Lê Lý (1374 – 1443)

Thân thế

Lê Lý (1374 – 1443), còn được gọi là Nguyễn Lý, là một trong những võ tướng gắn bó với Lê Lợi từ buổi đầu dựng nghiệp. Ông quê ở thôn Dao Xá, thuộc Lam Sơn, vùng đất nay thuộc xã Xuân Lam, huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa. Đây cũng là địa bàn gắn trực tiếp với căn cứ Lam Sơn và quá trình hình thành lực lượng khởi nghĩa do Lê Lợi lãnh đạo. So với nhiều nhân vật khác cùng thời, tư liệu về xuất thân và đời sống riêng của Lê Lý không nhiều; chính sử chủ yếu ghi lại hành trạng của ông từ khi tham gia khởi nghĩa và những năm tháng lập công trên chiến trường.

Lê Lý thuộc lớp những người đã theo Lê Lợi từ trước khi cuộc khởi nghĩa chính thức bùng nổ. Năm 1416, ông cùng Lê Lợi và các tướng lĩnh thân cận tham dự Hội thề Lũng Nhai. Đại Việt thông sử chép rằng khi Lê Lợi cùng mười tám người bề tôi thân cận liên danh hội thề, Lê Lý cũng có mặt trong số đó. Sự hiện diện của ông tại Hội thề Lũng Nhai là dấu mốc gắn kết nhóm nhân vật nòng cốt với Lê Lợi trong kế hoạch khởi sự chống quân Minh.

Bối cảnh lịch sử

Lê Lý hoạt động trong một thời kỳ đặc biệt của lịch sử Đại Việt, khi đất nước đang chịu sự thống trị của nhà Minh. Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn bùng nổ năm 1418 trong hoàn cảnh tương quan lực lượng giữa nghĩa quân và quân Minh hết sức chênh lệch. Những năm đầu, nghĩa quân phải liên tục di chuyển, dựa vào địa hình rừng núi để bảo toàn lực lượng, đồng thời tìm cách tổ chức các trận đánh nhỏ và phục kích nhằm từng bước làm suy yếu đối phương.

Những năm đầu, ông chủ yếu tham gia các trận đánh bảo vệ căn cứ và phá những cuộc tiến công của quân Minh, sau đó, ông tham gia các chiến dịch ở Nghệ An, nơi nghĩa quân từng bước mở rộng vùng kiểm soát. Đến năm 1426, khi quân Lam Sơn tiến ra Bắc, ông được giao đánh thành Xương Giang và tham gia giữ cửa Nam Đông Quan. Năm 1427, ông trực tiếp tham gia chiến dịch đánh tan đạo viện binh lớn của nhà Minh ở Xương Giang.

Sự nghiệp

Tham gia khởi nghĩa từ buổi đầu

Năm 1418, quân Minh do nội quan Mã Kỳ chỉ huy đem đại binh tiến đến Lam Sơn nhằm uy hiếp và tiêu diệt lực lượng của Lê Lợi. Trước tình thế đó, Lê Lợi lui quân về Lạc Thủy, bố trí phục binh chờ địch.

Khi quân Minh tiến đến ngày 13 tháng Giêng, Lê Lợi cho quân mai phục đồng loạt xuất kích. Lê Lý cùng Lê Thạch, Đinh Bồ, Lê Ngân và các tướng lĩnh khác dẫn quân xông lên trước, trực tiếp phá trận. Nghĩa quân chém hơn 3.000 quân Minh, thu được quân tư, khí giới rồi rút về núi Chí Linh.

Trận Lạc Thủy có ý nghĩa quan trọng đối với giai đoạn đầu của cuộc khởi nghĩa. Trong hoàn cảnh nghĩa quân còn yếu, những chiến thắng như vậy giúp Lê Lợi duy trì lực lượng và tạo điều kiện tiếp tục cuộc kháng chiến. Đối với Lê Lý, đây là một trong những chiến công đầu tiên được sử liệu ghi nhận, đồng thời cho thấy ông thuộc nhóm tướng lĩnh trực tiếp tham gia những trận đánh nguy hiểm nhất của buổi đầu khởi nghĩa.

Sau đó, Lê Lý tiếp tục cùng Lê Lợi chiến đấu tại vùng Chí Linh. Năm 1420, khi Lê Lợi đóng quân ở Mường Thôi, quân Minh do Lý Bân và Phương Chính chỉ huy, với lực lượng được ghi là rất đông, tiến vào đánh nghĩa quân. Lê Lợi sai Lê Lý cùng Phạm Vấn, Lý Triện đem quân đi trước để chặn đánh và bố trí phục binh ở Bồ Mộng.

Khi quân Minh tiến vào, nghĩa quân tổ chức đánh phá, buộc đối phương chịu tổn thất lớn. Quân Minh vẫn dựa vào ưu thế lực lượng, tiếp tục tiến về phía doanh trại của Lê Lợi. Nghĩa quân tiếp tục bố trí phục binh ở Thi Lang và đánh úp quân Minh. Trận này, quân Minh bị thiệt hại nặng, hơn 3.000 người bị chém, các tướng Lý An và Phương Chính phải bỏ chạy.

Sau chiến thắng đó, nghĩa quân tiếp tục tiến quân. Lê Lý tham gia giữ Lam Sơn, đánh Trà Lân, tấn công cửa Khả Lưu và bao vây Nghệ An. Ông trải qua hàng chục trận đánh và liên tiếp lập công, từng bước được thăng đến chức Thiếu úy.

Những chiến công trong giai đoạn này cho thấy Lê Lý không chỉ là người tham gia khởi nghĩa từ buổi đầu mà còn là một trong những tướng lĩnh có quá trình trưởng thành rõ rệt qua thực tiễn chiến trường. Từ việc bảo vệ căn cứ, ông dần được giao những nhiệm vụ quân sự ở quy mô lớn hơn, cùng nghĩa quân mở rộng địa bàn hoạt động và tạo ra bước chuyển về thế trận.

Từ Nghệ An đến mặt trận phía Bắc

Sau khi củng cố được lực lượng và mở rộng địa bàn hoạt động, nghĩa quân Lam Sơn từng bước chuyển hướng chiến lược. Nghệ An trở thành một địa bàn quan trọng để xây dựng lực lượng và mở đường tiến ra phía Bắc. Lê Lý tham gia các trận đánh ở Trà Lân, Khả Lưu và hoạt động bao vây Nghệ An trong giai đoạn này.

Việc ông liên tục xuất hiện trong những chiến dịch lớn cho thấy sự tin cậy của Lê Lợi đối với vị tướng này. Từ một Thứ thủ vệ kỵ binh trong quân Thiết đột, Lê Lý từng bước đảm nhiệm những nhiệm vụ chỉ huy quan trọng hơn. Đến năm 1426, khi Lê Lợi tiến quân ra Bắc và tổ chức vây Đông Quan, Lê Lý được điều động vào một trong những mặt trận then chốt: đánh thành Xương Giang.

Xương Giang có vị trí chiến lược quan trọng trên tuyến đường từ biên giới phía Bắc vào Đông Quan. Vì vậy, việc kiểm soát thành này có ý nghĩa trực tiếp đối với khả năng đưa viện binh của nhà Minh xuống giải vây cho Vương Thông. Việc Lê Lợi giao Lê Lý cùng Lê Sát và các tướng khác đánh Xương Giang cho thấy ông đã trở thành một trong những tướng lĩnh được sử dụng ở những địa bàn có ý nghĩa quyết định đối với cục diện chiến tranh.

 Chiến dịch Xương Giang

Năm 1426, quân Lam Sơn tiến ra Bắc và tổ chức vây Đông Quan; Lê Lợi chia quân đánh các thành của quân Minh. Lê Sát, Lê Thụ, Nguyễn Lý, Lê Lãnh và Lý Triện được giao đánh thành Xương Giang.

Sang đầu năm 1427, tình hình chiến sự ngày càng quyết liệt, Lê Lợi gọi Lê Lý về, giao cùng lực lượng bản bộ đóng giữ cửa Nam thành Đông Quan. Đây là một nhiệm vụ quan trọng bởi Đông Quan là trung tâm chỉ huy của quân Minh ở Đại Việt và đang bị quân Lam Sơn bao vây.

Đến tháng 8, Lê Lợi lại sai Lê Lý theo Trần Hãn tiến đánh Xương Giang; Thành Xương Giang khi đó được quân Minh cố thủ rất quyết liệt. Viên chỉ huy Kim Dận cùng Lý Nhậm tổ chức phòng thủ, khiến quân Lam Sơn phải mất nhiều thời gian mới có thể hạ được thành. Nghĩa quân phải đắp đất, mở đường, sử dụng câu liêm, giáo dài, nỏ cứng, tên lửa, súng lửa và đồng loạt tiến công từ bốn phía. Cuối cùng, thành Xương Giang bị phá, Kim Dận và Lý Nhậm đều tự sát.

Chiến thắng Xương Giang có ý nghĩa đặc biệt quan trọng bởi đúng thời điểm đó, đạo viện binh nhà Minh đang tiến xuống phía Nam. Nếu thành Xương Giang còn nằm trong tay quân Minh, đạo viện binh có thể sử dụng thành này làm điểm tựa trên đường tiến về Đông Quan. Việc nghĩa quân hạ thành trước khi viện binh tới đã làm thay đổi hoàn toàn điều kiện chiến đấu của quân Minh.

Chi Lăng – Xương Giang và chiến thắng quyết định

Tháng 9 năm 1427, Liễu Thăng dẫn đạo viện binh lớn của nhà Minh tiến vào Đại Việt. Quân Lam Sơn đã chặn đánh tại Chi Lăng và giết được Liễu Thăng. Tuy nhiên, thất bại của Liễu Thăng chưa đồng nghĩa với việc toàn bộ đạo quân Minh bị tiêu diệt. Một lực lượng lớn do Thôi Tụ và Hoàng Phúc chỉ huy vẫn tiếp tục tiến xuống.

Trong tình hình đó, Lê Lợi sai Lê Lý cùng Lê Văn An đem ba vạn quân đến tiếp ứng cho Lê Sát. Đây là một trong những nhiệm vụ quân sự lớn nhất mà Lê Lý được giao trong toàn bộ cuộc khởi nghĩa.

Quân Lam Sơn tiến đến núi Mã Yên và tiếp tục đánh quân Minh, chém tướng Lương Minh. Thôi Tụ và Hoàng Phúc dẫn tàn quân cố gắng tiến về phía Xương Giang. Nhưng khi đến nơi, quân Minh mới biết thành Xương Giang đã bị quân Lam Sơn chiếm giữ. Không còn thành lũy làm nơi cố thủ, quân Minh phải đóng quân giữa đồng không.

Lê Lý cùng các tướng lĩnh Lam Sơn tổ chức bao vây bốn mặt, phối hợp tiến công. Đạo quân của Thôi Tụ và Hoàng Phúc cuối cùng bị đánh tan, Thôi Tụ và Hoàng Phúc bị bắt sống, cùng một lực lượng lớn quân Minh.

Chiến thắng này nối tiếp trực tiếp với chiến thắng Chi Lăng và việc hạ thành Xương Giang. Ba yếu tố kết hợp đã làm cho đạo viện binh lớn của nhà Minh hoàn toàn thất bại: Liễu Thăng bị đánh bại ở Chi Lăng; Xương Giang bị quân Lam Sơn chiếm trước khi viện binh tới; lực lượng còn lại của Thôi Tụ và Hoàng Phúc bị tiêu diệt tại Xương Giang.

Sau thất bại này, Mộc Thạnh phải rút lui, còn Vương Thông ở Đông Quan không còn khả năng chờ viện binh. Quân Minh buộc phải chấp nhận giảng hòa và rút về nước. Đối với Lê Lý, chiến thắng Xương Giang là đỉnh cao của sự nghiệp quân sự, khép lại gần mười năm ông theo Lê Lợi chiến đấu từ Lam Sơn đến Bắc Hà.

Công thần khai quốc

Sau khi chiến tranh kết thúc, triều Lê sơ được thiết lập. Năm Thuận Thiên thứ nhất (1428), Lê Lý được phong Nhập nội tư mã, tham dự triều chính và được ghi nhận là Suy trung Tán trị Hiệp mưu công thần. 

Năm 1429, Lê Thái Tổ cho khắc biển công thần. Lê Lý được phong Hương Thượng hầu. Trong danh sách công thần, Đại Việt thông sử ghi tên ông đứng thứ sáu, phần tiểu sử bổ sung cho biết ông cùng Lê Văn Linh và Bùi Quốc Hưng đứng hàng thứ ba. 

Tháng Giêng năm 1429, ông cùng sáu đại thần được lệnh mang kim sách lập Quốc vương và Hoàng thái tử. Năm 1430, ông được phong Nhập nội kiểm hiệu Tư không.

Những chức vụ và nhiệm vụ này cho thấy vị trí của Lê Lý cho thấy ông đã trở thành một trong những khai quốc công thần được nhà vua sử dụng trong việc tổ chức và vận hành chính quyền.

Những biến động chính trị dưới thời Lê Thái Tông

Năm 1433, Lê Thái Tổ qua đời, Lê Thái Tông kế vị khi còn nhỏ tuổi, Lê Sát giữ vai trò phụ chính và trở thành một trong những nhân vật có quyền lực lớn trong triều đình.

Đầu niên hiệu Thiệu Bình, năm 1434, Lê Lý bị Lê Sát ghét, bị điều ra làm Đô tổng đốc lộ Thanh Hoa. Tháng 6 năm đó, ông lại được đổi làm Đồng tổng quản lộ Bắc Giang hạ.

Việc một công thần từng giữ chức vụ cao ở trung ương bị điều ra các địa phương cho thấy vị trí chính trị của những công thần khai quốc không phải lúc nào cũng ổn định. Sau khi Lê Thái Tông trực tiếp nắm quyền và Lê Sát bị bãi chức Tể tướng năm 1437, Lê Lý được gọi trở về triều, giữ chức Nhập nội thiếu úy, tham tri việc quân ở các vệ thuộc Tây đạo.

Như vậy, trong những năm đầu triều Lê Thái Tông, sự nghiệp của Lê Lý trải qua một giai đoạn thăng trầm: từ một đại thần ở trung ương bị điều ra ngoài, sau đó lại được triệu hồi khi tương quan quyền lực trong triều đình thay đổi. Diễn biến này cho thấy bên cạnh công trạng quân sự, vị trí của ông còn chịu tác động bởi những biến chuyển chính trị của triều đình Lê sơ.

Qua đời – thờ phụng

Theo Đại Việt thông sử, năm Thái Hòa thứ 3 (1443), Lê Lý qua đời. Sau khi qua đời, đến năm Hồng Đức thứ 15 (1484), ông được vua Lê Thánh Tông truy tặng ông chức Thái bảo, Phúc quốc công. 

Ngoài không gian thờ phụng tại Lam Kinh, Lê Lý còn được đặt cho một tuyến đường tại phường Bắc Giang, tỉnh Bắc Ninh. 

Nhận định – đánh giá

Lê Lý là một trong những nhân vật tiêu biểu của lớp công thần trưởng thành từ cuộc khởi nghĩa Lam Sơn. Cuộc đời ông trước hết gắn bó với cuộc khởi nghĩa từ buổi đầu cho đến khi cuộc khởi nghĩa thành công. Ông đã có mặt cùng Lê Lợi trong Hội thề Lũng Nhai, trải qua những năm tháng khó khăn nhất của cuộc khởi nghĩa và trực tiếp tham gia nhiều chiến dịch quan trọng. Những trận đánh ở Lạc Thủy, Bồ Mộng, Thi Lang, Trà Lân, Khả Lưu và Nghệ An cho thấy quá trình trưởng thành của Lê Lý từ một tướng lĩnh phụ trách kỵ binh thành một võ tướng có khả năng đảm nhiệm những nhiệm vụ quân sự ngày càng lớn. Ở giai đoạn đầu, nhiệm vụ chủ yếu của ông là chiến đấu và bảo vệ lực lượng; về sau, ông được giao chỉ huy quân đội ở những địa bàn có ý nghĩa chiến lược.

Đỉnh cao trong sự nghiệp quân sự của Lê Lý là chiến dịch Xương Giang năm 1427, tại đây, ông tham gia cả hai khâu quan trọng: hạ thành Xương Giang trước khi viện binh nhà Minh tiến đến và tiếp tục đánh tan đạo viện binh sau thất bại của Liễu Thăng tại Chi Lăng. Đặc biệt, việc ông cùng Lê Văn An đem ba vạn quân đến tiếp ứng, đánh Lương Minh, bao vây và tiêu diệt đạo quân do Thôi Tụ, Hoàng Phúc chỉ huy cho thấy ông giữ một vị trí đáng kể trong giai đoạn quyết định của cuộc chiến.

Sau thắng lợi, ông được phong Nhập nội tư mã, tham dự triều chính, được ghi nhận là Suy trung Tán trị Hiệp mưu công thần và sau đó được phong Hương Thượng hầu. Ông tiếp tục đảm nhiệm các chức vụ như Nhập nội kiểm hiệu Tư không và Nhập nội thiếu úy, đồng thời tham gia những công việc quan trọng của triều đình. Những người từng trực tiếp dựng nghiệp trên chiến trường trở thành lực lượng nòng cốt của chính quyền mới. Đối với Lê Lý, công lao quân sự là cơ sở xác lập địa vị, nhưng việc tiếp tục được giao trọng trách trong triều cho thấy ông còn tham gia vào quá trình xây dựng và củng cố bộ máy nhà nước.

Dưới thời Lê Thái Tông, khi Lê Sát giữ quyền phụ chính, Lê Lý bị ghét và phải lần lượt điều ra Thanh Hoa rồi Bắc Giang. Sau khi Lê Sát bị bãi chức, ông được gọi trở lại và tiếp tục tham gia việc quân. Những biến động này cho thấy công trạng của một vị tướng không đồng nghĩa với việc vị trí chính trị của ông luôn ổn định.

Có thể nhìn nhận cuộc đời Lê Lý qua ba lớp đóng góp nối tiếp nhau: Thứ nhất, ông là người tham gia và góp sức duy trì cuộc khởi nghĩa Lam Sơn trong những năm đầu gian khó. Thứ hai, ông là một trong những võ tướng tham gia các chiến dịch quyết định, đặc biệt là Xương Giang, góp phần làm thất bại đạo viện binh nhà Minh và đưa cuộc chiến đến thắng lợi. Thứ ba, sau chiến tranh, ông trở thành một công thần tham dự triều chính, góp phần vào quá trình xây dựng chính quyền Lê sơ. Chính sự nối tiếp giữa ba phương diện ấy, hình ảnh Lê Lý gắn với cả hai chặng đường của buổi đầu nhà Lê, từ cuộc đấu tranh giành lại quyền tự chủ và cả quá trình thiết lập một chính quyền quân chủ mới.

Tài liệu tham khảo

1. Lê Quý Đôn (2007), Đại Việt thông sử, Nxb Văn hóa Thông tin.
2. Trần Trọng Kim (2020), Việt Nam sử lược, Nxb Văn học.
3. Quốc sử quán triều Nguyễn (2007), Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Viên Sử học (dịch), Nxb Giáo dục.
4. Nguyễn Trãi (1956), Lam Sơn thực lục, Nxb Tân Việt.
5. Viện Khoa học Xã hội Việt Nam (1998), Đại Việt sử ký toàn thư, Hoàng Văn Lâu dịch và chú thích, Tập III, Nxb Khoa học Xã hội.

Ngôn ngữ khác

Tiếng Anh (English)

Background

Lê Lý (1374–1443), also known as Nguyễn Lý, was one of the military commanders who remained closely associated with Lê Lợi from the earliest stage of his cause. He was a native of Dao Xá hamlet in Lam Sơn, an area now belonging to Xuân Lam Commune, Thọ Xuân District, Thanh Hóa Province. This was also a region directly connected with the Lam Sơn base and the formation of the insurgent forces led by Lê Lợi. Compared with many other figures of the same period, relatively little information survives concerning Lê Lý’s origins and private life; the official histories primarily record his activities from the time he joined the uprising and his years of military service and achievement.

Lê Lý belonged to the group of men who followed Lê Lợi even before the uprising officially began. In 1416, he joined Lê Lợi and his close commanders in the Lũng Nhai Oath. The Đại Việt thông sử records that when Lê Lợi and eighteen of his close retainers jointly swore the oath, Lê Lý was among them. His presence at the Lũng Nhai Oath marked his association with the core group gathered around Lê Lợi in preparation for the resistance against the Ming.

Historical Context

Lê Lý was active during a particularly significant period in the history of Đại Việt, when the country was under Ming rule. The Lam Sơn uprising broke out in 1418 under circumstances in which the balance of forces between the insurgents and the Ming army was extremely unequal. During the early years, the insurgents had to move constantly, relying on mountainous and forested terrain to preserve their forces while organizing small-scale engagements and ambushes to gradually weaken the enemy.

In the early years, Lê Lý mainly participated in battles to defend the base and repel Ming offensives. He later took part in campaigns in Nghệ An, where the insurgents gradually expanded the territory under their control. By 1426, when the Lam Sơn army advanced northward, he was assigned to attack Xương Giang Citadel and took part in guarding the southern gate of Đông Quan. In 1427, he directly participated in the campaign that destroyed the major Ming relief army at Xương Giang.

Career

Participation in the Uprising from Its Earliest Stage

In 1418, a large Ming army under the command of the eunuch Mã Kỳ advanced toward Lam Sơn in an attempt to threaten and destroy Lê Lợi’s forces. Faced with this situation, Lê Lợi withdrew to Lạc Thủy and arranged an ambush to await the enemy.

When the Ming army arrived on the thirteenth day of the first lunar month, Lê Lợi ordered the troops lying in ambush to launch a simultaneous attack. Lê Lý, together with Lê Thạch, Đinh Bồ, Lê Ngân, and other commanders, led the charge and directly broke into the enemy formation. The insurgents killed more than 3,000 Ming troops, seized military supplies and weapons, and then withdrew to Chí Linh Mountain.

The Battle of Lạc Thủy was of considerable importance during the early stage of the uprising. At a time when the insurgent forces remained weak, victories of this kind helped Lê Lợi preserve his army and created conditions for the resistance to continue. For Lê Lý, this was one of the earliest military achievements recorded in historical sources and demonstrated that he belonged to the group of commanders who directly took part in some of the most dangerous battles of the uprising’s early years.

Afterward, Lê Lý continued to fight alongside Lê Lợi in the Chí Linh region. In 1420, when Lê Lợi was encamped at Mường Thôi, Ming forces commanded by Lý Bân and Phương Chính, described in the sources as very numerous, advanced against the insurgents. Lê Lợi ordered Lê Lý, together with Phạm Vấn and Lý Triện, to move ahead of the main force, intercept the enemy, and establish an ambush at Bồ Mộng.

When the Ming forces advanced, the insurgents attacked and inflicted heavy losses upon them. Relying on their numerical superiority, however, the Ming continued advancing toward Lê Lợi’s camp. The insurgents then established another ambush at Thi Lang and launched a surprise attack. In this battle, the Ming army suffered severe losses, with more than 3,000 men killed, while the commanders Lý An and Phương Chính were forced to flee.

Following this victory, the insurgent army continued its advance. Lê Lý took part in defending Lam Sơn, fighting at Trà Lân, attacking the Khả Lưu pass, and besieging Nghệ An. He fought in dozens of battles and repeatedly distinguished himself, gradually being promoted to the office of Thiếu úy.

His achievements during this period show that Lê Lý was not only one of the early participants in the uprising, but also one of the commanders whose development can be clearly traced through actual battlefield experience. From defending the main base, he gradually came to be entrusted with military missions of increasing scale, joining the insurgent army in expanding its sphere of operations and helping bring about a shift in the overall military situation.

From Nghệ An to the Northern Front

After consolidating its forces and expanding its area of operations, the Lam Sơn army gradually shifted its strategic direction. Nghệ An became an important region for building up forces and opening the way for the advance northward. During this stage, Lê Lý participated in the battles of Trà Lân and Khả Lưu and in the operations surrounding Nghệ An.

His repeated presence in major campaigns demonstrates the confidence Lê Lợi placed in him. From serving as a Deputy Commander of a cavalry guard in the Thiết Đột army, Lê Lý gradually assumed increasingly important command responsibilities. By 1426, when Lê Lợi advanced northward and began the siege of Đông Quan, Lê Lý was assigned to one of the key fronts: the attack on Xương Giang Citadel.

Xương Giang occupied a strategically important position on the route leading from the northern frontier toward Đông Quan. Controlling the citadel therefore had direct implications for the Ming dynasty’s ability to send reinforcements southward to relieve Vương Thông. Lê Lợi’s decision to assign Lê Lý, together with Lê Sát and other commanders, to attack Xương Giang shows that he had become one of the generals entrusted with operations in areas of decisive importance to the course of the war.

The Xương Giang Campaign

In 1426, the Lam Sơn army advanced northward and laid siege to Đông Quan. Lê Lợi divided his forces to attack the Ming-held citadels. Lê Sát, Lê Thụ, Nguyễn Lý, Lê Lãnh, and Lý Triện were assigned to attack Xương Giang Citadel.

By early 1427, the fighting had become increasingly intense. Lê Lợi recalled Lê Lý and ordered him, together with his own troops, to guard the southern gate of Đông Quan. This was an important assignment, as Đông Quan was the Ming army’s principal command center in Đại Việt and was then under siege by the Lam Sơn forces.

In August, Lê Lợi again ordered Lê Lý to accompany Trần Hãn in attacking Xương Giang. The Ming defenders of Xương Giang put up fierce resistance. The commanders Kim Dận and Lý Nhậm organized the defense, forcing the Lam Sơn army to spend considerable time before finally capturing the citadel.

According to the sources, the insurgents had to construct earthworks and access routes and employ hooked weapons, long spears, powerful crossbows, fire arrows, and fire weapons, while launching simultaneous attacks from all four sides. In the end, Xương Giang Citadel was breached, and both Kim Dận and Lý Nhậm committed suicide.

The victory at Xương Giang was of particular importance because, at precisely that time, a Ming relief army was advancing southward. Had Xương Giang remained in Ming hands, the relief force could have used the citadel as a stronghold on its way toward Đông Quan. By capturing it before the reinforcements arrived, the insurgents completely changed the conditions under which the Ming army would have to fight.

Chi Lăng–Xương Giang and the Decisive Victory

In the ninth lunar month of 1427, Liễu Thăng led a large Ming relief army into Đại Việt. The Lam Sơn forces intercepted the army at Chi Lăng and killed Liễu Thăng. However, Liễu Thăng’s defeat did not mean that the entire Ming relief force had been destroyed. A substantial force commanded by Thôi Tụ and Hoàng Phúc continued to advance southward.

Under these circumstances, Lê Lợi ordered Lê Lý and Lê Văn An to lead 30,000 troops to reinforce Lê Sát. This was one of the largest military assignments entrusted to Lê Lý during the entire uprising.

The Lam Sơn army advanced to Mã Yên Mountain and continued attacking the Ming forces, killing the general Lương Minh. Thôi Tụ and Hoàng Phúc then led the remnants of their army toward Xương Giang. Upon arriving, however, the Ming discovered that the citadel had already been captured by the Lam Sơn forces. With no fortified position in which to defend themselves, the Ming troops were forced to encamp in the open countryside.

Lê Lý and the other Lam Sơn commanders surrounded them from all four sides and coordinated their attacks. The army commanded by Thôi Tụ and Hoàng Phúc was ultimately routed. Thôi Tụ and Hoàng Phúc were captured alive, together with a large number of Ming soldiers.

This victory followed directly from the victory at Chi Lăng and the earlier capture of Xương Giang. Three combined factors brought about the complete failure of the large Ming relief army: Liễu Thăng was defeated at Chi Lăng; Xương Giang had been seized by the Lam Sơn forces before the reinforcements arrived; and the remaining forces under Thôi Tụ and Hoàng Phúc were destroyed at Xương Giang.

After this defeat, Mộc Thạnh was forced to withdraw, while Vương Thông at Đông Quan could no longer expect reinforcements. The Ming army was compelled to accept peace negotiations and withdraw from the country. For Lê Lý, the victory at Xương Giang represented the high point of his military career, bringing to a close nearly ten years of fighting alongside Lê Lợi from Lam Sơn to northern Đại Việt.

Founding Meritorious Official

After the war ended, the Early Lê dynasty was established. In the first year of the Thuận Thiên era (1428), Lê Lý was appointed Nhập nội tư mã, took part in court affairs, and was recognized as a Suy trung Tán trị Hiệp mưu công thần.

This marked an important transition in his life. Whereas during the war Lê Lý’s position had been established primarily through military achievements, after 1428 he became a member of the new governmental apparatus.

In 1429, Lê Thái Tổ ordered plaques honoring meritorious officials to be engraved. Lê Lý was granted the title Hương Thượng hầu. Existing compiled sources provide two different accounts of his rank on the list of meritorious officials: the section citing the Đại Việt thông sử places him sixth, while an additional biographical section states that he, together with Lê Văn Linh and Bùi Quốc Hưng, ranked third. This detail requires direct comparison with the original historical texts before being included in an official printed edition.

Lê Lý continued to be entrusted with important duties at court. In the first lunar month of 1429, he and six other high-ranking officials were ordered to carry the golden investiture books for the appointment of the Quốc vương and the Crown Prince. In 1430, he was appointed Nhập nội kiểm hiệu Tư không.

These offices and assignments show that Lê Lý’s position during the early years of the Lê dynasty was not based solely on his military achievements. He had become one of the meritorious officials whom the king employed in organizing and operating the new government.

Political Changes under Lê Thái Tông

In 1433, Lê Thái Tổ died, and Lê Thái Tông succeeded to the throne while still young. Lê Sát assumed the role of regent and became one of the most powerful figures at court.

At the beginning of the Thiệu Bình era, in 1434, Lê Lý incurred Lê Sát’s hostility and was transferred from the central government to serve as Đô tổng đốc of the Thanh Hoa administrative region. In June of the same year, he was reassigned as Đồng tổng quản of Hạ Bắc Giang.

The transfer of a founding meritorious official who had held high office at the central court to provincial assignments shows that the political positions of the dynasty’s founding officials were not always stable. After Lê Thái Tông began exercising power directly and Lê Sát was dismissed from the office of Chancellor in 1437, Lê Lý was recalled to court, appointed Nhập nội thiếu úy, and assigned to participate in military affairs involving the guards of the Western Command.

Thus, during the early years of Lê Thái Tông’s reign, Lê Lý’s career passed through a period of considerable fluctuation: from being a high-ranking official at the central court, he was transferred to provincial positions, and was later recalled when the balance of power at court changed. These developments show that, alongside his military accomplishments, his political position was also affected by shifts within the Early Lê court.

Death and Worship

According to the Đại Việt thông sử, Lê Lý died in the third year of the Thái Hòa era (1443). Following his death, in the fifteenth year of the Hồng Đức era (1484), King Lê Thánh Tông posthumously granted him the office of Thái bảo and the title Phúc quốc công.

In addition to being worshipped at Lam Kinh, Lê Lý has also had a street in Bac Ninh named after him.

Assessment

Lê Lý was one of the representative figures among the generation of meritorious officials who emerged from the Lam Sơn uprising. His life was first and foremost closely connected with the uprising from its earliest stage until its ultimate success. He joined Lê Lợi at the Lũng Nhai Oath, endured the most difficult years of the resistance, and directly participated in numerous important campaigns. The battles at Lạc Thủy, Bồ Mộng, Thi Lang, Trà Lân, Khả Lưu, and Nghệ An demonstrate Lê Lý’s development from a commander responsible for cavalry into a military leader capable of undertaking increasingly important military responsibilities. During the early stage, his primary duties were fighting and protecting the insurgent forces; later, he was entrusted with commanding troops in strategically significant areas.

The high point of Lê Lý’s military career was the Xương Giang campaign of 1427, in which he took part in both of its key stages: the capture of Xương Giang Citadel before the Ming reinforcements arrived, and the subsequent destruction of the relief army following Liễu Thăng’s defeat at Chi Lăng. In particular, the fact that he and Lê Văn An led 30,000 troops as reinforcements, fought Lương Minh, and helped surround and destroy the army commanded by Thôi Tụ and Hoàng Phúc demonstrates that he held a significant position during the decisive phase of the war.

Following the victory, he was appointed Nhập nội tư mã, took part in court affairs, was recognized as a Suy trung Tán trị Hiệp mưu công thần, and was later granted the title Hương Thượng hầu. He continued to hold offices including Nhập nội kiểm hiệu Tư không and Nhập nội thiếu úy, while also participating in important affairs of the court. Those who had directly helped establish the new order on the battlefield became a core component of the new government. In Lê Lý’s case, military merit formed the basis of his status, but the fact that he continued to be entrusted with major responsibilities at court also shows that he participated in the process of building and consolidating the state apparatus.

During the reign of Lê Thái Tông, when Lê Sát served as regent, Lê Lý incurred his hostility and was successively transferred to Thanh Hoa and then Bắc Giang. After Lê Sát was removed from office, Lê Lý was recalled and continued to participate in military affairs. These changes demonstrate that a general’s military achievements did not necessarily guarantee lasting political stability.

Lê Lý’s life may be understood through three successive layers of contribution. First, he was among those who joined and helped sustain the Lam Sơn uprising during its difficult early years. Second, he was one of the military commanders who participated in the decisive campaigns, particularly at Xương Giang, contributing to the defeat of the Ming relief army and helping bring the war to victory. Third, after the war, he became a meritorious official who participated in court affairs and contributed to the establishment of the Early Lê government. It is the continuity among these three aspects that defines Lê Lý’s place in history. His image is therefore associated with both major stages of the Early Lê period: the struggle to restore national autonomy and the establishment of a new monarchical government after the war.

References

1. Lê Quý Đôn (2007), Đại Việt thông sử, Nxb Văn hóa Thông tin.
2. Trần Trọng Kim (2020), Việt Nam sử lược, Nxb Văn học.
3. Quốc sử quán triều Nguyễn (2007), Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Viên Sử học (dịch), Nxb Giáo dục.
4. Nguyễn Trãi (1956), Lam Sơn thực lục, Nxb Tân Việt.
5. Viện Khoa học Xã hội Việt Nam (1998), Đại Việt sử ký toàn thư, Hoàng Văn Lâu dịch và chú thích, Tập III, Nxb Khoa học Xã hội.

Tiếng Pháp (Français)

Origines et biographie

Lê Lý (1374–1443), également connu sous le nom de Nguyễn Lý, fut l’un des généraux étroitement liés à Lê Lợi dès les débuts de son entreprise. Il était originaire du hameau de Dao Xá, à Lam Sơn, territoire correspondant aujourd’hui à la commune de Xuân Lam, district de Thọ Xuân, province de Thanh Hóa. Cette région était également directement associée à la base de Lam Sơn et au processus de formation des forces insurgées dirigées par Lê Lợi. Comparativement à de nombreux autres personnages de la même époque, les sources concernant les origines et la vie privée de Lê Lý sont peu abondantes ; les chroniques officielles rapportent principalement ses activités à partir de son engagement dans l’insurrection ainsi que ses années de combats et de hauts faits militaires.

Lê Lý appartenait au groupe de ceux qui avaient suivi Lê Lợi avant même le déclenchement officiel de l’insurrection. En 1416, il participa avec Lê Lợi et ses généraux proches au serment de Lũng Nhai. Le Đại Việt thông sử rapporte que, lorsque Lê Lợi et dix-huit de ses fidèles sujets prêtèrent collectivement serment, Lê Lý figurait également parmi eux. Sa présence au serment de Lũng Nhai constitue ainsi un jalon marquant son appartenance au groupe central réuni autour de Lê Lợi dans le projet de soulèvement contre les Ming.

Contexte historique

Lê Lý mena ses activités au cours d’une période particulière de l’histoire du Đại Việt, alors que le pays était soumis à la domination de la dynastie Ming. L’insurrection de Lam Sơn éclata en 1418 dans un contexte où le rapport de forces entre l’armée insurgée et les troupes Ming était extrêmement déséquilibré. Durant les premières années, les insurgés durent se déplacer continuellement, s’appuyer sur le relief montagneux et forestier afin de préserver leurs forces, tout en organisant de petites batailles et des embuscades destinées à affaiblir progressivement l’adversaire.

Au cours de ces premières années, Lê Lý participa principalement aux combats destinés à défendre les bases insurgées et à repousser les offensives des Ming. Par la suite, il prit part aux campagnes menées au Nghệ An, où les forces insurgées étendirent progressivement leur zone de contrôle. En 1426, lorsque l’armée de Lam Sơn avança vers le Nord, il fut chargé d’attaquer la citadelle de Xương Giang et participa à la défense de la porte sud de Đông Quan. En 1427, il prit directement part à la campagne qui aboutit à la destruction de la grande armée de renfort envoyée par les Ming à Xương Giang.

Carrière

Participation à l’insurrection dès ses débuts

En 1418, les troupes Ming commandées par l’eunuque Mã Kỳ avancèrent en grand nombre vers Lam Sơn dans le but de menacer et d’anéantir les forces de Lê Lợi. Face à cette situation, Lê Lợi se replia vers Lạc Thủy et y disposa des troupes en embuscade dans l’attente de l’ennemi.

Lorsque les troupes Ming arrivèrent le treizième jour du premier mois lunaire, Lê Lợi donna l’ordre aux forces embusquées d’attaquer simultanément. Lê Lý, accompagné de Lê Thạch, Đinh Bồ, Lê Ngân et d’autres généraux, mena les soldats à l’avant et participa directement à la rupture des lignes ennemies. Les insurgés tuèrent plus de 3 000 soldats Ming, s’emparèrent de matériel militaire et d’armes, puis se retirèrent vers les montagnes de Chí Linh.

La bataille de Lạc Thủy revêtit une importance particulière durant la première phase de l’insurrection. À une époque où les forces insurgées étaient encore faibles, de telles victoires permirent à Lê Lợi de préserver ses troupes et de poursuivre la résistance. Pour Lê Lý, il s’agissait de l’un de ses premiers exploits militaires consignés dans les sources historiques ; il montre également qu’il appartenait au groupe de généraux directement engagés dans les combats les plus périlleux des débuts de l’insurrection.

Par la suite, Lê Lý continua de combattre aux côtés de Lê Lợi dans la région de Chí Linh. En 1420, alors que Lê Lợi avait établi son camp à Mường Thôi, les troupes Ming commandées par Lý Bân et Phương Chính, dont les effectifs sont décrits dans les sources comme particulièrement importants, avancèrent contre l’armée insurgée. Lê Lợi ordonna à Lê Lý, Phạm Vấn et Lý Triện de prendre les devants avec leurs troupes afin d’intercepter l’ennemi et d’organiser une embuscade à Bồ Mộng.

Lorsque les troupes Ming pénétrèrent dans le dispositif, les insurgés les attaquèrent et leur infligèrent de lourdes pertes. Forts cependant de leur supériorité numérique, les Ming poursuivirent leur progression en direction du camp de Lê Lợi. L’armée insurgée organisa alors une nouvelle embuscade à Thi Lang et lança une attaque surprise. Les troupes Ming subirent de lourdes pertes ; plus de 3 000 hommes furent tués, tandis que les généraux Lý An et Phương Chính durent prendre la fuite.

Après cette victoire, l’armée insurgée poursuivit son avancée. Lê Lý participa à la défense de Lam Sơn, aux combats de Trà Lân, à l’attaque du défilé de Khả Lưu et au siège de Nghệ An. Il prit part à des dizaines de batailles, accumula les exploits et fut progressivement promu jusqu’à la fonction de Thiếu úy.

Les succès obtenus durant cette période montrent que Lê Lý ne fut pas seulement l’un des participants de la première heure à l’insurrection, mais aussi un général dont la carrière connut une progression manifeste à travers l’expérience du champ de bataille. Après avoir d’abord participé à la défense des bases insurgées, il se vit progressivement confier des missions militaires d’une ampleur croissante, accompagnant l’armée dans l’élargissement de son territoire d’action et dans l’évolution générale du rapport de forces.

Du Nghệ An au front septentrional

Après avoir consolidé ses forces et élargi sa zone d’activité, l’armée de Lam Sơn modifia progressivement son orientation stratégique. Le Nghệ An devint une région essentielle pour renforcer les effectifs et ouvrir la voie vers le Nord. Durant cette période, Lê Lý participa aux batailles de Trà Lân et de Khả Lưu ainsi qu’aux opérations d’encerclement de Nghệ An.

Sa présence continue dans les grandes campagnes témoigne de la confiance que Lê Lợi accordait à ce général. Parti d’une fonction de Thứ thủ dans une unité de cavalerie des troupes Thiết Đột, Lê Lý se vit progressivement confier des responsabilités de commandement plus importantes. En 1426, lorsque Lê Lợi fit avancer ses troupes vers le Nord et organisa le siège de Đông Quan, Lê Lý fut affecté à l’un des fronts décisifs : l’attaque de la citadelle de Xương Giang.

Xương Giang occupait une position stratégique importante sur la route reliant la frontière septentrionale à Đông Quan. Le contrôle de cette forteresse avait donc une incidence directe sur la possibilité, pour les Ming, d’acheminer des renforts afin de secourir Vương Thông. Le fait que Lê Lợi ait chargé Lê Lý, aux côtés de Lê Sát et d’autres généraux, d’attaquer Xương Giang montre qu’il était désormais l’un des chefs militaires affectés aux zones susceptibles de déterminer l’issue de la guerre.

La campagne de Xương Giang

En 1426, l’armée de Lam Sơn avança vers le Nord et entreprit le siège de Đông Quan. Lê Lợi répartit alors ses forces afin d’attaquer les différentes citadelles occupées par les Ming. Lê Sát, Lê Thụ, Nguyễn Lý, Lê Lãnh et Lý Triện furent chargés d’attaquer Xương Giang.

Au début de l’année 1427, les combats devinrent de plus en plus intenses. Lê Lợi rappela Lê Lý et lui confia, avec ses propres troupes, la mission de tenir la porte sud de la citadelle de Đông Quan. Il s’agissait d’une mission importante, car Đông Quan constituait le principal centre de commandement des Ming au Đại Việt et se trouvait alors encerclé par les forces de Lam Sơn.

Au huitième mois, Lê Lợi ordonna de nouveau à Lê Lý de suivre Trần Hãn pour attaquer Xương Giang. La forteresse était alors défendue avec acharnement par les Ming. Les commandants Kim Dận et Lý Nhậm organisèrent la défense, contraignant les forces de Lam Sơn à mener un siège prolongé avant de parvenir à s’en emparer.

Selon les sources, les insurgés durent élever des terrassements, ouvrir des voies d’accès et employer des crochets, des lances longues, des arbalètes puissantes, des flèches incendiaires et des armes à feu, avant de lancer simultanément l’assaut depuis les quatre directions. Finalement, la citadelle de Xương Giang fut prise, et Kim Dận ainsi que Lý Nhậm se suicidèrent.

La victoire de Xương Giang revêtit une importance particulière, car une armée de renfort Ming avançait précisément à ce moment-là vers le Sud. Si Xương Giang était restée aux mains des Ming, cette armée aurait pu utiliser la forteresse comme point d’appui sur sa route vers Đông Quan. La prise de la citadelle par les insurgés avant l’arrivée des renforts modifia donc complètement les conditions dans lesquelles l’armée Ming devait combattre.

Chi Lăng – Xương Giang et la victoire décisive

Au neuvième mois de 1427, Liễu Thăng conduisit une importante armée de renfort Ming au Đại Việt. Les forces de Lam Sơn l’interceptèrent à Chi Lăng et tuèrent Liễu Thăng. Toutefois, la défaite de ce dernier ne signifiait pas encore la destruction totale de l’armée Ming. Une force importante placée sous le commandement de Thôi Tụ et Hoàng Phúc poursuivait toujours son avancée vers le Sud.

Dans cette situation, Lê Lợi ordonna à Lê Lý et à Lê Văn An de conduire trente mille soldats pour venir en renfort à Lê Sát. Ce fut l’une des missions militaires les plus importantes confiées à Lê Lý durant toute l’insurrection.

Les forces de Lam Sơn avancèrent jusqu’au mont Mã Yên et poursuivirent les combats contre les Ming, tuant le général Lương Minh. Thôi Tụ et Hoàng Phúc conduisirent les troupes restantes vers Xương Giang. Cependant, lorsqu’ils arrivèrent sur place, ils découvrirent que la forteresse était déjà tombée aux mains des forces de Lam Sơn. Privée de fortifications où se retrancher, l’armée Ming dut établir son camp en terrain découvert.

Lê Lý et les autres généraux de Lam Sơn organisèrent alors un encerclement sur les quatre côtés et coordonnèrent leurs offensives. L’armée de Thôi Tụ et Hoàng Phúc fut finalement anéantie. Thôi Tụ et Hoàng Phúc furent capturés vivants avec un grand nombre de soldats Ming.

Cette victoire s’inscrivait directement dans le prolongement de la bataille de Chi Lăng et de la prise de Xương Giang. Trois facteurs combinés conduisirent ainsi à la défaite totale de la grande armée de renfort Ming : Liễu Thăng fut vaincu à Chi Lăng ; Xương Giang fut prise par les forces de Lam Sơn avant l’arrivée des renforts ; enfin, les troupes restantes de Thôi Tụ et Hoàng Phúc furent détruites à Xương Giang.

Après cette défaite, Mộc Thạnh dut battre en retraite, tandis que Vương Thông, à Đông Quan, ne pouvait plus espérer l’arrivée de renforts. Les Ming furent contraints d’accepter des négociations de paix et de retirer leurs troupes du pays. Pour Lê Lý, la victoire de Xương Giang constitua le sommet de sa carrière militaire et clôtura près de dix années de combats menés aux côtés de Lê Lợi, depuis Lam Sơn jusqu’au Bắc Hà.

Grand serviteur de la fondation de la dynastie

Après la fin de la guerre, la première dynastie des Lê fut établie. En la première année de l’ère Thuận Thiên (1428), Lê Lý fut nommé Nhập nội tư mã, participa aux affaires de la cour et fut reconnu comme Suy trung Tán trị Hiệp mưu công thần.

Cette étape marqua un tournant important dans sa vie. Si, durant les années de guerre, la position de Lê Lý reposait principalement sur ses exploits militaires, après 1428 il devint un membre de l’appareil gouvernemental nouvellement constitué.

En 1429, Lê Thái Tổ fit graver les noms des grands serviteurs méritants. Lê Lý reçut le titre de Hương Thượng hầu. Les documents de synthèse actuellement disponibles présentent deux indications différentes concernant son rang dans la liste des grands serviteurs : le passage du Đại Việt thông sử le place au sixième rang, tandis que la partie biographique complémentaire indique qu’il se situait, avec Lê Văn Linh et Bùi Quốc Hưng, au troisième rang. Ce détail doit être confronté directement au texte original des sources historiques avant son intégration dans une édition définitive.

Lê Lý continua de se voir confier des missions importantes à la cour. Au premier mois de l’année 1429, il reçut, avec six autres hauts dignitaires, l’ordre de porter les livres d’or servant à investir le Quốc vương et le prince héritier. En 1430, il fut nommé Nhập nội kiểm hiệu Tư không.

Ces fonctions et ces missions montrent que la position de Lê Lý durant les premières années de la dynastie Lê ne reposait pas uniquement sur ses mérites militaires. Il était devenu l’un des grands serviteurs auxquels le souverain faisait appel dans l’organisation et le fonctionnement du nouveau gouvernement.

Les bouleversements politiques sous le règne de Lê Thái Tông

En 1433, Lê Thái Tổ mourut. Lê Thái Tông lui succéda alors qu’il était encore très jeune, tandis que Lê Sát exerçait la fonction de régent et devint l’une des personnalités les plus puissantes de la cour.

Au début de l’ère Thiệu Bình, en 1434, Lê Lý, devenu l’objet de l’hostilité de Lê Sát, fut envoyé occuper la fonction de Đô tổng đốc de la région de Thanh Hoa. Au sixième mois de la même année, il fut transféré au poste de Đồng tổng quản de la région du Bas Bắc Giang.

Le fait qu’un grand serviteur ayant occupé de hautes fonctions au gouvernement central ait été envoyé en province montre que la position politique des fondateurs de la dynastie n’était pas toujours stable. Après que Lê Thái Tông eut personnellement pris en main le pouvoir et que Lê Sát eut été destitué de sa fonction de Tể tướng en 1437, Lê Lý fut rappelé à la cour. Il occupa alors le poste de Nhập nội thiếu úy et participa à la direction des affaires militaires des différentes gardes relevant du secteur occidental.

Ainsi, durant les premières années du règne de Lê Thái Tông, la carrière de Lê Lý connut une période de fluctuations : après avoir été un haut dignitaire du gouvernement central, il fut envoyé en province, avant d’être rappelé lorsque l’équilibre des pouvoirs au sein de la cour se modifia. Cette évolution montre qu’au-delà de ses mérites militaires, sa position dépendait également des transformations politiques de la première dynastie des Lê.

Mort et culte posthume

Selon le Đại Việt thông sử, Lê Lý mourut en la troisième année de l’ère Thái Hòa, soit en 1443. Après sa mort, en la quinzième année de l’ère Hồng Đức (1484), le roi Lê Thánh Tông lui conféra à titre posthume la fonction de Thái bảo et le titre de Phúc quốc công.

En dehors de cet espace cultuel à Lam Kinh, une rue de Bac Ninh-Ville porte également le nom de Lê Lý.

Appréciation et évaluation

Lê Lý fut l’une des figures représentatives de la génération des grands serviteurs formés au cours de l’insurrection de Lam Sơn. Sa vie fut avant tout liée à cette insurrection depuis ses débuts jusqu’à sa victoire. Il participa avec Lê Lợi au serment de Lũng Nhai, traversa les années les plus difficiles du soulèvement et prit directement part à de nombreuses campagnes majeures. Les batailles de Lạc Thủy, Bồ Mộng, Thi Lang, Trà Lân et Khả Lưu, ainsi que les opérations au Nghệ An, montrent le processus par lequel Lê Lý passa du statut de commandant chargé de la cavalerie à celui de général capable d’assumer des missions militaires de plus en plus importantes. Dans un premier temps, il fut principalement chargé de combattre et de préserver les forces insurgées ; par la suite, il reçut le commandement de troupes sur des théâtres d’opérations d’importance stratégique.

Le sommet de la carrière militaire de Lê Lý fut la campagne de Xương Giang en 1427. Il participa alors à deux étapes essentielles : la prise de la citadelle de Xương Giang avant l’arrivée des renforts Ming, puis la destruction de cette armée de secours après la défaite de Liễu Thăng à Chi Lăng. En particulier, le fait qu’il ait conduit, avec Lê Văn An, trente mille soldats en renfort, participé à la défaite de Lương Minh, puis à l’encerclement et à l’anéantissement de l’armée commandée par Thôi Tụ et Hoàng Phúc montre qu’il occupa une place notable dans la phase décisive de la guerre.

Après la victoire, il fut nommé Nhập nội tư mã, participa aux affaires de la cour, fut reconnu comme Suy trung Tán trị Hiệp mưu công thần et reçut ensuite le titre de Hương Thượng hầu. Il occupa encore plusieurs fonctions, notamment celles de Nhập nội kiểm hiệu Tư không et de Nhập nội thiếu úy, tout en participant à des missions importantes de la cour. Les hommes qui avaient directement contribué à l’établissement du pouvoir sur les champs de bataille devinrent ainsi la force centrale du nouveau gouvernement. Dans le cas de Lê Lý, ses mérites militaires constituèrent le fondement de son statut, mais le fait qu’il ait continué à se voir confier d’importantes responsabilités au sein de la cour montre qu’il participa également au processus de construction et de consolidation de l’appareil d’État.

Sous le règne de Lê Thái Tông, alors que Lê Sát exerçait la régence, Lê Lý fut victime de son hostilité et successivement envoyé à Thanh Hoa puis à Bắc Giang. Après la destitution de Lê Sát, il fut rappelé à la cour et reprit part aux affaires militaires. Ces bouleversements montrent que les mérites d’un général ne garantissaient pas nécessairement la stabilité de sa position politique.

La vie de Lê Lý peut être envisagée à travers trois dimensions successives de sa contribution. Premièrement, il fut l’un de ceux qui participèrent à l’insurrection de Lam Sơn et contribuèrent à son maintien durant les difficiles premières années. Deuxièmement, il fut l’un des généraux engagés dans les campagnes décisives, en particulier celle de Xương Giang, contribuant à la défaite de l’armée de renfort Ming et à l’issue victorieuse de la guerre. Troisièmement, après la guerre, il devint un grand serviteur participant aux affaires de la cour et contribua à la construction du gouvernement de la première dynastie des Lê. C’est précisément la continuité entre ces trois aspects qui détermine la place de Lê Lý dans l’histoire. Son image est ainsi liée aux deux grandes étapes des débuts de la dynastie Lê : la lutte pour recouvrer l’autonomie du pays et le processus d’établissement d’un nouveau pouvoir monarchique après la guerre.

Références bibliographiques

1. Lê Quý Đôn (2007), Đại Việt thông sử, Nxb Văn hóa Thông tin.
2. Trần Trọng Kim (2020), Việt Nam sử lược, Nxb Văn học.
3. Quốc sử quán triều Nguyễn (2007), Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Viên Sử học (dịch), Nxb Giáo dục.
4. Nguyễn Trãi (1956), Lam Sơn thực lục, Nxb Tân Việt.
5. Viện Khoa học Xã hội Việt Nam (1998), Đại Việt sử ký toàn thư, Hoàng Văn Lâu dịch và chú thích, Tập III, Nxb Khoa học Xã hội.

Tiếng Trung (中文)

身世

Lê Lý（1374—1443），又称 Nguyễn Lý，是自 Lê Lợi 创业初期便追随其左右的武将之一。他的故乡是 Lam Sơn 地区的 Dao Xá 村，即今 Thanh Hóa 省 Thọ Xuân 县 Xuân Lam 社一带。这里也是与 Lam Sơn 根据地以及 Lê Lợi 所领导的起义力量形成过程直接相关的地区。与同时代许多人物相比，有关 Lê Lý 出身及个人生活的资料并不丰富；正史主要记载的是他参加起义以后以及在战场上建功立业的经历。

Lê Lý 属于在起义正式爆发之前便已追随 Lê Lợi 的一批人物。1416年，他与 Lê Lợi 及其亲近将领一同参加 Lũng Nhai 会盟。《Đại Việt thông sử》（《大越通史》）记载，Lê Lợi 与十八名亲近臣属共同署名盟誓时，Lê Lý 也在其中。他参加 Lũng Nhai 会盟，是这一核心人物群体与 Lê Lợi 共同筹划起兵抗明的重要标志。

历史背景

Lê Lý 活跃于 Đại Việt 历史上的一个特殊时期，当时国家正处于明朝统治之下。1418年，Lam Sơn 起义爆发，而当时义军与明军之间的力量对比极为悬殊。起义初期，义军不得不频繁转移，依靠山林地形保存实力，同时通过组织小规模战斗和伏击，逐步削弱对方。

在最初几年中，他主要参加保卫根据地以及击退明军进攻的战斗。之后，他又参加 Nghệ An 地区的各次战役，义军也正是在这一地区逐步扩大控制范围。到1426年 Lam Sơn 军进军北方时，他奉命攻打 Xương Giang 城，并参加驻守 Đông Quan 南门。1427年，他又直接参加了在 Xương Giang 击溃明朝大规模援军的战役。

生平事业

自起义初期参加 Lam Sơn 起义

1418年，明军由宦官 Mã Kỳ 指挥大军进抵 Lam Sơn，企图威胁并消灭 Lê Lợi 的力量。面对这一局势，Lê Lợi 将军队撤至 Lạc Thủy，并设下伏兵等待敌军。

正月十三日，明军抵达后，Lê Lợi 命伏兵同时出击。Lê Lý 与 Lê Thạch、Đinh Bồ、Lê Ngân 等将领率军冲在最前，直接突入敌阵。义军斩杀明军三千余人，缴获军需物资和兵器，随后撤回 Chí Linh 山。

Lạc Thủy 之战对于起义初期具有重要意义。在义军力量尚弱的情况下，这类胜利帮助 Lê Lợi 保存了力量，并为继续抗战创造条件。对于 Lê Lý 而言，这是史料所记载的他最早的战功之一，同时也说明他属于起义初期直接参加最危险战斗的将领群体。

此后，Lê Lý 继续随 Lê Lợi 在 Chí Linh 地区作战。1420年，Lê Lợi 驻军 Mường Thôi 时，由 Lý Bân、Phương Chính 指挥的明军以史料所称的庞大兵力进攻义军。Lê Lợi 命 Lê Lý 与 Phạm Vấn、Lý Triện 率军先行迎击，并在 Bồ Mộng 设伏。

明军进入伏击区域后，义军发动攻击，使敌军遭受重大损失。但明军仍依仗兵力优势继续向 Lê Lợi 营地推进。义军又在 Thi Lang 布置伏兵，对明军发动突然袭击。此役明军损失惨重，被斩三千余人，将领 Lý An 和 Phương Chính 被迫逃走。

胜利以后，义军继续进军。Lê Lý 参加驻守 Lam Sơn、攻打 Trà Lân、进攻 Khả Lưu 关以及围攻 Nghệ An。他历经数十次战斗，屡建战功，逐步升任 Thiếu úy。

这一阶段的战功表明，Lê Lý 不仅是起义初期的参加者，同时也是一名在战场实践中不断成长的将领。从保卫根据地开始，他逐渐承担规模更大的军事任务，与义军一道扩大活动范围，并推动战争形势发生转变。

从 Nghệ An 到北方战场

在巩固力量并扩大活动区域以后，Lam Sơn 义军逐步调整战略方向。Nghệ An 成为发展力量、开辟北进道路的重要地区。Lê Lý 在这一时期参加了 Trà Lân、Khả Lưu 等战斗以及围攻 Nghệ An 的军事行动。

他不断出现在重要战役之中，说明 Lê Lợi 对这名将领十分信任。Lê Lý 最初是 Thiết đột 军骑兵卫的一名 Thứ thủ，之后逐渐承担更加重要的指挥任务。到1426年，Lê Lợi 率军北进并组织围攻 Đông Quan 时，Lê Lý 被调往一个关键战场：攻打 Xương Giang 城。

Xương Giang 位于从北部边境通往 Đông Quan 的战略交通线上。因此，控制该城直接关系到明朝能否派遣援军南下解救 Vương Thông。Lê Lợi 命 Lê Lý 与 Lê Sát 及其他将领共同进攻 Xương Giang，说明他当时已成为被派往对战争全局具有决定性意义地区作战的重要将领之一。

Xương Giang 战役

1426年，Lam Sơn 军进军北方并围攻 Đông Quan。Lê Lợi 分兵攻打明军各城。Lê Sát、Lê Thụ、Nguyễn Lý、Lê Lãnh 和 Lý Triện 奉命进攻 Xương Giang 城。

进入1427年初，战事日趋激烈。Lê Lợi 将 Lê Lý 召回，命他率本部兵力驻守 Đông Quan 城南门。这是一项重要任务，因为 Đông Quan 是明军在 Đại Việt 的指挥中心，当时正遭到 Lam Sơn 军的包围。

到了八月，Lê Lợi 又命 Lê Lý 随 Trần Hãn 进攻 Xương Giang。当时明军对 Xương Giang 城进行了极为顽强的防守。守将 Kim Dận 与 Lý Nhậm 组织坚守，使 Lam Sơn 军耗费较长时间才最终攻下城池。

据史料记载，义军筑土开道，并使用钩镰、长矛、强弩、火箭、火铳等武器，从四面同时发起进攻。最终，Xương Giang 城被攻破，Kim Dận 和 Lý Nhậm 均自杀身亡。

Xương Giang 的胜利具有特别重要的意义，因为就在这一时期，明朝援军正在向南推进。如果 Xương Giang 仍掌握在明军手中，援军便可利用此城作为向 Đông Quan 推进途中的据点。义军在援军抵达之前攻下城池，彻底改变了明军的作战条件。

Chi Lăng－Xương Giang 与决定性胜利

1427年九月，Liễu Thăng 率领明朝大批援军进入 Đại Việt。Lam Sơn 军在 Chi Lăng 进行阻击，并杀死 Liễu Thăng。然而，Liễu Thăng 的失败并不意味着整支明军援军已经被消灭。由 Thôi Tụ 和 Hoàng Phúc 指挥的大批兵力仍继续向南推进。

在这种情况下，Lê Lợi 命 Lê Lý 与 Lê Văn An 率三万军队前往支援 Lê Sát。这是 Lê Lý 在整个起义过程中所承担的规模最大的军事任务之一。

Lam Sơn 军抵达 Mã Yên 山后继续攻击明军，斩杀将领 Lương Minh。Thôi Tụ 和 Hoàng Phúc 带领残余部队试图向 Xương Giang 前进。但抵达当地后，明军才得知 Xương Giang 城已经被 Lam Sơn 军占领。由于失去了可以据守的城池，明军只得驻扎在空旷的野外。

Lê Lý 与 Lam Sơn 各将领从四面组织包围并协同进攻。最终，由 Thôi Tụ 和 Hoàng Phúc 指挥的军队被彻底击溃，Thôi Tụ、Hoàng Phúc 与大量明军一同被俘。

这场胜利与此前的 Chi Lăng 胜利以及攻克 Xương Giang 城直接相连。三个因素相互结合，使明朝这支大规模援军彻底失败：Liễu Thăng 在 Chi Lăng 被击败；Xương Giang 在援军抵达之前已经被 Lam Sơn 军占领；Thôi Tụ 和 Hoàng Phúc 所率剩余部队又在 Xương Giang 被消灭。

此次失败以后，Mộc Thạnh 被迫撤退，而驻守 Đông Quan 的 Vương Thông 也失去了等待援军的可能。明军不得不接受议和，并撤军回国。对于 Lê Lý 而言，Xương Giang 的胜利是其军事生涯的顶峰，也为他从 Lam Sơn 到 Bắc Hà、近十年追随 Lê Lợi 征战的经历画上了句号。

开国功臣

战争结束以后，黎初王朝建立。顺天元年（1428），Lê Lý 被授予 Nhập nội tư mã，参与朝政，并被列为 Suy trung Tán trị Hiệp mưu công thần。

这是他人生中的一个重要转折。如果说战争时期 Lê Lý 的地位主要由军事功绩确立，那么从1428年以后，他已经成为新政权的一员。

1429年，Lê Thái Tổ 命人镌刻功臣名牌。Lê Lý 被封为 Hương Thượng hầu。现有综合资料对于他在功臣名单中的次序有两种不同记载：《Đại Việt thông sử》相关部分记载其名列第六，而补充传记部分则称他与 Lê Văn Linh、Bùi Quốc Hưng 同列第三等。这一细节在正式出版时仍需直接与史料原文进行核对。

Lê Lý 此后仍被委以朝廷中的重要事务。1429年正月，他与六名大臣奉命持金册册立 Quốc vương 和 Hoàng thái tử。1430年，他被授予 Nhập nội kiểm hiệu Tư không。

这些官职和任务说明，Lê Lý 在黎朝初年的地位并不仅仅建立在战功之上。他已经成为被君主用于组织和运转新政权的功臣之一。

Lê Thái Tông 时期的政治变动

1433年，Lê Thái Tổ 去世，年幼的 Lê Thái Tông 即位，Lê Sát 担任辅政大臣，并成为朝廷中权力最大的政治人物之一。

Thiệu Bình 年号初期，即1434年，Lê Lý 因受到 Lê Sát 厌恶，被调任 Thanh Hoa 路 Đô tổng đốc。同年六月，他又改任 Bắc Giang hạ 路 Đồng tổng quản。

一位曾在中央担任高级官职的开国功臣被调往地方，说明这些开国功臣的政治地位并非始终稳定。1437年，Lê Thái Tông 开始亲自掌权，Lê Sát 被罢免 Tể tướng 职务以后，Lê Lý 被召回朝廷，出任 Nhập nội thiếu úy，并参知 Tây đạo 所属各卫军事。

因此，在 Lê Thái Tông 统治初期，Lê Lý 的仕途经历了一段起伏：他从中央重臣被外调地方，随后又随着朝廷权力关系发生变化而被召回。这一过程说明，除了军事功绩之外，他的政治地位也受到黎初王朝内部政治变化的影响。

去世与奉祀

据《Đại Việt thông sử》记载，Thái Hòa 三年（1443），Lê Lý 去世。去世以后，到 Hồng Đức 十五年（1484），他被 Lê Thánh Tông 追赠为 Thái bảo、Phúc quốc công。

除 Lam Kinh 的祭祀空间外，Bac Ninh市还有一条道路以 Lê Lý 的名字命名。

评价

Lê Lý 是从 Lam Sơn 起义中成长起来的开国功臣群体中的代表人物之一。他的一生首先与这场起义从初期直至最终胜利的全过程紧密相连。他曾与 Lê Lợi 一同参加 Lũng Nhai 会盟，经历起义最为艰苦的岁月，并直接参加多次重要战役。

Lạc Thủy、Bồ Mộng、Thi Lang、Trà Lân、Khả Lưu 和 Nghệ An 等地的战斗，展现了 Lê Lý 从一名负责骑兵的将领逐步成长为能够承担越来越重要军事任务的武将的过程。在早期，他的主要任务是作战和保护义军力量；后来，他则被派去指挥在具有战略意义地区进行的军事行动。

Lê Lý 军事生涯的顶峰，是1427年的 Xương Giang 战役。在这场战役中，他参加了两个关键阶段：一是在明朝援军到来之前攻克 Xương Giang 城；二是在 Liễu Thăng 于 Chi Lăng 战败以后继续歼灭明军援军。

尤其是他与 Lê Văn An 率领三万军队前往支援，击败 Lương Minh，并包围、消灭由 Thôi Tụ 和 Hoàng Phúc 指挥的军队，表明他在战争决定性阶段占有相当重要的位置。

战争胜利以后，他被授予 Nhập nội tư mã，参与朝政，并被列为 Suy trung Tán trị Hiệp mưu công thần，后来又被封为 Hương Thượng hầu。他继续担任 Nhập nội kiểm hiệu Tư không、Nhập nội thiếu úy 等职，同时参与朝廷的重要事务。

那些曾经直接在战场上参与创业的人，逐渐成为新政权的核心力量。对于 Lê Lý 而言，军事功绩是其政治地位得以确立的基础，而此后继续被委以重任，则说明他也参与了国家政权的建设和巩固过程。

Lê Thái Tông 在位时期，Lê Sát 掌握辅政大权，Lê Lý 因受到其厌恶而先后被调往 Thanh Hoa 和 Bắc Giang。Lê Sát 被罢职以后，他又被召回朝廷，继续参与军事事务。这些变化说明，一名将领即使功勋卓著，也并不意味着其政治地位始终稳定。

可以从三个相互衔接的层面来看待 Lê Lý 一生的贡献。

第一，他是在 Lam Sơn 起义最初艰难时期便参加并帮助维持起义力量的人物。

第二，他是参与决定性战役的武将之一，尤其是在 Xương Giang 战役中，为击败明朝援军并推动战争走向胜利作出了贡献。

第三，战争结束以后，他成为参与朝政的开国功臣，并参与黎初政权的建设。

正是这三个方面的连续性，构成了 Lê Lý 在历史上的地位。因此，Lê Lý 的形象同时与黎朝初年的两个历史阶段联系在一起：一是争取恢复国家自主权的斗争，二是战争结束以后建立新的君主政权的过程。

参考文献

1. Lê Quý Đôn (2007), Đại Việt thông sử, Nxb Văn hóa Thông tin.
2. Trần Trọng Kim (2020), Việt Nam sử lược, Nxb Văn học.
3. Quốc sử quán triều Nguyễn (2007), Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Viên Sử học (dịch), Nxb Giáo dục.
4. Nguyễn Trãi (1956), Lam Sơn thực lục, Nxb Tân Việt.
5. Viện Khoa học Xã hội Việt Nam (1998), Đại Việt sử ký toàn thư, Hoàng Văn Lâu dịch và chú thích, Tập III, Nxb Khoa học Xã hội.