ bằng ngọc độc bản mang niên hiệu chính thức “Khải Định Hoàng đế”; sở hữu phong cách tạo hình quai rồng cách điệu đầu thú hiếm thấy trong hệ thống ngọc tỷ triều Nguyễn, hiện vật bảo tồn trọn vẹn cả hình khối, quai ấn lẫn mặt chữ Triện trong kho tàng bảo vật hoàng cung tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
