Niên đại: Khoảng nửa sau thế kỷ XVII
Chất liệu: Lụa, kỹ thuật hội họa truyền thần
Kích thước: Cao khoảng 1,60 m; rộng khoảng 1,00 m
Loại hình: Tranh chân dung truyền thần
Nơi phát hiện: Gia đình dòng họ Nguyễn Quán tại làng Vạn Hà, huyện Thiệu Hóa, tỉnh Thanh Hóa.
Đơn vị lưu giữ: Dòng họ Nguyễn Quán, thị trấn Vạn Hà, huyện Thiệu Hóa, tỉnh Thanh Hóa
Giới thiệu hiện vật
Hiện vật là bức tranh chân dung truyền thần khắc họa Tham tụng Nguyễn Quán Nho (1638–1708), hiệu Giản Trai, một danh thần nổi tiếng thời Lê Trung hưng, từng giữ các chức Thượng thư bộ Binh, Thượng thư bộ Lễ và Tham tụng trong phủ chúa Trịnh. Ông quê tại xã Vãn Hà, huyện Thụy Nguyên, trấn Thanh Hoa, đỗ Đệ tam giáp đồng tiến sĩ xuất thân khoa Đinh Mùi (1667) dưới triều vua Lê Huyền Tông. Trải qua nhiều chức vụ trọng yếu, Nguyễn Quán Nho được sử sách ghi nhận bởi lối hành xử khoan hậu, chú trọng chỉnh đốn quan trường và chăm lo đời sống dân chúng. Bức chân dung được hậu duệ dòng họ Nguyễn Quán lưu truyền qua nhiều thế hệ, tương truyền do một họa sĩ triều Thanh thực hiện trong thời gian ông đi sứ phương Bắc. Tuy nhiên, tác giả và niên đại chính xác của tác phẩm hiện chưa được xác định bằng kết quả giám định độc lập.
Về bố cục và phong cách tạo hình, Nguyễn Quán Nho được khắc họa trong tư thế ngồi chính diện, thân hình cân đối, dáng vẻ đĩnh đạc, khoan thai. Ông đội mũ màu đen có dáng dựng cao, thân khoác áo giao lĩnh rộng màu vàng nâu, phần cổ áo sẫm màu giao chéo trước ngực, tay cầm quạt. Gương mặt được thể hiện theo lối truyền thần tả thực với vầng trán rộng, đôi mắt nhìn thẳng, sống mũi cao, ria mép và chòm râu ngắn, tạo nên phong thái điềm đạm của một bậc văn thần. Đặc biệt, trang phục với cổ áo giao lĩnh cùng dáng mũ đặc trưng là những chi tiết có giá trị nghiên cứu về thường phục của tầng lớp quan lại, trí thức Đại Việt thế kỷ XVII. Những đặc điểm này đã được các nhóm nghiên cứu cổ phục sử dụng làm căn cứ phỏng dựng trang phục thời Lê Trung hưng.
Về kỹ thuật, tác phẩm sử dụng lối tạo hình chính diện, lấy khuôn mặt và thân hình nhân vật làm trọng tâm, hạn chế những yếu tố trang trí phụ trợ nhằm làm nổi bật diện mạo người được vẽ. Những đường nét khuôn hình mềm mại, phối hợp sắc màu trầm ấm cùng cách xử lý nếp áo tạo nên vẻ trang nghiêm mà gần gũi. Phía trên bức tranh còn có những dòng chữ Hán ghi lại thân thế và phẩm chất của Nguyễn Quán Nho, trong đó nhấn mạnh xuất thân khoa bảng, đức tính khoan hậu, cương trực và lòng trung quân ái quốc. Qua thời gian, bề mặt tranh xuất hiện nhiều vết rạn và những vùng màu suy giảm, cho thấy tính chất mong manh của chất liệu lụa cổ cũng như yêu cầu bảo quản nghiêm ngặt đối với hiện vật.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Là tư liệu hội họa quý hiếm gắn liền với cuộc đời và sự nghiệp của Tham tụng Nguyễn Quán Nho, một đại thần có ảnh hưởng trong hoạt động chính trị, hành chính và ngoại giao thời Lê Trung hưng. Tác phẩm góp phần lưu giữ diện mạo một nhân vật lịch sử từng tham gia nhiều đoàn sứ bộ sang nhà Thanh và đảm nhiệm các chức vụ trọng yếu trong triều đình. Những đặc điểm về mũ áo, tư thế, phụ kiện cùng nội dung chữ Hán trên tranh cung cấp nguồn cứ liệu trực quan để nghiên cứu thân thế, địa vị xã hội và văn hóa quan lại Đại Việt thế kỷ XVII.
Giá trị văn hóa: Thể hiện truyền thống tôn kính tổ tiên, tưởng nhớ công đức của các bậc hiền tài và ý thức bảo lưu di sản trong văn hóa dòng họ Việt Nam. Việc hậu duệ họ Nguyễn Quán gìn giữ bức tranh qua nhiều thế hệ phản ánh vai trò của gia đình, dòng tộc trong việc duy trì ký ức lịch sử và truyền thống khoa bảng. Đồng thời, những lời đề tặng trên tranh còn thể hiện quan niệm đạo đức Nho giáo về người quân tử, đề cao lòng trung nghĩa, sự khoan hậu và trách nhiệm của người làm quan đối với quốc gia, dân chúng.
Giá trị nghệ thuật: Là hiện vật tiêu biểu cho nghệ thuật chân dung truyền thần truyền thống với phương thức tạo hình chú trọng diện mạo, thần thái và địa vị của nhân vật. Bố cục chính diện, đường nét giản lược nhưng mạch lạc cùng sự phối hợp các gam màu trầm tạo nên vẻ trang trọng, ổn định của tổng thể tác phẩm. Nghệ thuật xử lý khuôn mặt, nếp áo và tư thế ngồi cho thấy nỗ lực kết hợp giữa lối biểu đạt mang tính biểu tượng với yêu cầu ghi nhận đặc điểm cá nhân. Bức tranh cũng góp phần làm phong phú nguồn tư liệu nghiên cứu về kỹ thuật hội họa trên lụa và nghệ thuật chân dung quý tộc thời Lê Trung hưng.
Giá trị độc đáo: Là một trong những bức chân dung đại thần thế kỷ XVII hiếm hoi được dòng họ lưu giữ và truyền lại, đặc biệt có giá trị bởi mối liên hệ trực tiếp với một nhân vật lịch sử có thân thế và sự nghiệp được ghi chép trong chính sử. Theo truyền khẩu của dòng họ, tác phẩm được thực hiện bởi một họa sĩ triều Thanh trong chuyến đi sứ của Nguyễn Quán Nho, mở ra hướng nghiên cứu đáng chú ý về giao lưu hội họa giữa Đại Việt và Trung Hoa. Hệ thống trang phục, dáng mũ, phụ kiện và những dòng chữ Hán trên tranh còn là nguồn tư liệu quan trọng phục vụ nghiên cứu, phỏng dựng cổ phục cũng như số hóa, bảo tồn di sản mỹ thuật truyền thống.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
