Tên di sản: Lễ hội đền Bạch Mã
Loại hình: Lễ hội truyền thống
Không gian thực hành: Đền Bạch Mã, thôn Tân Hà, xã Võ Liệt, huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An; Phủ Ngoại tại thôn Khai Tiến, phần mộ tướng Phan Đà ở xã Thanh Long và các thôn trên tuyến rước.
Thời gian tổ chức: Từ ngày 8 đến ngày 12 tháng Hai âm lịch hằng năm. Trước đây, lễ hội được tổ chức vào ngày 13 tháng Sáu âm lịch, tương truyền là ngày húy của tướng Phan Đà.
Đối tượng thờ phụng: Danh tướng Phan Đà và các vị thần được phối thờ tại đền; trong lễ hội có nghi thức tưởng nhớ thân phụ, thân mẫu của tướng Phan Đà.
Cộng đồng thực hành: Nhân dân xã Võ Liệt, xã Thanh Long và các làng trên tuyến rước; Ban nghi lễ, đội tế, đội rước kiệu và những người tham gia hội vật cù.
Nghi lễ đặc trưng: Khai quang, tẩy uế; mộc dục; lễ thỉnh mời tướng Phan Đà tại phần mộ; rước bài vị thần về Phủ Ngoại; lễ yết cáo; đại tế và lễ tạ.
Trò hội đặc trưng: Vật cù, đặc biệt là hình thức cù gôn, gắn với truyền thuyết tướng Phan Đà tuyển mộ và rèn luyện binh lính.
Ghi danh: Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 2969/QĐ-BVHTTDL ngày 27/8/2019 của Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
Lễ hội đền Bạch Mã gắn với ngôi đền được xây dựng theo chiếu chỉ của vua Lê Thái Tổ để thờ danh tướng Phan Đà. Trải qua khoảng 500 năm, lễ hội đã trở thành một sinh hoạt tín ngưỡng quan trọng của cộng đồng cư dân vùng Thanh Chương. Trong lịch sử, việc tế lễ tại đền từng được triều đình quy định theo nghi thức nhà nước, với sự tham gia chủ tế của quan lại. Ngày nay, lễ hội tiếp tục duy trì những nghi thức tưởng nhớ công đức vị tướng, đồng thời bảo lưu trò vật cù được cộng đồng lý giải bằng câu chuyện tuyển quân trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.
Đền Bạch Mã và danh tướng Phan Đà
Đền Bạch Mã nằm tại thôn Tân Hà, xã Võ Liệt, huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An. Theo tư liệu địa phương, đền được vua Lê Thái Tổ ban chiếu chỉ xây dựng để thờ danh tướng Phan Đà, người có công trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn chống quân Minh vào thế kỷ XV. Ngôi đền còn gắn với những sự kiện trong hành trình tiến về phương Nam của các triều đại phong kiến, từng là nơi các bậc vua chúa đến dâng hương và lưu trú.
Theo truyền thuyết, khi tham gia nghĩa quân Lê Lợi, Phan Đà được giao cai quản vùng Thổ Du và tuyển mộ trai tráng địa phương để bổ sung lực lượng chiến đấu. Ông đã sử dụng trò vật cù làm hình thức lựa chọn những người khỏe mạnh, nhanh nhẹn, có khả năng phối hợp và sức bền. Tục chơi này về sau được duy trì trong lễ hội đền Bạch Mã, trở thành một cách tưởng nhớ công trạng của vị tướng.
Trong lịch sử, đền Bạch Mã từng được xếp vào hàng “Điển lễ Quốc tế, quốc tạo”, nghĩa là việc tế lễ được quy định theo nghi thức nhà nước và do quan triều đình làm chủ tế. Điều này cho thấy vị trí quan trọng của ngôi đền trong đời sống tín ngưỡng và nghi lễ của địa phương dưới các triều đại phong kiến.
Từ ngày húy tháng Sáu đến hội xuân tháng Hai
Theo lệ xưa, lễ hội đền Bạch Mã thường được tổ chức vào ngày 13 tháng Sáu âm lịch, được coi là ngày húy của tướng Phan Đà, đồng thời trùng với dịp lễ Kỳ phúc Lục Ngoạt. Trong khoảng thời gian từ năm 1945 đến năm 1994, do những biến động lịch sử, lễ hội chỉ được duy trì với các nghi thức tế lễ đơn giản, không tổ chức rước kiệu như trước. Tuy nhiên, trò vật cù vẫn được cộng đồng duy trì với quy mô đáng kể, trở thành một trong những thực hành truyền thống ít bị gián đoạn.
Sau khi đền Bạch Mã được xếp hạng di tích quốc gia năm 1994, nhân dân địa phương từng bước khôi phục các nghi thức rước và tế lễ. Do ngày hội cũ diễn ra vào thời điểm nắng nóng cao điểm ở miền Trung, cộng đồng chuyển thời gian tổ chức sang ngày 8 đến ngày 12 tháng Hai âm lịch. Đây cũng là thời điểm đầu xuân, khi công việc đồng áng chưa quá bận rộn và thiên nhiên bước vào mùa sinh trưởng.
Lễ khai quang, tẩy uế và thỉnh mời thần tại phần mộ
Rạng sáng ngày 8 tháng Hai, lễ hội mở đầu bằng nghi thức khai quang, tẩy uế. Nước dùng trong lễ mộc dục được lấy tại nơi hợp lưu của sông Rộ, sông Giăng và sông Lam, kết hợp với các loại lá thơm. Việc sử dụng nước từ những dòng sông trong vùng tạo nên mối liên hệ giữa nghi lễ thờ thần và không gian sông nước của cư dân Thanh Chương.
Sau nghi thức tại đền, Ban nghi lễ đến phần mộ tướng Phan Đà ở xóm 4, xã Thanh Long để khai quang và làm lễ thỉnh mời Ngài về dự hội. Theo tục truyền, sau khi Phan Đà qua đời, thi hài ông được an táng trên một bãi đất cao ráo ở Thanh Long và giao cho dân làng chăm lo hương khói. Dù nghi lễ tại phần mộ không tổ chức quy mô lớn, các thủ tục tế lễ và lễ vật vẫn phải được chuẩn bị đầy đủ.
Trong lời khấn, chủ tế kính mời tướng Phan Đà về dự hội, đồng thời cầu mong thời tiết thuận lợi để nhân dân và du khách thập phương tham dự lễ hội được bình an, may mắn. Tiếp đó, Ban nghi lễ đến Phủ Ngoại tại thôn Khai Tiến, xã Võ Liệt để làm lễ tạ ơn thân sinh của vị tướng, chuẩn bị cho cuộc rước chính vào ngày hôm sau.
Lễ rước thần về Phủ Ngoại tạ ơn cha mẹ
Chiều ngày 9 tháng Hai, nhân dân tổ chức rước bài vị tướng Phan Đà từ đền Bạch Mã về Phủ Ngoại, làm lễ tưởng nhớ thân phụ, thân mẫu và thỉnh mời các vị về dự hội. Đây là một trong những nghi thức quan trọng nhất của lễ hội, vừa tôn vinh công trạng vị tướng, vừa thể hiện lòng biết ơn đối với những người đã sinh thành, dưỡng dục Ngài.
Những người tham gia đội rước được lựa chọn theo các tiêu chí về sức khỏe và phẩm chất đạo đức. Đặc biệt, đội khiêng kiệu phải là những trai tráng khỏe mạnh, có gia đình nề nếp và được tập duyệt trước lễ hội nhiều ngày. Theo lời kể của các bậc cao niên, trước đây việc tuyển chọn phu kiệu còn gắn với những cuộc thi vật cù giữa các làng, qua đó lựa chọn những người đủ sức đảm nhiệm công việc rước thần.
Đoàn rước có hai kiệu lớn, gồm một kiệu long đình và một kiệu bành dùng để rước thần Phan Đà cùng các vị thần phối tế, ngoài ra còn có một kiệu nhỏ chở lễ vật đi trước. Đi cùng đoàn là những người mang đồ tế khí, binh khí, gươm, đao và các vật dụng nghi trượng. Sau nghi thức xuất quân tại đền, tiếng trống lệnh vang lên, các đội hình tập trung tại sân đền rồi lần lượt khởi hành theo thứ tự đã định.
Bảy điểm nghinh đón thần trên đường rước
Một nét riêng của lễ rước đền Bạch Mã là đoàn kiệu đi qua bảy thôn thuộc hai xã Võ Liệt và Thanh Long, gồm Tân Hà, Trường Yên, Trung Đức, Lam Giang, Khai Tiến, Liên Kỳ và Tiên Thanh. Tại mỗi thôn, nhân dân chuẩn bị một điểm nghinh đón với hương án, cỗ chay, cỗ mặn và các lễ vật dâng thần.
Những cụ cao niên có uy tín trong làng, mặc áo dài và khăn đóng truyền thống, đại diện cộng đồng đón đoàn rước. Khi kiệu đi qua, đoàn dừng lại để các vị cao niên cùng nhân dân làm lễ bái tạ tướng Phan Đà. Người dân trong thôn cũng đến dâng hương, cầu mong thần ban phúc lộc, sức khỏe và sự bình an.
Việc dừng kiệu tại các điểm nghinh đón không chỉ thể hiện sự tôn kính của từng làng đối với vị tướng mà còn giúp đoàn rước nghỉ chân và châm thêm hương trên hành trình dài. Nhờ đó, cuộc rước trở thành hoạt động chung của nhiều cộng đồng dân cư, chứ không chỉ giới hạn trong phạm vi thôn có đền thờ.
Lễ tế thân phụ, thân mẫu tại Phủ Ngoại
Khi đoàn rước đến Phủ Ngoại, kiệu và bài vị tướng Phan Đà được đặt ở vị trí chính giữa, quay mặt vào nơi thờ. Nhân dân cùng du khách đứng phía sau để Ban nghi lễ chuẩn bị lễ vật và tiến hành nghi thức tế thân phụ, thân mẫu của vị tướng. Chủ tế dâng hương, kính mời các vị về dự hội cùng con.
Nghi lễ tại Phủ Ngoại được thực hiện trang trọng nhưng không kéo dài, nhằm bảo đảm đoàn rước trở về đền Bạch Mã đúng thời gian tiến hành lễ yết cáo. Trong nghi thức yết cáo, chủ tế trình báo với các vị thần linh về việc tổ chức lễ hội và kính thỉnh các vị về chứng giám, phù hộ.
Một lễ vật đặc trưng không thể thiếu trong lễ yết cáo là mâm cá sông rán, món ăn quen thuộc của cư dân ven sông Lam. Chi tiết này cho thấy những sản vật và tập quán ẩm thực địa phương cũng được đưa vào hệ thống lễ vật truyền thống của lễ hội.
Lễ đại tế và lễ tạ
Ngày 10 tháng Hai, dân làng tổ chức lễ đại tế tại đền Bạch Mã để tưởng nhớ công đức tướng Phan Đà và các vị thần được thờ phụng. Đây là nghi thức trang trọng, tiếp nối chuỗi hoạt động khai quang, thỉnh mời thần tại phần mộ, rước kiệu và tế thân phụ, thân mẫu ở Phủ Ngoại.
Sau lễ đại tế là lễ tạ, bày tỏ lòng biết ơn đối với các vị thần linh cùng thân phụ, thân mẫu của tướng Phan Đà đã phù hộ cho lễ hội diễn ra tốt đẹp. Những nghi thức này góp phần hoàn chỉnh diễn trình tế lễ truyền thống, thể hiện sự thành kính của cộng đồng đối với vị tướng có công trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.
Vật cù – trò hội gắn với tích tuyển quân của Phan Đà
Bên cạnh các nghi lễ thờ thần, vật cù là trò hội đặc sắc nhất của lễ hội đền Bạch Mã. Đây được xem là một tục hèm, tái hiện câu chuyện tướng Phan Đà tuyển mộ và rèn luyện binh lính trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.
Theo truyền thuyết, khi được giao tuyển quân tại vùng Thổ Du, Phan Đà đã tổ chức thi vật cù để tìm những trai tráng khỏe mạnh, nhanh nhẹn và có khả năng chiến đấu. Trò chơi vừa giúp lựa chọn người đủ sức tham gia nghĩa quân, vừa là hình thức rèn luyện thể lực, sự khéo léo và khả năng phối hợp giữa các thành viên.
Quả cù được làm từ củ chuối hột loại lớn, đẽo thành hình tròn có đường kính khoảng 30cm, nặng từ 5 đến 7kg. Sau khi đẽo, quả cù được luộc qua nước sôi rồi phơi nắng kỹ để tăng độ dẻo, hạn chế nứt vỡ trong quá trình thi đấu. Việc chuẩn bị quả cù đòi hỏi kinh nghiệm và là một phần trong tập quán tổ chức trò hội của cộng đồng.
Ba hình thức vật cù và luật chơi cù gôn
Trước đây, hội đền Bạch Mã có ba hình thức vật cù là cù gôn, cù đẩy và cù nước. Ngày nay, hình thức thường được tổ chức là cù gôn, với hai đội tranh tài trên một sân đấu có hố đích ở hai đầu.
Mỗi đầu sân được đào một hố rộng và sâu khoảng 50cm × 50cm, phía trên cắm một lá cờ hội. Mỗi đội có bảy người, một trận đấu kéo dài khoảng 15 phút. Hai đội tranh nhau quả cù và tìm cách đưa cù vào hố của đối phương để ghi điểm, nhưng không được ôm hoặc vật người chơi bên kia.
Do quả cù có trọng lượng lớn và mặt sân thường diễn ra những pha tranh chấp quyết liệt, người chơi phải có sức khỏe, sự nhanh nhẹn và khả năng phối hợp tốt. Mỗi trận cù vì thế vừa là cuộc đấu sức, vừa đòi hỏi chiến thuật, sự khéo léo và tinh thần đồng đội.
Theo quan niệm dân gian, làng nào có đội vật cù giành giải thì năm đó sẽ gặp nhiều may mắn, lúa ngô được mùa, chăn nuôi phát triển, người già và trẻ nhỏ đều khỏe mạnh. Giải thưởng tuy mang tính tượng trưng nhưng kết quả cuộc thi lại gắn với mong ước về sự no đủ và thịnh vượng của cộng đồng.
Ngoài việc tái hiện cách tướng Phan Đà tuyển quân, trò vật cù còn được cộng đồng và các tư liệu nghiên cứu liên hệ với tín ngưỡng thờ Mặt trời của cư dân nông nghiệp trồng lúa nước. Quả cù hình tròn trở thành một biểu tượng được lý giải trong mối liên hệ với Mặt trời, mùa màng và sự sinh trưởng.
Bởi vậy, việc tranh cù không chỉ thể hiện sức mạnh của những người tham gia mà còn gắn với niềm tin về một năm sản xuất thuận lợi. Quan niệm đội thắng sẽ mang lại mùa màng tốt tươi cho làng cho thấy trò chơi đã vượt ra ngoài ý nghĩa thi đấu thông thường để trở thành một thực hành văn hóa mang tính cầu phúc.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Lễ hội tưởng nhớ danh tướng Phan Đà, người được truyền thuyết địa phương ghi nhận có công tham gia cuộc khởi nghĩa Lam Sơn chống quân Minh. Các nghi thức thỉnh mời thần tại phần mộ, rước bài vị và đại tế góp phần duy trì ký ức cộng đồng về một nhân vật có công với đất nước.
Giá trị tín ngưỡng: Lễ hội phản ánh sự tôn kính của nhân dân đối với tướng Phan Đà và các vị thần được thờ tại đền Bạch Mã. Những nghi thức khai quang, mộc dục, yết cáo, đại tế và lễ tạ thể hiện mong ước được thần linh phù hộ cho cuộc sống bình an, mùa màng thuận lợi.
Giá trị của nghi lễ rước: Cuộc rước bài vị tướng Phan Đà từ đền Bạch Mã về Phủ Ngoại để tế thân phụ, thân mẫu là nét đặc sắc của lễ hội. Đặc biệt, bảy điểm nghinh đón thần tại bảy thôn tạo nên một hành trình nghi lễ kết nối nhiều cộng đồng làng xã, nơi người dân cùng dâng hương và bày tỏ lòng tri ân đối với vị tướng.
Giá trị lịch sử – truyền thuyết: Trò vật cù được cộng đồng giải thích bằng câu chuyện Phan Đà sử dụng hình thức thi đấu để tuyển chọn và rèn luyện nghĩa quân. Qua việc duy trì trò chơi, truyền tích về vị tướng không chỉ được kể lại mà còn được tái hiện bằng những cuộc tranh tài cụ thể trong lễ hội.
Giá trị văn hóa nông nghiệp: Quả cù hình tròn được liên hệ với biểu tượng Mặt trời trong tín ngưỡng của cư dân trồng lúa nước. Quan niệm đội thắng vật cù sẽ đem lại mùa màng tốt tươi, chăn nuôi phát triển và sức khỏe cho dân làng phản ánh mong ước về sự sinh sôi, no đủ của cộng đồng.
Giá trị cộng đồng: Lễ hội có sự tham gia của nhiều làng thuộc vùng Võ Liệt và Thanh Long, từ việc chuẩn bị lễ vật, tổ chức các điểm nghinh đón đến tuyển chọn phu kiệu và đội vật cù. Những hoạt động này góp phần duy trì tinh thần đoàn kết, sự phối hợp và trách nhiệm chung trong việc gìn giữ lễ hội truyền thống.
Giá trị đạo lý – nhân văn: Nghi thức rước thần về Phủ Ngoại để tạ ơn cha mẹ tướng Phan Đà thể hiện đạo lý hiếu kính và lòng biết ơn đối với công lao sinh thành, dưỡng dục. Cùng với việc tưởng nhớ vị tướng hy sinh vì đất nước, lễ hội tiếp tục trao truyền tinh thần “uống nước nhớ nguồn” và “ăn quả nhớ kẻ trồng cây” cho các thế hệ.
Điểm đặc biệt nhất của Lễ hội đền Bạch Mã nằm ở sự kết hợp giữa cuộc rước thần tạ ơn cha mẹ và trò vật cù tái hiện việc tuyển quân của danh tướng Phan Đà. Từ nghi thức lấy nước tại nơi hợp lưu ba dòng sông Rộ, Giăng và Lam để làm lễ mộc dục, cuộc rước bài vị đi qua bảy điểm nghinh đón của bảy thôn, lễ tế thân phụ, thân mẫu tại Phủ Ngoại với mâm cá sông rán, đến những trận vật cù bằng quả cù làm từ củ chuối hột nặng 5–7kg, mỗi chi tiết đều gắn với truyền thống và đời sống văn hóa của cư dân Thanh Chương. Đặc biệt, trò vật cù vừa tái hiện câu chuyện Phan Đà tuyển chọn nghĩa quân, vừa gửi gắm ước vọng về mùa màng bội thu, con người khỏe mạnh và cuộc sống no đủ. Lễ hội qua đó không chỉ tưởng nhớ vị tướng có công chống giặc ngoại xâm mà còn duy trì những phong tục tín ngưỡng, đạo lý và sinh hoạt cộng đồng được trao truyền qua nhiều thế hệ. Với những giá trị tiêu biểu ấy, Lễ hội đền Bạch Mã được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 2969/QĐ-BVHTTDL ngày 27/8/2019.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
