Vua Khải Định (1885 – 1925)

Thân thế

Vua Khải Định, húy Nguyễn Phúc Bửu Đảo (阮福寶嶹), sinh ngày 1 tháng 9 năm Ất Dậu (8/10/1885) tại kinh thành Huế, là trưởng nam của vua Đồng Khánh và bà Dương Thị Thục. Ông là vị vua thứ 12 của triều Nguyễn và về sau được truy tôn miếu hiệu Hoằng Tông (弘宗). Từ thuở nhỏ, Bửu Đảo lớn lên giữa bối cảnh triều Nguyễn mất dần thực quyền, đất nước nằm dưới sự kiểm soát ngày càng chặt của thực dân Pháp; vì vậy, con đường đưa ông lên ngôi cũng chịu ảnh hưởng sâu sắc của thời cuộc.

Bối cảnh lịch sử

Khi vua Đồng Khánh qua đời năm 1889, Bửu Đảo vẫn còn ở độ tuổi ấu thơ, không đủ điều kiện để kế vị, do đó ngôi báu trao cho Bửu Lân (tức vua Thành Thái). Những năm về sau, Bửu Đảo được ban tước Phụng Hóa công (1906), sống một cuộc đời ít được chú ý trong hoàng tộc. Tuy nhiên, sử liệu đương thời ghi lại rằng ông vốn ham chơi, đặc biệt mê cờ bạc, đến mức nhiều lần phải cầm cố tài vật và thậm chí sai phái cả người thân thuộc để trả nợ.

Tình hình chính trị năm 1916 tạo ra bước ngoặt lớn trong cuộc đời Bửu Đảo, sau vụ khởi nghĩa của vua Duy Tân, thực dân Pháp định nhân cơ hội này loại bỏ hẳn ngai vàng nhà Nguyễn. Tuy vậy, giới đại thần, nhất là Thượng thư Nguyễn Hữu Bài đã phản đối mạnh mẽ, kiên quyết yêu cầu duy trì chế độ quân chủ. Chính lập trường này buộc người Pháp phải chọn một nhân vật “an toàn”, dễ điều khiển để đưa lên ngôi, và Bửu Đảo trở thành lựa chọn phù hợp nhất trong bối cảnh đó.

Ngày 18 tháng 5 năm 1916, ông chính thức đăng quang, lấy niên hiệu Khải Định (啓定). Thời điểm ấy, triều đình Huế chỉ còn mang tính biểu tượng, thực quyền hoàn toàn nằm trong tay Pháp. Khải Định bước lên ngai vàng giữa thời cuộc đầy giằng xé: một bên là hoàng tộc và nghi lễ truyền thống, một bên là bộ máy bảo hộ tìm mọi cách kiểm soát vương quyền.

Sự nghiệp trị quốc

Triều đại Khải Định ngai vàng vẫn còn đó nhưng quyền lực hoàng đế chỉ còn là cái bóng mờ dưới sự chi phối toàn diện của chính quyền bảo hộ Pháp. Ngay từ khi đăng quang, Khải Định đã phải cai trị trong khuôn khổ chật hẹp của Tòa Khâm sứ, mọi chính lệnh quan trọng đều phải thông qua bộ máy thực dân. Ông ký thác thái tử Vĩnh Thụy cho gia đình viên Khâm sứ Trung Kỳ Charles.

Trong bối cảnh giao thoa Đông – Tây, Khải Định trở thành vị vua Nguyễn đầu tiên mặc âu phục, tiếp xúc trực tiếp với văn hóa châu Âu. Nhưng cũng chính những thay đổi này khiến ông trở thành tâm điểm phê phán mạnh mẽ của tầng lớp sĩ phu yêu nước, những người đang quyết liệt chống lại ảnh hưởng ngoại bang.

Chuyến công du sang Pháp năm 1922

Ngày 20 tháng 5 năm 1922 đánh dấu sự kiện chưa từng có tiền lệ, một vị vua triều Nguyễn đặt chân tới châu Âu để tham dự Hội chợ Thuộc địa tại Marseille. Đối với chính quyền Pháp, đây là một cuộc trình diễn biểu tượng về sự “tự nguyện thần phục” của xứ Đông Dương. Nhưng đối với phong trào yêu nước, đó là một cú sốc chính trị.

Từ đất Pháp, những tiếng nói phản kháng vang lên mạnh mẽ, Phan Châu Trinh gửi Thất điều trần – bức thư dài vạch ra bảy lỗi lớn của Khải Định, từ chuyện lạm dụng quyền lực, xa hoa phung phí cho đến việc phục sức lố lăng. Trong thư, ông gọi thẳng tên “Bửu Đảo”, coi vị hoàng đế này không xứng đáng với ngôi vị tổ tông.

Cũng tại Paris, Nguyễn Ái Quốc liên tục đăng tải các bài viết chế giễu Khải Định trên báo Người cùng khổ, trong đó nổi bật là truyện ngắn Vi hành và vở kịch Con rồng tre, những tác phẩm đả kích sâu cay hình ảnh một vị “vua bù nhìn” trong thời kỳ thuộc địa.

Khủng hoảng tài chính và sự bất bình của dân chúng

Sau khi từ Pháp trở về, tháng 9 năm 1924, Khải Định long trọng tổ chức lễ tứ tuần đại khánh nhằm phô trương uy linh hoàng đế. Đó là một sự kiện tốn kém chưa từng có, buộc dân chúng khắp nơi phải dâng lễ vật, khiến ngân khố Nam triều kiệt quệ. Để bù đắp, triều đình tăng thêm 30% thuế điền, đẩy người nông dân vào cảnh khốn đốn.

Các sĩ phu đương thời không ngần ngại phê phán. Ngô Đức Kế làm liên châu tứ thủ (bốn bài thơ đả kích) trong đó có đoạn mỉa mai đến tận cùng:

Ai về địa phủ hỏi Gia Long,
Khải Định thằng này phải cháu ông?
Một lễ tứ tuần vui lũ trẻ,
Trăm gia ba chục khổ nhà nông…

Trong dân gian, câu ca dao truyền tụng rộng rãi:

Tiếng đồn Khải Định nịnh Tây,
Nghề này thì lấy ông này tiên sư!

Không khó để nhận thấy vua Khải Định là một vị vua không có được lòng dân khi trị vì.

Tính cách và lối sống bị phê phán

Tính cách và lối sống của Khải Định luôn trở thành đề tài đả kích, ông say mê việc tự thiết kế trang phục mới cho bản thân và cho thị vệ, thường chọn những bộ áo quần cầu kỳ, xa hoa, khác hẳn quy chuẩn hoàng tộc truyền thống. Việc trang điểm, phục sức lòe loẹt khiến ông bị báo chí quốc ngữ và các phong trào yêu nước phê phán dữ dội, xem như biểu hiện của sự lệ thuộc và suy tàn trong triều Nguyễn cuối kỳ.

Di sản kiến trúc

Điều khiến Khải Định còn được nhắc đến nhiều trong ngày nay chính là công trình kiến trúc đồ sộ ông để lại – Ứng Lăng. Khác hẳn với phong cách truyền thống của các lăng tẩm Nguyễn, lăng Khải Định kết hợp giữa mỹ thuật Á – Âu, giữa bê tông cốt thép phương Tây và nghệ thuật trang trí khảm sành sứ phương Đông.

Có người chê là lai căng, xa hoa; có người lại xem đó là sự giao thoa độc đáo của một giai đoạn lịch sử nhiều biến động. Dù khen hay chê, không thể phủ nhận rằng Ứng Lăng phản ánh đúng con người Khải Định, một vị vua sống trong sự giao động giữa truyền thống và ảnh hưởng thuộc địa.

Gia quyến

Cha mẹ

Cha: Vua Đồng Khánh (Nguyễn Phúc Ưng Kỷ).
Mẹ: Dương Thị Thục, một cung nhân thuộc hàng Tần thời vua Đồng Khánh.

Hậu phi: Trong thời gian trị vì, Khải Định có 12 phi tần, được sắp xếp theo ngôi bậc rõ ràng trong cung đình.

Hoàng Quý phi Trương Như Thị Tịnh (1889 – 1968): Con gái đại thần Trương Như Cương, một trọng thần của nhà Nguyễn. Là người được cưới làm phủ thiếp khi Khải Định còn là Phụng Hóa công. Vì bất hòa trong đời sống riêng, bà bỏ đi tu trước khi ông lên ngôi nên không dự phần hậu cung thời trị vì.
Nhất giai Hậu phi Hoàng Thị Cúc (1890 – 1980): Xuất thân từ gia đình Hoàng Trọng Tích.

Từ vị Đằng thiếp ở Tiềm để, bà từng bước thăng tiến: 1916: phong Tam giai Huệ tần, 1918: thăng Nhị giai Huệ phi, 1923: khi hoàng tử Vĩnh Thụy (vua Bảo Đại sau này) được lập Thái tử, bà trở thành Nhất giai Hậu phi, địa vị cao nhất hậu cung. Sau này được vua Bảo Đại tôn làm Đoan Huy Hoàng Thái hậu.

Nhất giai Ân phi Hồ Thị Chỉ (1902 – 1982): Con gái Thượng thư Hồ Đắc Trung, thuộc dòng họ Hồ Đắc nổi tiếng. Năm 1917 bà được phong Nhất giai Ân phi, đứng đầu hậu cung khi ấy. Dân gian từng truyền câu chuyện bà có mối cảm tình với vua Duy Tân trước khi trở thành phi của Khải Định, nhưng sử liệu chính thức không xác nhận.
Tam giai Diệu tần Phạm Thị Hoài, tiến cung năm 1918, thăng Tam giai năm 1922.
Tứ giai Dụ tần Võ Thị Dung – con của Xuân Hòa Nam Võ Liêm, thuộc chi hệ hoàng tộc Miên Miêu; được phong năm 1919.
Ngũ giai Điềm tần Nguyễn Đình Thị Liên, cháu Thượng thư Nguyễn Đình Hoè; nhập cung và được phong năm 1922.
Quý nhân Trần Đăng Thị Thông
Tài nhân Ngô Thị Trang

Hậu duệ: Dù có đến 12 phi tần, vua Khải Định chỉ có một người con duy nhất là Hoàng tử Nguyễn Phúc Vĩnh Thụy (Hoàng đế Bảo Đại sau này), con của Nhất giai Hậu phi Hoàng Thị Cúc. Là Thái tử từ năm 1923 và kế vị năm 1926. Cũng là vị hoàng đế cuối cùng của triều Nguyễn và của chế độ quân chủ Việt Nam.

Qua đời – thờ phụng

Cai trị tròn mười năm, Khải Định lâm bệnh nặng và qua đời ngày 6 tháng 11 năm 1925 (20/9 Ất Sửu), hưởng dương 41 tuổi. Thi hài ông được an táng tại Ứng Lăng, nay là một trong những lăng tẩm nổi bật nhất của quần thể di tích Cố đô Huế.

Nhận định – đánh giá

Khải Định là một trong những vị quân vương mang dấu ấn đặc biệt nhất của triều Nguyễn, không phải bởi tài năng chính trị hay những cải cách lớn lao, mà bởi Khải Định hiện lên như một vị vua bị xiết chặt trong vòng ràng buộc của thời đại. Ông không có quyền lực để điều khiển vận mệnh đất nước, bản thân cũng không sở hữu tầm vóc đủ lớn để vượt thoát sự chi phối của Pháp. Sự gần gũi của ông với Khâm sứ Trung Kỳ, những chuyến công du gây nhiều điều tiếng, hay cuộc sống ưa nghi lễ và hình thức, tất cả khiến ông phải hứng chịu sự chê trách của tầng lớp sĩ phu, vốn đang hăng hái tìm kiếm đường cứu nước.

Tuy vậy, không thể chỉ nhìn Khải Định qua lăng kính phê phán. Trong tình thế bị dồn vào đường cùng của chế độ quân chủ, ông vẫn cố níu giữ những mảnh giá trị truyền thống cuối cùng: từ việc chỉnh lý lễ nghi, duy trì phép tắc triều đình, cho tới việc kiến tạo Ứng Lăng, công trình chứa đựng sự giao thoa Đông – Tây độc đáo, phản chiếu tâm thế của một vương triều đang loay hoay giữa cũ và mới. Việc chăm lo giáo dục hoàng tử Vĩnh Thụy, sau này là Bảo Đại, cũng là một cách ông duy trì nhịp thở cuối cùng của hoàng tộc Nguyễn.

Nhìn chung, Khải Định không phải là vị quân vương có tài thao lược hay phẩm chất kiệt xuất. Ông không xoay chuyển được tình thế, cũng không tạo ra ánh sáng mới cho vận mệnh quốc gia. Khải Định là hình ảnh của một nhà vua bị thời cuộc bào mòn: yếu đuối, gò bó, đôi khi phô trương, nhưng cũng chân thật trong nỗ lực giữ lại chút hơi ấm của triều Nguyễn giữa cơn gió lốc thuộc địa.

Tài liệu tham khảo

Tôn Thất Bình (1997), Kể chuyện chín chúa mười ba vua triều Nguyễn, Nxb Đà Nẵng.
Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (1999), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh niên.
Phạm Khắc Hòe (1997), Kể chuyện vua quan Nhà Nguyễn, Nxb Thuận Hóa.
Phan Thứ Lang (2006), Giai thoại và sự thật về Bảo Đại – Vua cuối cùng triều Nguyễn, Nxb Đà Nẵng.
Nội các triều Nguyễn (2005), Khâm định Đại Nam hội điển sử lệ, Nxb Thuận Hóa.

_____________

Ngôn ngữ khác

Tiếng Anh (English)

Background

Emperor Khai Dinh, personal name Nguyen Phuc Buu Dao (阮福寶嶹), was born on 1 September, Year of the Rooster (8 October 1885) in the imperial capital of Hue. He was the eldest son of Emperor Dong Khanh and Lady Duong Thi Thuc. He became the 12th emperor of the Nguyen dynasty and was later posthumously given the temple name Hoang Tong (弘宗).

From childhood, Buu Dao grew up at a time when the Nguyen dynasty was steadily losing real power and the country was falling under increasingly tight control by French colonial rule; accordingly, the path that led him to the throne was deeply shaped by the political circumstances of his era.

Historical background

When Emperor Dong Khanh died in 1889, Buu Dao was still a young child and not eligible to succeed to the throne, so the crown passed to Buu Lan (Emperor Thanh Thai). In the following years, Buu Dao was granted the title Duke of Phung Hoa (1906) and lived a largely inconspicuous life within the royal clan.

However, contemporary sources note that he was fond of pleasure, particularly addicted to gambling, to the point that he repeatedly had to pawn valuables and even send household retainers out on errands to pay off his debts.

The political situation in 1916 brought a major turning point in Buu Dao’s life. After Emperor Duy Tan’s abortive uprising, the French colonial authorities initially intended to seize the opportunity to abolish the Nguyen throne altogether. Yet senior mandarins—especially Minister Nguyen Huu Bai—strongly opposed this move and insisted on preserving the monarchy. This stance forced the French to choose a “safe,” easily controlled figure to place on the throne, and in that context Buu Dao became the most suitable candidate.

On 18 May 1916, he was officially enthroned, taking the reign title Khai Dinh (啓定). By that time, the Hue court was little more than a symbol; real authority lay entirely in French hands. Khai Dinh ascended the throne amid a deep tension between, on one side, the royal family and traditional rituals, and on the other, a protectorate apparatus determined to control the monarchy.

Reign and governance

During Khai Dinh’s reign, the throne still existed, but imperial power had become only a faint shadow under the comprehensive control of the French protectorate administration. From his accession, Khai Dinh had to govern within the narrow framework of the Resident Superior’s office, and every important edict had to pass through the colonial bureaucracy. He entrusted the Crown Prince, Vinh Thuy, to the family of the Resident Superior of Central Vietnam, Charles, for upbringing and supervision.

In a period of East–West cultural interaction, Khai Dinh became the first Nguyen emperor to wear Western suits and to have direct exposure to European culture. Yet these very changes made him a prime target of harsh criticism from patriotic scholars and intellectuals who were fiercely resisting foreign influence.

The 1922 trip to France

On 20 May 1922, an unprecedented event took place: a Nguyen emperor set foot in Europe to attend the Colonial Exhibition in Marseille. For the French authorities, this was a symbolic performance of Indochina’s “voluntary submission.” For the patriotic movement, however, it was a political shock.

From France, voices of protest rang out loudly. Phan Chau Trinh sent his That dieu tran (“Seven-point remonstrance”), a long letter accusing Khai Dinh of seven major faults, ranging from abuse of power and wasteful extravagance to ridiculous attire and appearance. In this letter, he explicitly addressed him as “Buu Dao,” asserting that this emperor was unworthy of his ancestral throne.

Also in Paris, Nguyen Ai Quoc (Ho Chi Minh) repeatedly published satirical pieces about Khai Dinh in Le Paria (The Oppressed), notably the short story Le procès de la colonisation française and especially Le dragon en bambou (The Bamboo Dragon) and Visite impériale (The Emperor’s Visit)—works that sharply ridiculed the image of a “puppet king” in the colonial period.

Financial crisis and popular discontent

After returning from France, in September 1924, Khai Dinh grandly organized celebrations for his 40th birthday (the tu tuan dai khanh), using the event to flaunt imperial splendor. The ceremonies were extraordinarily costly, forcing people across the country to offer tribute and gifts and leaving the imperial treasury drained. To make up the deficit, the court increased the land tax by 30 percent, driving peasants into deep distress.

Contemporary scholars did not hesitate to criticize him. Ngo Duc Ke composed a cycle of four linked satirical poems, including these scathing lines (in free translation):

“If you reach the underworld, ask Gia Long this thing:

Is this Khai Dinh truly of your royal line?

One grand fortieth-birthday feast delights a crowd of courtiers,

But thirty parts from every hundred weigh on the farmer’s back…”

In popular tradition, a widely circulated folk verse said:

“People say Khai Dinh grovels to the French,

In this craft, he’d be a master among teachers.”

It is not difficult to see that Khai Dinh was far from enjoying popular support during his reign.

Personality and criticized lifestyle

Khai Dinh’s personality and lifestyle were constant targets of attack. He delighted in personally designing new outfits for himself and his bodyguards, often choosing elaborate, luxurious clothing that deviated sharply from traditional royal norms. His ostentatious makeup and gaudy attire drew fierce criticism from the vernacular press and patriotic movements, who saw them as symbols of subservience and decadence in the Nguyen dynasty’s final phase.

Architectural legacy

What keeps Khai Dinh’s name frequently mentioned today is the monumental architectural work he left behind: his tomb, Ung Lang. Unlike the traditional style of earlier Nguyen mausoleums, Khai Dinh’s tomb combines Asian and European aesthetics, blending Western reinforced concrete with Eastern art of inlaid porcelain and glass.

Some condemn it as hybrid and overly extravagant; others regard it as a unique expression of cultural fusion in a tumultuous historical period. Whether praised or criticized, Ung Lang undeniably reflects Khai Dinh himself—a king caught between tradition and colonial influence.

Family

Parents

Father: Emperor Dong Khanh (Nguyen Phuc Ung Ky).

Mother: Duong Thi Thuc, a palace consort of Tan rank under Emperor Dong Khanh.

Consorts

During his reign, Khai Dinh had 12 consorts, arranged according to clearly defined ranks within the palace.

Imperial Noble Consort Truong Nhu Thi Tinh (1889–1968):

Daughter of high official Truong Nhu Cuong, an important Nguyen court mandarin. She married Khai Dinh as a secondary wife while he was still Duke of Phung Hoa. Due to personal discord, she left to become a nun before he ascended the throne and therefore did not participate in the imperial harem during his reign.

First-rank Imperial Consort Hoang Thi Cuc (1890–1980):

From the family of Hoang Trong Tich.

Starting as Dang thiep at the Tiem Palace, she advanced step by step:

1916: granted the title Third-rank Consort Hue Tan (Tam giai Hue tan).

1918: promoted to Second-rank Consort Hue Phi (Nhi giai Hue phi).

1923: when Prince Vinh Thuy (the future Emperor Bao Dai) was made Crown Prince, she became First-rank Imperial Consort (Nhat giai Hau phi), the highest position in the harem.

Later, Emperor Bao Dai conferred on her the title Doan Huy Empress Dowager.

First-rank Consort An Phi Ho Thi Chi (1902–1982):

Daughter of Minister Ho Dac Trung, from the prominent Ho Dac family. In 1917 she was granted the title First-rank Consort An Phi, heading the harem at that time. Popular lore recounts that she had a romantic attachment to Emperor Duy Tan before becoming a consort of Khai Dinh, though official historical records do not confirm this.

Third-rank Consort Dieu Tan Pham Thi Hoai:

Entered the palace in 1918 and was elevated to Third rank in 1922.

Fourth-rank Consort Du Tan Vo Thi Dung:

Daughter of Xuan Hoa Earl Vo Liem, a member of the royal branch of the Mien Mieu line; granted the title in 1919.

Fifth-rank Consort Diem Tan Nguyen Dinh Thi Lien:

Niece of Minister Nguyen Dinh Hoe; entered the palace and was granted her title in 1922.

Noble Lady Tran Dang Thi Thong

Favor Lady Ngo Thi Trang

Descendants

Despite having 12 consorts, Emperor Khai Dinh had only one child: Prince Nguyen Phuc Vinh Thuy (later Emperor Bao Dai), son of First-rank Imperial Consort Hoang Thi Cuc. He was made Crown Prince in 1923 and succeeded to the throne in 1926, becoming the last emperor of both the Nguyen dynasty and the Vietnamese monarchy.

Death and veneration

After exactly ten years on the throne, Khai Dinh fell gravely ill and died on 6 November 1925 (20th day of the 9th lunar month, Year of the Ox), at the age of 41. His remains were buried at Ung Lang, which today is one of the most notable imperial tombs in the Complex of Hue Monuments.

Assessments and evaluations

Khai Dinh is one of the Nguyen monarchs with the most distinctive imprint—not because of political talent or sweeping reforms, but because he appears as a king tightly bound by the constraints of his time. He had no real power to steer the fate of the country, and he himself did not possess the stature needed to escape French control. His closeness to the Resident Superior of Central Vietnam, his much-criticized foreign trips, and his fondness for ceremony and outward display all drew the censure of patriotic scholars who were earnestly seeking ways to save the nation.

Yet it would be simplistic to view Khai Dinh solely through a lens of condemnation. In the dead-end situation of the monarchy, he still tried to hold on to the last fragments of traditional values: revising court etiquette, preserving dynastic protocol, and building Ung Lang—an architectural work that embodies a striking East–West interaction and mirrors the mindset of a dynasty struggling between old and new. His concern for the education of Prince Vinh Thuy, later Bao Dai, was also a way of preserving the last heartbeat of the Nguyen royal line.

Overall, Khai Dinh was not a ruler of great strategic talent or outstanding virtue. He neither reversed the political tide nor created a new ray of hope for the nation’s destiny. He stands as the image of a monarch worn down by the times: weak, constrained, sometimes ostentatious, yet in his own way sincere in trying to keep a little warmth of the Nguyen court alive amid the tempest of colonial rule.

References

Tôn Thất Bình (1997), Kể chuyện chín chúa mười ba vua triều Nguyễn, Nxb Đà Nẵng.
Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (1999), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh niên.
Phạm Khắc Hòe (1997), Kể chuyện vua quan Nhà Nguyễn, Nxb Thuận Hóa.
Phan Thứ Lang (2006), Giai thoại và sự thật về Bảo Đại – Vua cuối cùng triều Nguyễn, Nxb Đà Nẵng.
Nội các triều Nguyễn (2005), Khâm định Đại Nam hội điển sử lệ, Nxb Thuận Hóa.

Tiếng Pháp (Français)

Origines

L’empereur Khai Dinh, nom personnel Nguyen Phuc Buu Dao (阮福寶嶹), est né le 1er septembre an At Dau (8 octobre 1885) à la cité impériale de Hue. Il est le fils aîné de l’empereur Dong Khanh et de Madame Duong Thi Thuc. Douzième souverain de la dynastie Nguyen, il recevra plus tard le temple posthume de Hoang Tong (弘宗). Dès son enfance, Buu Dao grandit dans un contexte où la cour Nguyen perd progressivement tout pouvoir réel, le pays passant sous un contrôle de plus en plus étroit de la France coloniale; la voie qui le conduit au trône est ainsi profondément marquée par les bouleversements de son époque.

Contexte historique

À la mort de l’empereur Dong Khanh en 1889, Buu Dao est encore en bas âge et ne remplit pas les conditions pour lui succéder; le trône revient alors à Buu Lan, c’est-à-dire l’empereur Thanh Thai. Dans les années qui suivent, Buu Dao reçoit le titre de Phung Hoa cong (prince de Phung Hoa, 1906) et mène une existence relativement effacée au sein de la famille impériale. Toutefois, les sources contemporaines notent qu’il est porté sur les plaisirs, notamment le jeu, au point de devoir à plusieurs reprises engager ses biens et même faire travailler des proches pour acquitter ses dettes.

La situation politique de 1916 marque un tournant décisif dans la vie de Buu Dao. Après l’insurrection de l’empereur Duy Tan, les autorités françaises envisagent de profiter de l’occasion pour abolir purement et simplement le trône Nguyen. Cependant, les grands mandarins, en particulier le ministre Nguyen Huu Bai, s’y opposent vigoureusement et exigent le maintien de la monarchie. Cette position oblige les Français à choisir un personnage « sûr », facile à contrôler, à placer sur le trône; dans ce contexte, Buu Dao apparaît comme le candidat le plus approprié.

Le 18 mai 1916, il est officiellement intronisé et prend le nom de règne Khai Dinh (啓定). À cette époque, la cour de Hue n’a plus qu’une valeur symbolique; le pouvoir réel se trouve entièrement entre les mains de la France. Khai Dinh monte sur le trône dans une conjoncture déchirée : d’un côté, la famille impériale et les rites traditionnels; de l’autre, l’appareil du protectorat qui cherche par tous les moyens à contrôler la royauté.

Exercice du pouvoir

Sous le règne de Khai Dinh, le trône subsiste, mais l’autorité de l’empereur n’est plus qu’une ombre, entièrement dominée par l’administration coloniale française. Dès son avènement, Khai Dinh doit gouverner dans le cadre étroit imposé par la Résidence supérieure; tous les actes importants doivent être approuvés par le pouvoir colonial. Il confie même le prince héritier Vinh Thuy à la famille du résident supérieur de l’Annam, Charles, pour qu’elle le prenne en charge.

Dans un contexte de contact croissant entre Orient et Occident, Khai Dinh devient le premier souverain Nguyen à porter le costume européen et à entrer directement en contact avec la culture de l’Europe. Mais ces transformations en font aussi la cible privilégiée des critiques des lettrés patriotes, alors engagés dans une lutte déterminée contre l’influence étrangère.

Le voyage en France de 1922

Le 20 mai 1922 marque un événement sans précédent : un empereur de la dynastie Nguyen se rend en Europe pour participer à l’Exposition coloniale de Marseille. Pour le gouvernement français, il s’agit d’une mise en scène symbolique de la « soumission volontaire » de l’Indochine. Pour le mouvement patriotique, c’est au contraire un choc politique.

Depuis la France, les voix de la contestation se font entendre avec force. Phan Chau Trinh adresse le « That dieu tran » – une longue lettre exposant sept grands griefs contre Khai Dinh, allant de l’abus de pouvoir et du luxe excessif à l’ostentation vestimentaire. Il y interpelle directement « Buu Dao », estimant que cet empereur n’est pas digne du trône de ses ancêtres.

À Paris, Nguyen Ai Quoc publie régulièrement dans le journal Le Paria des textes tournant Khai Dinh en dérision; parmi eux, la nouvelle Voyage d’un roi (Vi hanh) et la pièce Le Dragon de bambou (Con rong tre), qui ridiculisent cruellement l’image d’un « roi fantoche » à l’époque coloniale.

Crise financière et mécontentement populaire

Après son retour de France, en septembre 1924, Khai Dinh organise avec faste la cérémonie de son quarantième anniversaire, destinée à affirmer la majesté impériale. Cet événement, d’une ampleur et d’un coût sans précédent, oblige la population à offrir de riches présents et épuise le trésor de la cour. Pour compenser, le gouvernement royal augmente de 30 % l’impôt foncier, plongeant les paysans dans une situation encore plus précaire.

Les lettrés contemporains ne se privent pas de critiquer cette politique. Ngo Duc Ke compose une série de quatre poèmes satiriques (lien chau tu thu), dont l’un raille l’empereur en ces termes (paraphrasés en français) :

« Qui ira aux Enfers demander à Gia Long

si ce Khai Dinh est bien son descendant ?

Une fête de quarante ans amuse la cour,

mais ruine les paysans, accablés d’impôts. »

Dans le peuple, on chante un dicton largement répandu, moquant sa soumission aux Français :

« On dit partout que Khai Dinh flatte les Occidentaux,

pour un tel métier, il serait le maître des maîtres ! »

Il apparaît clairement que l’empereur Khai Dinh ne jouit pas de la faveur populaire durant son règne.

Caractère et mode de vie controversés

Le caractère et le mode de vie de Khai Dinh sont constamment la cible des pamphlets. Il se passionne pour la conception de nouveaux costumes pour lui-même et pour sa garde, choisissant souvent des tenues somptueuses et compliquées, en rupture avec les normes traditionnelles de la maison impériale. Son goût pour le maquillage et les parures voyantes lui vaut de vives critiques de la presse en quoc ngu et des mouvements patriotiques, qui y voient le symbole de la dépendance et de la décadence de la dynastie Nguyen finissante.

Héritage architectural

Ce qui fait que le nom de Khai Dinh est encore souvent mentionné aujourd’hui, c’est surtout le vaste monument qu’il laisse derrière lui : le mausolée d’Ung Lang. À la différence des tombeaux impériaux Nguyen traditionnels, le tombeau de Khai Dinh mêle arts d’Orient et d’Occident, associant le béton armé d’inspiration occidentale aux décors de céramiques incrustées propres à l’esthétique orientale.

Certains y voient un ensemble hybride, luxueux et « dénaturé »; d’autres y reconnaissent une forme de synthèse originale correspondant à une période de grandes mutations historiques. Qu’on l’admire ou qu’on le critique, on ne peut nier qu’Ung Lang reflète fidèlement la personnalité de Khai Dinh : un souverain pris entre tradition et influence coloniale.

Famille

Parents

Père : l’empereur Dong Khanh (Nguyen Phuc Ung Ky).

Mère : Madame Duong Thi Thuc, concubine de rang Tan sous le règne de Dong Khanh.

Épouses et concubines

Pendant son règne, Khai Dinh compte douze épouses et concubines, classées selon une hiérarchie stricte au sein du harem.

Hoang Quy phi Truong Nhu Thi Tinh (1889–1968) :

Fille du grand dignitaire Truong Nhu Cuong, haut personnage de la dynastie Nguyen. Elle est épousée comme concubine lorsque Khai Dinh n’est encore que Phung Hoa cong. En raison de désaccords dans leur vie conjugale, elle se retire dans la vie religieuse avant son avènement et ne prend donc pas part au harem impérial pendant le règne.

Nhat giai Hau phi Hoang Thi Cuc (1890–1980) :

Issue de la famille de Hoang Trong Tich.

D’abord Dang thiep au palais princier (Tiem de), elle progresse par étapes : en 1916, elle devient Tam giai Hue tan; en 1918, elle est promue Nhi giai Hue phi; en 1923, lorsque le prince Vinh Thuy (le futur empereur Bao Dai) est proclamé prince héritier, elle est élevée au rang de Nhat giai Hau phi, le plus haut titre du harem. Par la suite, l’empereur Bao Dai la fait élever au rang de Doan Huy Hoang Thai hau (impératrice douairière).

Nhat giai An phi Ho Thi Chi (1902–1982) :

Fille du ministre Ho Dac Trung, de la célèbre lignée Ho Dac. En 1917, elle est créée Nhat giai An phi, occupant alors le rang le plus élevé du harem. La tradition populaire raconte qu’elle aurait éprouvé des sentiments pour l’empereur Duy Tan avant de devenir l’épouse de Khai Dinh, mais les sources officielles ne confirment pas cet épisode.

Tam giai Dieu tan Pham Thi Hoai :

Introduite au palais en 1918, elle est promue Tam giai en 1922.

Tu giai Du tan Vo Thi Dung :

Fille de Xuan Hoa Nam Vo Liem, appartenant à une branche de la famille impériale (lignée Mien Mieu); elle est titrée en 1919.

Ngu giai Diem tan Nguyen Dinh Thi Lien :

Nièce du ministre Nguyen Dinh Hoe; elle entre au harem et reçoit son titre en 1922.

Quy nhan Tran Dang Thi Thong

Tai nhan Ngo Thi Trang

Descendance

Bien qu’il ait jusqu’à douze épouses et concubines, l’empereur Khai Dinh n’a qu’un seul enfant : le prince Nguyen Phuc Vinh Thuy (le futur empereur Bao Dai), fils de Nhat giai Hau phi Hoang Thi Cuc. Proclamé prince héritier en 1923, il monte sur le trône en 1926. Il sera le dernier empereur de la dynastie Nguyen et le dernier souverain de la monarchie vietnamienne.

Décès et culte

Après dix années de règne, Khai Dinh tombe gravement malade et meurt le 6 novembre 1925 (20 septembre an At Suu), à l’âge de 41 ans. Sa dépouille est inhumée à Ung Lang, aujourd’hui l’un des mausolées les plus remarquables de l’ensemble des monuments de l’ancienne capitale impériale de Hue.

Appréciations et jugements

Khai Dinh est l’un des souverains les plus singuliers de la dynastie Nguyen, non par son talent politique ou de grandes réformes, mais parce qu’il apparaît comme un roi étroitement ligoté par les contraintes de son temps. Il n’a pas le pouvoir de diriger le destin du pays, et ne possède pas non plus la stature nécessaire pour s’affranchir de la tutelle française. Sa proximité avec le résident supérieur de l’Annam, ses voyages officiels controversés, sa vie marquée par le goût des cérémonies et des formes extérieures, tout cela lui vaut les critiques acerbes des lettrés patriotes, qui cherchent alors avec ardeur une voie de salut pour la nation.

Cependant, il serait réducteur de ne voir Khai Dinh qu’à travers le prisme de la condamnation. Placé au pied du mur dans une monarchie à l’agonie, il s’efforce encore de préserver les derniers fragments de valeurs traditionnelles : en réglant les rites, en maintenant l’étiquette de cour, ou en faisant édifier Ung Lang, monument qui incarne une synthèse originale entre Orient et Occident et reflète l’état d’âme d’une dynastie hésitant entre l’ancien et le nouveau. Le soin qu’il apporte à l’éducation du prince Vinh Thuy, futur Bao Dai, est aussi une façon de prolonger le souffle ultime de la maison Nguyen.

Dans l’ensemble, Khai Dinh n’est pas un souverain doté d’un grand génie stratégique ni de qualités exceptionnelles. Il ne parvient ni à inverser la situation ni à apporter une lumière nouvelle au destin du pays. Il reste l’image d’un roi usé par les circonstances historiques : faible, entravé, parfois ostentatoire, mais sincère dans ses efforts pour conserver un peu de chaleur au sein de la dynastie Nguyen face à la tempête coloniale.

Références

Tôn Thất Bình (1997), Kể chuyện chín chúa mười ba vua triều Nguyễn, Nxb Đà Nẵng.
Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (1999), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh niên.
Phạm Khắc Hòe (1997), Kể chuyện vua quan Nhà Nguyễn, Nxb Thuận Hóa.
Phan Thứ Lang (2006), Giai thoại và sự thật về Bảo Đại – Vua cuối cùng triều Nguyễn, Nxb Đà Nẵng.
Nội các triều Nguyễn (2005), Khâm định Đại Nam hội điển sử lệ, Nxb Thuận Hóa.

Tiếng Trung (中文)

身世

啟定帝，諱阮福寶嶹（阮福寶嶹），生於乙酉年九月初一（1885年10月8日）順化京城，是同慶帝的長子，母親為楊氏淑。

他是阮朝第十二位皇帝，後被追尊廟號弘宗（弘宗）。自幼，寶嶹成長於阮朝實權日漸旁落、國家逐步落入法國殖民者嚴密控制的背景之中，因此，他登上帝位的道路也深受時局左右。

歷史背景

同慶帝於1889年駕崩時，寶嶹尚年幼，未具備繼位條件，王位遂傳給阮福寶嶙（即成泰帝）。此後數年，寶嶹被封為奉化公（1906年），在宗室中過著較為默默無聞的生活。

然而，同時代史料記載，他生性嗜玩，尤其好賭，時常需要典當財物，甚至役使親屬為其還債。

1916年的政治局勢成為寶嶹一生的重要轉折點。維新帝發動勤王起義失敗後，法國殖民當局一度打算藉機徹底廢除阮朝皇位。然而，朝中大臣，尤其是尚書阮有培強烈反對，堅決要求維持君主制度。正是這種立場，迫使法國人必須挑選一位「安全」、易於控制的人物繼位，寶嶹在這種情況下成為最合適的人選。

1916年5月18日，他正式登基，年號啟定（啓定）。此時的順化朝廷已幾乎只剩象徵意義，一切實權完全掌握在法國人手中。啟定帝登上寶座之際，面臨的是兩股相互撕扯的力量：一邊是宗室與傳統禮制，一邊是竭力箝制王權的保護政權。

治國生涯

啟定朝在形式上依然保有皇位與朝廷架構，但皇帝權力實則只是法國保護政權陰影下的虛像。自登基之始，啟定帝即被迫在欽使署所劃定的狹窄框架內治理國事，一切重大政令都須經殖民機器審批。他更將太子永瑞（即後來的保大）托付給中圻欽使 Charles 一家撫養監護。

在東西文化交會的背景下，啟定帝成為第一位穿著西式服裝、直接接觸歐洲文化的阮朝皇帝。但也正因這些變化，他成為愛國士紳強烈抨擊的對象——這些人正決意對抗外來勢力的控制。

1922年赴法之行

1922年5月20日，一件前所未有的事件發生：一位阮朝皇帝親自前往歐洲，出席在馬賽舉辦的殖民地博覽會。對法國當局而言，這是向世人展示「東洋藩屬自願臣服」的象徵性政治表演；但對於愛國運動而言，這卻是巨大的政治刺激。

從法國本土，反抗的聲音接連傳來。潘周楨致上《七條陳》——一封長信，指斥啟定帝七大罪狀，從濫用權力、奢侈揮霍到服飾怪異不倫。信中直呼「寶嶹」其名，認為這位皇帝不配繼承祖宗基業。

同在巴黎，阮愛國（胡志明）也在《苦命人報》上連續發表文章，嘲諷啟定帝，其中以短篇小說《微行》和劇本《竹龍》最為著名，辛辣諷刺了一位「傀儡皇帝」的殖民地形象。

財政危機與民怨四起

從法國返國後，1924年9月，啟定帝隆重舉辦四旬大慶，以炫耀皇權威儀。這場慶典耗費驚人，民間各地被迫進貢禮物，導致南朝國庫幾近枯竭。為了彌補開支，朝廷加徵30%的田賦，使農民陷入困境。

當時的士紳名流毫不避諱地加以抨擊。吳德繼作〈聯珠四首〉詩以諷刺其事，其中一段入木三分：

誰下陰府問嘉隆，

啟定此兒可是宗？

一場四旬供兒戲，

百姓三成苦農翁。

民間也流傳著諺語：

聲傳啟定諂西人，

此業他真乃先師！

由此可見，啟定帝在位期間並不得人心。

性格與生活方式的爭議

啟定帝的性格與生活方式常成為輿論攻擊的焦點。他酷愛為自己與侍衛設計新式服裝，喜歡穿著繁複奢華、與傳統皇室規範格格不入的衣著。其濃艷張揚的裝扮屢遭國語報刊與愛國運動人士猛烈批評，被視為阮朝末期依附殖民勢力、王權衰敗的象徵之一。

建築遺產

讓啟定帝在今日仍被反覆提及的，正是他留下的宏偉建築遺產——應陵。與傳統阮朝陵墓風格截然不同，啟定陵將東西方藝術融合在一起：既有西方式混凝土鋼筋結構，又有東方式瓷片、碎瓷鑲嵌裝飾。

有人批評其為「洋化、浮華」，也有人認為這是歷史特殊時期東西交流的獨特結晶。無論評價如何，應陵確實深刻反映了啟定帝其人：一位在傳統與殖民影響之間搖擺不定的君主。

家族

父母

父：同慶帝阮福膺祺

母：楊氏淑，同慶帝朝一位屬於嬪妃等級的宮人

后妃

在位期間，啟定帝共有12位嬪妃，後宮品秩分列明確。

皇貴妃張如氏靜（1889–1968）：大臣張如璋之女，其父是阮朝重臣。啟定帝尚為奉化公時娶其為側室。因婚姻不睦，她於啟定帝即位前出家修行，因此並未參與其在位期間的後宮生活。

一階后妃黃氏菊（1890–1980）：出身於黃重錫家族。

她自潛邸「鄧妾」起步，仕途逐步晉升：

1916年，封為三階惠嬪；

1918年，晉為二階惠妃；

1923年，隨皇子永瑞（即後來的保大）被立為太子，她成為一階后妃，位居後宮之首。

後來，保大即位後尊其為端徽皇太后。

一階恩妃胡氏只（1902–1982）：尚書胡德中之女，出身名門胡德家族。1917年被封為一階恩妃，當時位居後宮首席。民間曾流傳她與維新帝在入宮前互有情愫的故事，但正史並未證實。

三階妙嬪范氏懷：1918年入宮，1922年晉封三階。

四階諭嬪武氏蓉：春和男武廉之女，屬綿苗宗室支系，1919年受封。

五階恬嬪阮廷氏蓮：尚書阮廷和之侄女，1922年入宮並受封。

貴人陳登氏通

才人吳氏莊

後裔

儘管啟定帝有多達12位嬪妃，但他只有一位親生子嗣：皇子阮福永瑞（即後來的保大皇帝），其母為一階后妃黃氏菊。

永瑞自1923年起被立為太子，1926年繼位，成為阮朝及越南君主制度的最後一位皇帝。

逝世與祀奉

統治滿十年後，啟定帝病重，於1925年11月6日（乙丑年九月二十）駕崩，享年41歲。他的遺體葬於應陵，該陵墓如今是順化古都遺跡群中最具代表性的皇陵之一。

評價與認識

啟定帝是阮朝歷史上帶有鮮明時代烙印的一位君主。他之所以「特別」，並非因為卓越的政略或重大改革，而在於他幾乎是被時代與殖民格局「箍死」的一位皇帝。

他既沒有掌控國家命運的實權，本人也缺乏足以擺脫法國控制的歷史身量。他與中圻欽使的親近關係、多次惹議的出訪行程，以及對儀式與形式的偏好，使他成為當時士紳階層口誅筆伐的對象——這些人正熱切尋找民族自強之路。

然而，若只從批判視角看待啟定帝，也未免失之單薄。在君主制度已被逼入絕境的情況下，他仍努力維繫殘存的傳統價值：從整飭禮儀、維持朝廷秩序，到營建應陵——這座融合東西的陵寢，折射出一個王朝在新舊交錯之間掙扎的心境。他對太子永瑞（後來的保大）的教育與安排，也可被視為他試圖延續阮氏宗室最後一縷命脈的方式。

總體而言，啟定帝稱不上是一位具有高超韜略或卓越品格的君王。他未能扭轉局勢，也沒有為國家開創新的出路。啟定帝更像是一位被時代侵蝕的皇帝：柔弱、受制、偶有鋪張，卻也在力所能及的範圍內真誠地試圖守住阮朝最後的一點餘溫。

參考文獻

Tôn Thất Bình (1997), Kể chuyện chín chúa mười ba vua triều Nguyễn, Nxb Đà Nẵng.
Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (1999), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh niên.
Phạm Khắc Hòe (1997), Kể chuyện vua quan Nhà Nguyễn, Nxb Thuận Hóa.
Phan Thứ Lang (2006), Giai thoại và sự thật về Bảo Đại – Vua cuối cùng triều Nguyễn, Nxb Đà Nẵng.
Nội các triều Nguyễn (2005), Khâm định Đại Nam hội điển sử lệ, Nxb Thuận Hóa.