Tên di sản: Lễ hội đình Trường Lâm
Tên gọi khác: Lễ hội làng Trường Lâm, Hội Trường Lâm
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Đình Trường Lâm, phường Việt Hưng, quận Long Biên, Hà Nội và không gian cộng đồng làng Trường Lâm
Thời gian tổ chức: Hội chính vào đầu tháng Hai âm lịch, trong đó ngày mùng 9 tháng Hai là ngày chính hội
Đối tượng thờ phụng: Linh Lang Đại vương, Công chúa Đào Hoa và Công chúa Phù Nương; Linh Lang Đại vương được tôn là Đức Thánh đệ nhất
Cộng đồng thực hành: Cộng đồng cư dân làng Trường Lâm cùng các dòng họ, bậc cao niên, thanh niên và những người tham gia thực hành nghi lễ tại đình
Nghi thức đặc trưng: Múa Lột rắn, rước nước, rước văn, tế Thánh; trong đó múa Lột rắn là nghi thức đặc sắc tiêu biểu của lễ hội
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận năm 2018.
Đình Trường Lâm và các vị thần được thờ phụng
Đình Trường Lâm là trung tâm tín ngưỡng của cộng đồng làng Trường Lâm, nơi thờ ba vị Thành hoàng gồm Linh Lang Đại vương, Công chúa Đào Hoa và Công chúa Phù Nương.
Trong đó, Linh Lang Đại vương giữ vị trí quan trọng nhất, được tôn là Đức Thánh đệ nhất. Theo thần tích được lưu truyền tại địa phương, Linh Lang là Hoàng tử Hoằng Chân, con vua Lý Thánh Tông, có công trong cuộc kháng chiến chống quân Tống vào thế kỷ XI.
Trong một lớp truyền thuyết khác được lưu truyền trong cộng đồng, Linh Lang Đại vương vốn là con Long Vương, đầu thai làm con vua Lý Thánh Tông, được gọi là Hoàng Lang. Khi giặc Tống xâm lược, Hoàng Lang xin vua cầm quân đánh giặc. Sau khi giặc tan, ngài hóa thành một con bạch xà dài trăm trượng, bò xuống hồ Tây rồi biến mất.
Hai vị thần còn lại là Công chúa Đào Hoa, còn gọi là Thiên tiên Đào Anh phu nhân, và Công chúa Phù Nương. Theo truyền thống địa phương, hai vị công chúa có công truyền dạy dân ca.
Lễ hội được cộng đồng tổ chức để tưởng nhớ công lao của các vị thánh, đồng thời cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, dân làng no ấm, khỏe mạnh và bình an.
Múa Lột rắn – nghi thức đặc sắc nhất của lễ hội
Nét nổi bật nhất của Lễ hội đình Trường Lâm là múa Lột rắn, một hình thức diễn xướng tái hiện sự tích Linh Lang Đại vương.
Theo truyền thuyết, sau khi hoàn thành việc đánh giặc, Linh Lang hóa thành Bạch xà rồi hóa Thánh. Điệu múa tái hiện quá trình Bạch xà ba lần lột xác trước khi trở về hậu cung.
Đội hình múa gồm 15 thanh niên chưa vợ được tuyển chọn kỹ lưỡng. Những người tham gia mặc trang phục truyền thống, bám nối tiếp vào nhau để tạo thành hình một con rắn dài, cùng phối hợp thực hiện các động tác trườn, bò, cuộn và uốn lượn.
Người giữ vai trò điều khiển cầm trống khẩu, vừa đánh trống, vừa hát đồng dao để dẫn dắt từng chuyển động của rắn.
Bạch xà lần lượt trải qua ba lần lột xác, tương ứng với khoảng thời gian một tuần hương và ba tuần rượu. Sau lần lột xác cuối cùng, rắn trườn vào hậu cung đình rồi biến mất. Phần đầu và đuôi rắn sau đó được thực hiện nghi thức “phần hoàng”, tức đem hóa.
Ý nghĩa của hình tượng Bạch xà
Múa Lột rắn trước hết là hình thức diễn xướng kể lại sự tích và ca ngợi công đức của Linh Lang Đại vương. Tuy nhiên, trong quan niệm của cộng đồng, hình tượng con rắn còn gắn với nước và việc trị thủy.
Những chuyển động uốn lượn, lên xuống của thân rắn được liên hệ với dòng nước. Vì vậy, nghi thức còn thể hiện mong muốn tiêu thoát nước, điều hòa nguồn nước và chế ngự những bất lợi do thủy tai gây ra.
Ý nghĩa này gắn chặt với môi trường sống và nền sản xuất nông nghiệp của cư dân đồng bằng Bắc Bộ, nơi nguồn nước vừa bảo đảm cho mùa màng vừa có thể trở thành mối đe dọa khi xảy ra ngập lụt.
Trong các nguồn tư liệu được cung cấp, đình Trường Lâm được nhấn mạnh là trường hợp đặc biệt: trong 269 nơi thờ Linh Lang Đại vương, chỉ đình Trường Lâm có điệu múa Lột rắn.
Rước nước, rước văn và tế Thánh
Bên cạnh múa Lột rắn, lễ hội còn bảo lưu nhiều nghi thức như rước nước, rước văn và tế Thánh.
Rước nước đặc biệt phù hợp với lớp ý nghĩa trị thủy của lễ hội. Nước không chỉ gắn với sản xuất nông nghiệp mà còn hiện diện trong hệ thống biểu tượng liên quan đến Linh Lang Đại vương và hình tượng Bạch xà.
Rước văn và tế Thánh thể hiện lòng thành kính của dân làng đối với các vị Thành hoàng, tưởng nhớ công lao bảo vệ đất nước, giúp dân và truyền dạy những giá trị văn hóa cho cộng đồng.
Trong những dịp tổ chức quy mô lớn, đoàn rước còn có sự tham gia của cộng đồng từ những địa phương có quan hệ với hệ thống thần tích, như Bồng Lai – quê Thánh Mẫu và Đình Bảng – quê hương Lý Bát Đế.
Phần hội và sinh hoạt cộng đồng
Sau các nghi thức trang trọng là những hoạt động văn hóa, thể thao và vui chơi cộng đồng.
Các nguồn tư liệu ghi nhận nhiều hoạt động như múa rồng, đá cầu, bóng chuyền hơi, cờ tướng, chọi gà, bóng bàn, thư pháp và biểu diễn dân ca. Trong những kỳ hội lớn còn có các canh hát quan họ với sự tham gia của các liền anh, liền chị Bắc Ninh.
Qua đó, lễ hội trở thành không gian gặp gỡ của cộng đồng, nơi những nghi lễ tín ngưỡng được kết hợp với hoạt động vui chơi, diễn xướng và giao lưu văn hóa.
Gìn giữ và trao truyền điệu múa Lột rắn
Theo tư liệu địa phương, nghi thức múa Lột rắn và lễ hội làng Trường Lâm đã có từ khoảng thế kỷ XV, gắn với quá trình hình thành đình làng.
Việc thực hành điệu múa đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ của 15 người trong cùng một đội hình. Vì vậy, các thanh niên được tuyển chọn phải tham gia tập luyện để nắm được cách di chuyển, phối hợp và trình diễn đúng nghi thức.
Sự tham gia của những thế hệ thanh niên trong làng giúp điệu múa không chỉ tồn tại dưới dạng câu chuyện hay ký ức của các bậc cao niên mà tiếp tục được thực hành trong chính không gian lễ hội.
Giá trị của Lễ hội đình Trường Lâm
Giá trị lịch sử: Lễ hội gắn với việc tưởng niệm Linh Lang Đại vương và các vị thánh được thờ tại đình Trường Lâm, trong đó thần tích địa phương gắn Linh Lang với Hoàng tử Hoằng Chân và cuộc kháng chiến chống quân Tống thời Lý.
Giá trị tín ngưỡng: Việc thờ Linh Lang Đại vương, Công chúa Đào Hoa và Công chúa Phù Nương thể hiện lòng thành kính của cộng đồng đối với các vị thần bảo trợ, đồng thời gửi gắm ước vọng về bình an, sức khỏe, mưa thuận gió hòa và mùa màng tươi tốt.
Giá trị trị thủy và văn hóa nông nghiệp: Hình tượng Bạch xà uốn lượn như dòng nước cùng nghi thức rước nước phản ánh mong muốn điều hòa nguồn nước, tiêu thoát thủy tai và bảo đảm điều kiện thuận lợi cho đời sống sản xuất của cư dân nông nghiệp.
Giá trị diễn xướng: Múa Lột rắn là thành tố đặc sắc nhất của lễ hội, kết hợp động tác tập thể, trống khẩu, lời đồng dao và trình tự ba lần lột xác để tái hiện sự tích Linh Lang Đại vương.
Giá trị độc đáo: Theo tư liệu được ghi nhận, trong hàng trăm địa điểm thờ Linh Lang Đại vương, đình Trường Lâm là nơi duy nhất bảo lưu nghi thức múa Lột rắn, tạo nên bản sắc riêng cho lễ hội.
Giá trị cộng đồng: Các nghi thức rước nước, rước văn, tế Thánh, múa Lột rắn cùng nhiều hoạt động văn hóa – thể thao huy động sự tham gia của nhiều thế hệ, qua đó củng cố sự gắn kết của cộng đồng làng Trường Lâm.
Giá trị giáo dục và trao truyền: Lễ hội giúp thế hệ sau hiểu về các vị thần được cộng đồng phụng thờ, đạo lý tri ân người có công và truyền thống của quê hương. Việc thanh niên trực tiếp tập luyện, thực hành múa Lột rắn góp phần trao truyền nghi thức qua các thế hệ.
Lễ hội đình Trường Lâm là một sinh hoạt văn hóa – tín ngưỡng đặc sắc của cộng đồng cư dân vùng Long Biên, nơi tín ngưỡng thờ Linh Lang Đại vương hòa quyện với những quan niệm lâu đời về nước và trị thủy của cư dân nông nghiệp. Nét tiêu biểu nhất của lễ hội là múa Lột rắn, với 15 thanh niên kết thành hình Bạch xà, thực hiện ba lần lột xác trước khi trườn vào hậu cung, tái hiện sự tích Linh Lang Đại vương hóa Thánh. Cùng với rước nước, rước văn, tế Thánh và các sinh hoạt cộng đồng, nghi thức này vừa duy trì ký ức về các vị thần được thờ phụng, vừa thể hiện ước vọng mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt và cuộc sống bình an. Với những giá trị tiêu biểu đó, Lễ hội đình Trường Lâm được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2018.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
