Lăng Khải Định (Ứng Lăng)

Tên gọi và vị trí địa lý

Lăng Khải Định, tên chữ là Ứng Lăng (應陵), là nơi an táng Hoàng đế Khải Định (1885 – 1925), vị vua thứ mười hai của triều Nguyễn. Lăng được xây dựng trên sườn núi Châu Chữ, nay thuộc phường Thủy Bằng, quận Thuận Hóa, thành phố Huế.

Lịch sử và nhân vật

Lịch sử xây dựng lăng 

Vua Khải Định lên ngôi năm 1916, khi 31 tuổi, ngay từ đầu, ông đặc biệt chú trọng đến việc kiến thiết cung điện, dinh thự và lăng tẩm cho bản thân cũng như hoàng tộc. Trong thời gian trị vì, nhiều công trình lớn được xây dựng như điện Kiến Trung, cung An Định, cửa Trường An, cửa Hiển Nhơn, cửa Chương Đức, trong đó quan trọng nhất là việc chuẩn bị sinh phần cho chính nhà vua – Ứng Lăng.

Để chọn địa điểm xây lăng, Khải Định cho triệu tập và tham khảo nhiều tấu trình của các thầy địa lý. Cuối cùng, triền núi Châu Chữ được chọn làm nơi kiến thiết lăng mộ. Theo quan niệm phong thủy truyền thống, khu vực này hội tụ đầy đủ các yếu tố cát địa: phía trước có một quả đồi thấp làm tiền án; hai dãy núi Chóp Vung và Kim Sơn chầu hai bên, tượng trưng cho thế “Tả Thanh Long – Hữu Bạch Hổ”; khe Châu Ê chảy từ trái sang phải làm thủy tụ, giữ vai trò minh đường. Ngọn núi Châu Chữ vừa là hậu chẩm, vừa là nền xây dựng lăng, được vua đổi tên thành Ứng Sơn; theo đó, lăng mang tên Ứng Lăng.

Công trình chính thức khởi công ngày 4 tháng 9 năm 1920, do Tiền quân Đô thống phủ Lê Văn Bá chỉ huy. Việc xây dựng kéo dài liên tục suốt 11 năm mới hoàn tất. Tham gia kiến thiết Ứng Lăng là đông đảo thợ giỏi và nghệ nhân nổi tiếng khắp cả nước như Phan Văn Tánh, Nguyễn Văn Khả, Ký Duyệt, Cửu Sừng…

Để có kinh phí xây dựng, vua Khải Định xin chính quyền bảo hộ Pháp cho phép tăng thuế điền thêm 30% trên phạm vi toàn quốc, dùng toàn bộ số tiền thu được cho việc làm lăng. Chính sách này đã gây nhiều bất bình trong xã hội đương thời và bị giới sử học sau này phê phán gay gắt.

Ngoài ra, nhằm phục vụ cho việc xây dựng theo phong cách mới, Khải Định cho mua từ Pháp các vật liệu hiện đại như sắt, thép, xi măng, ngói ardoise; đồng thời cho thuyền sang Trung Quốc và Nhật Bản để mua sứ, thủy tinh màu và các vật liệu trang trí cao cấp, tạo nên diện mạo đặc biệt cho Ứng Lăng, công trình mang dấu ấn giao thoa Đông – Tây rõ nét.

Nhân vật thờ phụng

Ứng Lăng là nơi an táng và thờ phụng Hoàng đế Khải Định (1885–1925), vị vua thứ mười hai của triều Nguyễn. Sau khi băng hà năm 1925, linh cữu nhà vua được an táng tại đây theo nghi thức hoàng gia. Trong quần thể lăng, điện thờ là nơi đặt long vị và bài vị của vua Khải Định, phục vụ cho việc tế tự theo lễ nghi triều Nguyễn.

Về sau, cùng với sự biến chuyển của lịch sử, Ứng Lăng không chỉ là nơi yên nghỉ của một vị hoàng đế mà còn trở thành một di tích tiêu biểu phản ánh giai đoạn cuối của chế độ quân chủ Việt Nam, gắn liền với hình ảnh và đánh giá nhiều chiều về nhân vật Khải Định trong lịch sử cận đại.

Kiến trúc cảnh quan

So với lăng tẩm của các hoàng đế Nguyễn tiền nhiệm, lăng Khải Định có quy mô diện tích tương đối khiêm tốn, song lại nổi bật bởi mức độ cầu kỳ trong kiến trúc và trang trí mỹ thuật. Chính sự khác biệt này khiến Ứng Lăng thường được các nhà nghiên cứu đặt ra ngoài dòng kiến trúc truyền thống triều Nguyễn. Những yếu tố mới lạ, độc đáo, thậm chí bị xem là “lạc lõng” hay “ngông nghênh”, đã tạo nên diện mạo rất riêng cho công trình.

Kiến trúc lăng Khải Định phản ánh rõ sự xâm nhập và pha trộn của nhiều trường phái kiến trúc ngoại lai như Ấn Độ giáo, Phật giáo, Roman, Gothique… Dấu ấn này thể hiện cụ thể qua các chi tiết như: trụ cổng mang dáng dấp tháp Ấn Độ; trụ biểu tạo hình phù đồ (stoupa) của Phật giáo; hàng rào với những mô-típ gợi hình thánh giá; hay nhà bia với hệ cột bát giác và vòm cửa theo phong cách Roman biến thể. Sự pha trộn ấy là kết quả của hai yếu tố song hành: bối cảnh giao thoa văn hóa Đông – Tây trong buổi giao thời lịch sử, cùng cá tính thẩm mỹ đặc biệt của chính vua Khải Định.

Toàn bộ mặt bằng lăng có hình chữ nhật, kích thước khoảng 117 m × 48,5 m, bao quanh bởi hệ thống hàng rào cao khoảng 3 m. Khu tẩm điện và khu lăng mộ không tách rời như các lăng truyền thống mà được tổ chức thống nhất trên một trục thần đạo duy nhất, bố trí theo chiều cao với 7 tầng sân liên tiếp, nối với nhau bằng 127 bậc cấp xây gạch.

Tầng thấp nhất là con đường chạy ngang phía trước lăng. Từ đây phải vượt qua 37 bậc cấp mới đến cửa chính. Hệ thống bậc cấp được chia làm ba lối đi, hai bên thành bậc đắp nổi bốn con rồng lớn trong tư thế bò từ trên xuống, tạo cảm giác mạnh mẽ và uy nghi.

Qua cửa chính là tầng sân thứ hai, hình chữ nhật, kích thước khoảng 47 m × 24,5 m, nền lát gạch ca-rô. Hai bên sân lần lượt bố trí hai nhà Tả, Hữu tòng tự, đều là kiến trúc ba gian, tường xây, mái lợp ngói liệt, dùng để thờ bài vị các công thần.

Đi lên thêm 29 bậc cấp là sân Bái đình ở tầng thứ ba, có kích thước khoảng 47 m × 40,5 m. Phía trước sân là Nghi môn kiểu tam quan đồ sộ. Hai bên sân xếp thành hai hàng tượng đá gồm quan văn, quan võ, binh lính, voi và ngựa đứng chầu, tạo nên không khí trang nghiêm. Bi đình được đặt ở chính giữa phía cuối sân, xây hoàn toàn bằng bê tông, có hai tầng mái lợp ngói ardoise. Bên trong bi đình là tấm bia đá Thanh đặt trên bệ đá chân quỳ, bia cao 3,1 m, rộng 1,2 m; bệ bia cao 0,76 m, rộng 0,85 m, dài 2,1 m, khắc bài văn ca ngợi công đức vua Khải Định. Hình thức trang trí của bia và bệ bia vẫn mang phong cách bia đá Huế truyền thống, với chạm khắc tinh xảo.

Sau sân Bái đình là ba tầng sân tiếp theo, đều có mặt bằng hình chữ nhật, lát gạch ca-rô. Mỗi tầng cách nhau 13 bậc cấp, thành bậc đều đắp bốn con rồng cùng tư thế bò từ trên xuống. Trên các sân bố trí những bồn hoa hình chữ nhật trồng cây cảnh; riêng ở tầng sân thứ hai trong nhóm này còn dựng hai cột cờ bằng bê tông, mang dáng dấp kiến trúc hiện đại, dùng để treo cờ vào các dịp lễ tiết.

Tầng sân thứ bảy, nằm ở điểm cuối của trục thần đạo và cũng là vị trí cao nhất của toàn bộ lăng, là nơi tọa lạc của Cung Thiên Định (天定宮) – công trình trung tâm và quan trọng nhất của Ứng Lăng.

Cung Thiên Định được xây dựng hết sức công phu, tinh xảo, đặc biệt nổi bật ở không gian nội thất. Toàn bộ bên trong cung được trang trí bằng hệ thống phù điêu ghép sành sứ và thủy tinh màu, tạo thành những mảng trang trí rực rỡ với đề tài phong phú như tứ quý, bát bửu, ngũ phúc, khay trà, vương miện, thậm chí cả những vật dụng hiện đại thời bấy giờ như đồng hồ báo thức, vợt tennis, đèn dầu hỏa.

Mặt bằng Cung Thiên Định hình chữ nhật, kích thước khoảng 34,5 m × 26,4 m, nền lát đá cẩm thạch, chia thành năm phòng. Hai phòng bên là Tả, Hữu trực phòng dành cho lính hộ lăng, tường được quét giả màu đá cẩm thạch. Ba phòng giữa bố trí theo hình chữ “tam”, gọi chung là điện Khải Thành (啟成殿).

Phòng phía trước điện Khải Thành đặt án thờ đúc bằng bê tông, phía trên treo hoành phi đề tên điện. Bốn mặt tường được trang trí dày đặc bằng mảnh sành sứ ghép nổi, thể hiện các đề tài bát bửu, tứ thời, ngũ phúc xen kẽ với thơ văn. Phòng chính giữa là nơi đặt bửu tán, bên trên là pho tượng vua, phía dưới là phần mộ. Phòng trong cùng là khám thờ bài vị của vua Khải Định.

Bên dưới bửu tán là pho tượng đồng của vua Khải Định, được đúc tại Pháp năm 1920 bởi hai nghệ nhân P. Ducing và F. Barbedienne theo yêu cầu của nhà vua. Thi hài vua được đưa vào an táng bên dưới pho tượng thông qua một toại đạo dài gần 30 m, bắt đầu từ phía sau Bi đình. Phía sau khu mộ, hình ảnh mặt trời đang lặn được thể hiện như một biểu trưng cho sự kết thúc của kiếp nhân sinh.

Người giữ vai trò chủ đạo trong việc kiến tạo những tuyệt tác nghệ thuật tại lăng Khải Định là nghệ nhân Phan Văn Tánh, tác giả ba bức bích họa nổi tiếng “Cửu long ẩn vân” – một trong những tác phẩm bích họa lớn và đặc sắc bậc nhất trong nghệ thuật trang trí cung đình Việt Nam được vẽ trên trần ba gian chính của Cung Thiên Định.

Hiện vật

• Bích họa “Cửu long ẩn vân”
• Tượng đồng của vua Khải Định niên đại 1920.
• Tượng đá ở sân chầu trước lăng.
• Án thờ vua Khải Định
• Bia Ứng Lăng Thánh Đức Thần Công Bi Ký cao gần 2,8 m, nặng 7 tấn trong bi đình

Xếp hạng

Ứng lăng nằm trong quần thể di tích cố đô Huế, di sản thế giới đã được UNESCO công nhận từ năm 1993.

Tài liệu tham khảo

1. Lăng Khải Định (Ứng Lăng) – Điểm đến – Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam

2. Lăng vua Khải Định – Trung tâm bảo tồn di tích Cố đô Huế

Ngôn ngữ khác

Tiếng Anh (English)

Name and Geographical Location

Khai Dinh Mausoleum, whose Sino-Vietnamese name is Ung Lang (應陵), is the burial place of Emperor Khai Dinh (1885–1925), the twelfth ruler of the Nguyen Dynasty. The mausoleum was built on the slope of Chau Chu Mountain, now in Thuy Bang Ward, Thuan Hoa District, Hue City.

History and Historical Figures
Construction History of the Mausoleum

Emperor Khai Dinh ascended the throne in 1916 at the age of 31. From the outset, he placed particular emphasis on constructing palaces, residences, and mausoleums for himself and the imperial family. During his reign, a number of major works were built, including Kien Trung Palace, An Dinh Palace, Truong An Gate, Hien Nhon Gate, and Chuong Duc Gate, among which the most important was the preparation of his own burial estate—Ung Lang.

To select a site for the mausoleum, Khai Dinh convened geomancers and consulted numerous memorials. Ultimately, the slope of Chau Chu Mountain was chosen. According to traditional feng shui concepts, the area possessed all auspicious elements: a low hill in front serving as the front screen; the Chop Vung and Kim Son mountain ranges flanking the site, symbolizing the formation of “Left Azure Dragon – Right White Tiger”; and the Chau E stream flowing from left to right, acting as a water-gathering feature and functioning as the “bright hall.” Chau Chu Mountain served both as the rear support and as the foundation for construction; the emperor renamed it Ung Son, and accordingly the mausoleum was called Ung Lang.

Construction officially began on September 4, 1920, under the command of Le Van Ba of the Tien Quan Do Thong Phu. The work continued for 11 years before completion. The building of Ung Lang involved many skilled craftsmen and renowned artisans from across the country, such as Phan Van Tanh, Nguyen Van Kha, Ky Duyet, and Cuu Sung.

To finance the construction, Khai Dinh requested that the French Protectorate authorities allow a nationwide 30% increase in land tax, with all proceeds earmarked for the mausoleum. This policy provoked considerable public resentment at the time and was later strongly criticized by historians.

In addition, to support a new architectural style, Khai Dinh imported modern materials from France such as iron, steel, cement, and ardoise roofing slates. He also sent ships to China and Japan to purchase porcelain, colored glass, and other high-end decorative materials. These choices gave Ung Lang its distinctive appearance and a pronounced East–West fusion.

Worshipped Figure

Ung Lang is the burial and worship site of Emperor Khai Dinh (1885–1925), the twelfth emperor of the Nguyen Dynasty. After his death in 1925, his coffin was interred here according to imperial rites. Within the mausoleum complex, the worship hall houses the imperial regalia and spirit tablet of Khai Dinh, serving ritual ceremonies in accordance with Nguyen court protocol.

Over time, as history shifted, Ung Lang has come to represent not only the resting place of an emperor but also a landmark reflecting the final phase of Vietnam’s monarchy, closely associated with the complex and contested historical assessments of Khai Dinh in modern Vietnamese history.

Architectural Landscape

Compared with the mausoleums of earlier Nguyen emperors, Khai Dinh Mausoleum occupies a relatively modest area, yet it stands out for the extreme elaboration of its architecture and artistic decoration. This very difference has often led scholars to consider Ung Lang as lying outside the mainstream of traditional Nguyen funerary architecture. Its novel and even “out-of-place” or “ostentatious” features, however, create the monument’s highly distinctive identity.

The architecture of Khai Dinh Mausoleum clearly reflects the infiltration and blending of multiple foreign architectural influences, including Hindu, Buddhist, Roman, and Gothic elements. These traces appear in details such as: gate pillars resembling Indian towers; ceremonial posts shaped like Buddhist stupas; railings employing cross-like motifs; and the stele pavilion with octagonal columns and arched openings in a modified Roman style. Such eclecticism resulted from two parallel factors: the East–West cultural encounter in a transitional historical period, and the emperor’s own distinctive aesthetic sensibility.

The overall plan is rectangular, measuring approximately 117 m × 48.5 m, enclosed by a fence about 3 m high. Unlike traditional Nguyen mausoleums where the temple complex and burial area are separated, here they are unified along a single sacred axis and organized vertically into seven successive terraces, connected by 127 brick steps.

The lowest level is the road running across the front of the mausoleum. From there, one must ascend 37 steps to reach the main gate. The stair system is divided into three paths, and the side walls of the steps are modeled in relief with four large dragons in a crawling, downward posture, producing a forceful and majestic impression.

Beyond the main gate lies the second terrace, a rectangular courtyard of roughly 47 m × 24.5 m paved with checkered tiles. On both sides stand the Left and Right Tong Tu buildings, three-bay structures with masonry walls and liet-tile roofs, used to worship the tablets of meritorious officials.

Ascending a further 29 steps brings one to the Bai Dinh courtyard on the third terrace, measuring about 47 m × 40.5 m. At the front stands a monumental three-entrance gateway (Nghi Mon). Along both sides are two rows of stone statues—civil and military mandarins, soldiers, elephants, and horses—standing in attendance, creating a solemn atmosphere. The stele pavilion (Bi Dinh) is positioned centrally at the far end of the courtyard. Built entirely of reinforced concrete, it has a two-tier roof covered with ardoise slates. Inside stands a blue-stone stele set on a kneeling-legged stone base: the stele is 3.1 m high and 1.2 m wide; the base is 0.76 m high, 0.85 m wide, and 2.1 m long. The inscription praises the merits of Emperor Khai Dinh. The stele and base retain the refined decorative style of traditional Hue stelae, with delicate carving.

After the Bai Dinh courtyard are the next three terraces, all rectangular and paved with checkered tiles. Each terrace is separated by 13 steps, whose side walls again feature four dragons in the same crawling-down posture. The terraces contain rectangular flowerbeds planted with ornamental trees. On the second terrace within this group, two concrete flagpoles were erected in a modern architectural idiom, used to fly flags on ceremonial occasions.

The seventh terrace—at the end of the sacred axis and the highest point of the entire complex—is the site of Thien Dinh Palace (Thien Dinh Cung, 天定宮), the central and most important structure of Ung Lang.

Thien Dinh Palace was executed with exceptional craftsmanship, most striking in its interior. The entire interior is decorated with bas-reliefs made of inlaid porcelain shards and colored glass, forming brilliant decorative fields with diverse themes such as the Four Noble Plants, the Eight Treasures, the Five Blessings, tea trays, crowns, and even contemporary modern objects of the time such as alarm clocks, tennis rackets, and kerosene lamps.

The plan of Thien Dinh Palace is rectangular, measuring approximately 34.5 m × 26.4 m, with a marble-paved floor and five rooms. The two side rooms are the Left and Right Guard Rooms for tomb guards, with walls painted to imitate marble. The three central rooms are arranged in the form of the character “tam” (three) and are collectively known as Khai Thanh Hall (Dien Khai Thanh, 啟成殿).

The front chamber of Khai Thanh Hall contains a reinforced-concrete altar table, above which hangs a horizontal lacquered board bearing the hall’s name. The four walls are densely decorated with raised porcelain inlay depicting the Eight Treasures, the Four Seasons, and the Five Blessings interwoven with poetry and prose. The central chamber houses the ceremonial canopy; above is the emperor’s statue, and below lies the tomb. The innermost chamber contains the shrine holding the spirit tablet of Emperor Khai Dinh.

Beneath the ceremonial canopy stands a bronze statue of Emperor Khai Dinh, cast in France in 1920 by the artisans P. Ducing and F. Barbedienne at the emperor’s request. The emperor’s remains were interred beneath the statue via a nearly 30-meter-long underground passage beginning behind the stele pavilion. Behind the burial area, the image of a setting sun is depicted as a symbol of the end of human existence.

The leading figure behind the artistic masterpieces at Khai Dinh Mausoleum was the artisan Phan Van Tanh, creator of the celebrated ceiling murals “Cuu long an van” (“Nine Dragons Hidden in Clouds”), regarded as among the largest and most distinctive murals in Vietnamese imperial decorative art, painted across the ceiling of the three main bays of Thien Dinh Palace.

Objects and Artifacts

Mural “Cuu long an van”

Bronze statue of Emperor Khai Dinh (dated 1920)

Stone statues in the ceremonial courtyard in front of the mausoleum

Altar table of Emperor Khai Dinh

Stele “Thanh Duc Than Cong Bi Ky” (nearly 2.8 m high, weighing 7 tons) housed in the stele pavilion

Classification

Ung Lang is part of the Complex of Hue Monuments, a World Heritage Site inscribed by UNESCO in 1993.

References

1. Lăng Khải Định (Ứng Lăng) – Điểm đến – Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam

2. Lăng vua Khải Định – Trung tâm bảo tồn di tích Cố đô Huế

Tiếng Pháp (Français’)

Nom et situation géographique

Le mausolée de Khai Dinh, dont le nom officiel est Ung Lang (應陵), est le lieu d’inhhumation de l’empereur Khai Dinh (1885–1925), douzième souverain de la dynastie Nguyen. Le mausolée est construit sur le versant du mont Chau Chu ; il relève aujourd’hui du quartier de Thuy Bang, arrondissement de Thuan Hoa, ville de Hue.

Histoire et personnages
Histoire de la construction du mausolée

Khai Dinh accéda au trône en 1916, à l’âge de 31 ans. Dès le début de son règne, il accorda une attention particulière à la construction de palais, résidences et mausolées pour lui-même et pour la famille impériale. Durant cette période, plusieurs grands ouvrages furent édifiés, tels que le palais Kien Trung, la residence An Dinh, ainsi que les portes Truong An, Hien Nhon et Chuong Duc. La préparation la plus importante fut toutefois celle de son propre tombeau, Ung Lang.

Pour choisir l’emplacement, Khai Dinh convoqua et consulta de nombreux rapports de geomanciens. Finalement, le versant du mont Chau Chu fut retenu. Selon les conceptions traditionnelles du feng shui, le site réunissait les conditions d’un terrain faste : à l’avant, une colline basse faisant office d’ecran frontal ; de part et d’autre, les chaînes Chóp Vung et Kim Son figurant la configuration « Ta Thanh Long – Huu Bach Ho » ; le ruisseau Chau E, coulant de gauche à droite, formant une convergence des eaux et jouant le rôle de « cour lumineuse ». Le mont Chau Chu servait à la fois d’appui arrière et de socle de construction ; l’empereur le rebaptisa Ung Son, d’où le nom Ung Lang attribué au mausolée.

Les travaux commencèrent officiellement le 4 septembre 1920, sous la direction de Le Van Ba, commandant du Tien quan Do thong phu. La construction se poursuivit sans interruption pendant onze ans avant d’être achevée. De nombreux artisans et maîtres d’œuvre réputés à l’échelle du pays participèrent à l’édification d’Ung Lang, tels que Phan Van Tanh, Nguyen Van Kha, Ky Duyet et Cuu Sung.

Afin d’en financer la réalisation, Khai Dinh demanda à l’administration du protectorat français l’autorisation d’augmenter de 30 % l’impôt foncier sur l’ensemble du territoire, en affectant la totalité des recettes à la construction du mausolée. Cette mesure provoqua de vives contestations dans la société de l’époque et fut ensuite sévèrement critiquée par les historiens.

Par ailleurs, pour répondre à un parti architectural nouveau, Khai Dinh fit importer de France des matériaux modernes tels que fer, acier, ciment et ardoise ; il envoya également des navires en Chine et au Japon pour acheter porcelaine, verre coloré et matériaux décoratifs de haute qualité. Ces choix donnèrent à Ung Lang une physionomie singulière, marquée par une nette hybridation Orient–Occident.

Personnage honoré

Ung Lang est le lieu d’inhumation et de culte de l’empereur Khai Dinh (1885–1925), douzième souverain de la dynastie Nguyen. Après son décès en 1925, son cercueil fut inhumé ici selon le rituel royal. Dans l’ensemble du mausolée, le sanctuaire abrite le long vi et la tablette funéraire de Khai Dinh, utilisés pour les cérémonies suivant le protocole de la cour Nguyen.

Par la suite, au gré des transformations historiques, Ung Lang ne fut plus seulement la demeure éternelle d’un empereur : il devint aussi un monument emblématique reflétant la phase terminale de la monarchie vietnamienne, indissociable de l’image — diversement évaluée — de Khai Dinh dans l’histoire moderne.

Architecture et paysage

Comparé aux mausolées des souverains Nguyen antérieurs, le mausolée de Khai Dinh présente une superficie relativement modeste, mais se distingue par une extrême sophistication architecturale et décorative. Cette singularité conduit souvent les chercheurs à le considérer en marge de la tradition monumentale Nguyen. Des éléments nouveaux, parfois jugés « décalés » ou « audacieux », composent ainsi une identité architecturale très particulière.

L’architecture du mausolée reflète l’intrusion et la combinaison de diverses influences étrangères : hindouisme, bouddhisme, roman, gothique, etc. Ces empreintes se manifestent dans de nombreux détails : piliers de porte évoquant des tours indiennes ; piliers cérémoniels formés à la manière de stupas bouddhiques ; clôtures dont certains motifs rappellent la croix ; ou encore le pavillon de la stèle, avec colonnes octogonales et arcs de style roman interprété. Cette hybridation résulte à la fois du contexte de rencontre culturelle Orient–Occident et du goût esthétique personnel de Khai Dinh.

Le plan général du mausolée est rectangulaire (environ 117 m × 48,5 m), ceint d’une clôture d’environ 3 m de haut. Contrairement aux mausolées traditionnels où quartier palatial et zone funéraire sont séparés, ici les deux sont organisés de manière unifiée sur un unique axe processionnel, structuré en hauteur par sept terrasses successives reliées par 127 marches en brique.

Le niveau le plus bas correspond à la voie passant devant le mausolée. De là, il faut gravir 37 marches pour atteindre la porte principale. L’escalier est divisé en trois passages ; les parements latéraux portent en relief quatre grands dragons, figurés comme rampant du haut vers le bas, accentuant la force et la solennité du dispositif.

Au-delà de la porte principale se trouve la deuxième terrasse : une cour rectangulaire d’environ 47 m × 24,5 m, pavée de carreaux en damier. De chaque côté sont disposés les pavillons Ta tong tu et Huu tong tu, bâtiments à trois travées, murs maçonnés et toiture de tuiles liet, destinés au culte des tablettes des hauts dignitaires méritants.

En gravissant 29 marches supplémentaires, on atteint la troisième terrasse, celle du Bai dinh, d’environ 47 m × 40,5 m. À l’avant se dresse un Nghi mon monumental de type triple porte. Deux rangées de statues de pierre — mandarins civils, mandarins militaires, soldats, éléphants et chevaux — se tiennent en position d’apparat, instaurant une atmosphère de grande gravité. Le pavillon de la stèle (Bi dinh), placé au centre au fond de la cour, est construit entièrement en béton et couvert de deux toitures en ardoise. Il abrite une stèle de pierre bleue posée sur un socle à pieds agenouillés : la stèle mesure 3,1 m de haut et 1,2 m de large ; le socle, 0,76 m de haut, 0,85 m de large et 2,1 m de long. Le texte gravé célèbre les mérites de Khai Dinh. La stèle et son piédestal conservent néanmoins le style traditionnel des stèles de Hue, avec une sculpture très fine.

Après le Bai dinh viennent trois terrasses supplémentaires, toutes rectangulaires et pavées en damier. Chaque terrasse est séparée de la suivante par 13 marches, dont les parements portent également quatre dragons en relief dans la même posture rampante. Des bacs à fleurs rectangulaires, plantés d’arbustes ornementaux, rythment ces espaces ; sur la seconde terrasse de cet ensemble se dressent en outre deux mâts en béton d’allure moderne, destinés à hisser les drapeaux lors des cérémonies.

La septième terrasse, point final de l’axe processionnel et sommet de l’ensemble, accueille le Thien Dinh Cung (天定宮), édifice central et le plus important d’Ung Lang.

Le Thien Dinh Cung fut construit avec un soin extrême, particulièrement dans le traitement de l’espace intérieur. Tout l’intérieur est orné de bas-reliefs constitués de mosaïques de porcelaines et de verre coloré, formant des compositions éclatantes aux thèmes variés : tu quy, bat buu, ngu phuc, plateau à thé, couronne, et même des objets modernes de l’époque tels qu’un réveil, une raquette de tennis ou une lampe à pétrole.

Le plan du Thien Dinh Cung est rectangulaire (environ 34,5 m × 26,4 m), au sol revêtu de marbre, et subdivisé en cinq pièces. Les deux pièces latérales, Ta truc phong et Huu truc phong, étaient réservées aux gardiens du mausolée ; leurs murs sont peints en imitation marbre. Les trois pièces centrales, disposées selon une composition en « tam », sont désignées collectivement sous le nom de Khai Thanh Dien (啟成殿).

La première pièce du Khai Thanh Dien comporte un autel en béton, au-dessus duquel est suspendue une grande enseigne portant le nom du sanctuaire. Les quatre murs sont densément décorés de reliefs en tesselles de céramique, illustrant bat buu, tu thoi et ngu phuc, mêlés à des vers et inscriptions. La salle centrale abrite le dais funéraire (buu tan) ; au-dessus se trouve la statue de l’empereur, et au-dessous la sépulture. La salle la plus intérieure est consacrée au reliquaire abritant la tablette funéraire de Khai Dinh.

Sous le buu tan se dresse une statue en bronze de Khai Dinh, fondue en France en 1920 par les artisans P. Ducing et F. Barbedienne à la demande de l’empereur. La dépouille fut déposée dans la tombe sous la statue, par un couloir souterrain d’environ 30 m, partant de l’arrière du Bi dinh. À l’arrière de l’espace funéraire, l’image d’un soleil couchant est figurée comme symbole de la fin de l’existence humaine.

Le rôle majeur dans la création des chefs-d’œuvre décoratifs du mausolée revient à l’artisan Phan Van Tanh, auteur des trois célèbres fresques « Cuu long an van », comptant parmi les peintures murales les plus vastes et les plus remarquables de l’art décoratif de cour vietnamien, réalisées au plafond des trois travées principales du Thien Dinh Cung.

Objets conservés

Fresque « Cuu long an van »

Statue en bronze de l’empereur Khai Dinh (datée de 1920)

Statues de pierre de la cour d’apparat devant le mausolée

Autel de culte de l’empereur Khai Dinh

Stèle Thanh Duc Than Cong Bi Ky (près de 2,8 m de haut, environ 7 tonnes) dans le pavillon de la stèle

Classement

Ung Lang appartient à l’ensemble des monuments de l’ancienne capitale de Hue, inscrit au Patrimoine mondial de l’UNESCO depuis 1993.

Références

1. Lăng Khải Định (Ứng Lăng) – Điểm đến – Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam

2. Lăng vua Khải Định – Trung tâm bảo tồn di tích Cố đô Huế

Tiếng Trung (中文)

名稱與地理位置

啟定陵，字名為應陵（應陵），是安葬阮朝第十二位皇帝啟定帝（1885－1925）之所。陵墓建於州字山（Chau Chu）山麓，今屬順化市順化郡水榜坊。

歷史與人物

陵墓的修建歷史

啟定帝於1916年即位，時年三十一歲。自即位伊始，他便特別重視為自身與皇族營建宮殿、邸第與陵寢。在其在位期間，興建了多項大型工程，如建中殿、安定宮、長安門、顯仁門、章德門，其中最重要者，是為自身預作生前墓地——應陵。

為擇定陵址，啟定帝召集並參考多位地理師的奏呈。最終選定州字山山麓作為陵墓營建之地。依傳統風水觀念，此地具備吉地要素：前方有一座低丘作前案；Vung Chop山與Kim Son山分列左右拱衛，象徵「左青龍－右白虎」之勢；州㟢溪（Chau E）由左向右流過，作為水聚明堂。州字山既為後枕，又為陵址基座，啟定帝並改名其山為應山；因此陵名曰應陵。

工程於1920年9月4日正式動工，由前軍都統府黎文伯指揮。建造歷時連續十一年方告完成。參與應陵營建者，多為全國各地名匠名藝人，如潘文晉（Phan Van Tanh）、阮文可（Nguyen Van Kha）、記閱（Ky Duyet）、九角（Cuu Sung）等。

為籌措經費，啟定帝請法國保護政權准許全國田賦加徵三成，並將所增稅款全數用於營建陵墓。此政策在當時社會引起廣泛不滿，亦遭後世史家嚴厲批評。

此外，為配合新式建造風格，啟定帝自法國購買鐵、鋼、水泥、石板瓦（ardoise）等現代材料；並遣船赴中國、日本採購瓷器、彩色玻璃與高級裝飾材料，遂使應陵呈現出鮮明的東西交融面貌。

祭祀人物

應陵為啟定帝（1885－1925）之安葬與奉祀之所。啟定帝於1925年駕崩後，靈柩依皇家儀制葬於此陵。陵區內之祠殿為安置啟定帝龍位與神主之處，用以行阮朝禮制祭祀。

其後隨歷史變遷，應陵不僅為一位皇帝之歸葬之地，亦成為反映越南君主制晚期階段的重要遺跡，與近代史中對啟定其人之多重評價相連。

建築與景觀

相較於前代阮朝皇帝之陵寢，啟定陵佔地規模較為狹小，卻以建築與裝飾之繁複精工而著稱。正因其差異，研究者往往將應陵置於阮朝傳統陵制之外。其新奇、獨特，甚至被視為「突兀」或「恣意」的構件，構成了此陵極為鮮明的個性面貌。

啟定陵建築明顯反映多種外來建築風格的滲入與混融，如印度教、佛教、羅馬式、哥德式等。其具體表現見於：門柱帶有印度塔式形態；表柱造形近似佛教窣堵波（stoupa）；欄柵的裝飾語彙引人聯想到十字架形象；碑亭採用八角柱與變體羅馬式拱門等。此種混融，一方面源於交替時代東西文化互動之背景，另一方面亦與啟定帝自身特殊的審美個性相關。

全陵平面呈長方形，約117米×48.5米，外圍以高約3米之欄柵環繞。寢殿區與陵墓區不像傳統陵寢般彼此分離，而是統一組織於一條神道主軸之上，依地勢高差設置七層連續台庭，以127級磚砌台階相連。

最低層為陵前橫向道路，自此須登37級台階始至正門。台階分三道通行，中間為主道；兩側階沿塑出四條巨龍，自上俯伏而下，氣勢強烈而威嚴。

入正門為第二層庭院，長方形，約47米×24.5米，地鋪棋盤式方磚。庭院兩側各置左、右從祠，皆為三間式建築，牆砌、覆瓦，用以奉祀功臣神位。

再上29級台階，至第三層拜亭庭院，約47米×40.5米。庭前建有規模宏大的三關式儀門。庭院兩側排列石像兩行，包括文官、武官、兵卒、象與馬，營造莊嚴肅穆之氛圍。碑亭位於庭院後段正中，通體以混凝土建造，覆兩層石板瓦頂。亭內立青石碑，置於跪足石座之上；碑高3.1米，寬1.2米；碑座高0.76米，寬0.85米，長2.1米，刻頌揚啟定帝功德之文。其碑文與碑座之裝飾仍具順化傳統碑刻風格，雕琢精細。

拜亭庭院之後為三層連續台庭，平面皆為長方形，地鋪棋盤式方磚。各層相距13級台階，階沿同樣塑出四龍俯伏而下。台庭上設長方形花壇植栽；其中此組台庭的第二層另立兩支混凝土旗桿，帶有現代建築氣息，用於節慶懸旗。

第七層台庭位於神道主軸終點，亦為全陵最高處，天定宮（天定宮）即坐落於此，為應陵之核心與最重要建築。

天定宮營建極為精工，尤以室內裝飾最為出色。宮內遍施以瓷片與彩色玻璃嵌貼組成之浮雕拼飾，形成色彩絢麗的裝飾面，題材多樣，如四季花卉、八寶、五福、茶盤、王冠，乃至當時的現代物品，如鬧鐘、網球拍、煤油燈等。

天定宮平面呈長方形，約34.5米×26.4米，地鋪大理石，分為五室。兩側為左、右直房，供護陵兵丁使用，牆面塗作仿大理石色。中間三室按「三」字形排列，合稱啟成殿（啟成殿）。

啟成殿前室置混凝土鑄造之供案，上懸題名匾額。四壁以大量瓷片浮貼裝飾，呈現八寶、四時、五福等題材，並夾雜詩文。中室為寶傘所在，其上為皇帝塑像，其下為墓穴。內室為供奉啟定帝神主之龕室。

寶傘之下置啟定帝銅像，依皇帝要求，由法國兩位藝匠P. Ducing與F. Barbedienne於1920年鑄造。皇帝遺體由碑亭後方起始、長近三十米之隧道（隧道）運入，安葬於銅像下方。墓室後方以夕陽圖像象徵人生終結。

啟定陵內多項藝術傑作之主要創作者為藝人潘文晉（Phan Van Tanh），其所作「九龍隱雲」三幅著名壁畫，繪於天定宮正中三間天花板上，為越南宮廷裝飾藝術中規模宏大且極具特色之壁畫代表作之一。

現物

〈九龍隱雲〉壁畫
啟定帝1920年銅像
陵前朝庭石像
啟定帝供案
碑亭內《聖德神功碑記》石碑，高近2.8米，重7噸

等級認定

應陵位於順化故都遺跡群之內；該世界遺產已於1993年獲聯合國教科文組織（UNESCO）認定。

參考資料

1. Lăng Khải Định (Ứng Lăng) – Điểm đến – Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam

2. Lăng vua Khải Định – Trung tâm bảo tồn di tích Cố đô Huế