Niên đại: Khoảng thế kỷ XV–XVI
Chất liệu: Gốm men trắng
Kích thước: Chưa xác định
Loại hình: Đồ gốm cung đình
Nơi phát hiện: Khu di tích khảo cổ học 18 Hoàng Diệu, Ba Đình, Hà Nội
Đơn vị lưu giữ: Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội
Giới thiệu hiện vật
Hiện vật là chiếc đĩa gốm men trắng vẽ lam mang dòng chữ Hán “Trường Lạc” (長樂), có niên đại khoảng thế kỷ XV–XVI, thời Lê sơ, được phát hiện tại khu di tích khảo cổ học Hoàng thành Thăng Long. Đây là một trong những hiện vật thuộc sưu tập gốm sứ gắn với cung Trường Lạc, không gian sinh hoạt của Trường Lạc Thánh Từ Hoàng hậu Nguyễn Thị Hằng, vợ vua Lê Thánh Tông, mẹ vua Lê Hiến Tông. Trong lịch sử, bà từng được tôn phong Hoàng thái hậu và Thái hoàng thái hậu, có vị thế đặc biệt quan trọng trong hậu cung nhà Lê. Những phát hiện khảo cổ học tại Hoàng thành Thăng Long năm 2002 đã làm xuất lộ nhiều đồ gốm mang minh văn “Trường Lạc”, “Trường Lạc cung” và “Trường Lạc khố”, góp phần xác định sự tồn tại của hệ thống vật dụng phục vụ cung điện này.
Về hình dáng và đặc điểm tạo hình, đĩa có dạng tròn, lòng nông, thành mở rộng và chân đế thấp, phù hợp với công năng đựng thực phẩm hoặc phục vụ sinh hoạt ăn uống. Bề mặt được phủ lớp men trắng, trong lòng viết hai chữ Hán “Trường Lạc” bằng màu lam. Hình thức trang trí tương đối giản lược, không sử dụng những đồ án rồng, phượng hay hoa lá cầu kỳ thường thấy trên một số loại gốm ngự dụng cao cấp thời Lê sơ. Chính sự xuất hiện của dòng minh văn đã trở thành yếu tố quan trọng nhất để nhận diện nguồn gốc và chức năng sử dụng của hiện vật.
Đáng chú ý, chữ “Trường Lạc” được thể hiện bằng kỹ thuật viết màu lam dưới men, tức người thợ sử dụng chất màu chứa cobalt để viết chữ trên xương gốm trước khi phủ men và nung. Sau quá trình nung, những nét chữ màu xanh hiện lên dưới lớp men trắng, tạo nên sự tương phản thanh nhã. Theo nghiên cứu của Phạm Quốc Quân (2025), sưu tập gốm Trường Lạc gồm 36 hiện vật, trong đó 31 hiện vật ghi “Trường Lạc”, bốn hiện vật ghi “Trường Lạc khố” và một hiện vật ghi “Trường Lạc cung”. Cách ghi chữ và vị trí minh văn là những dấu hiệu quan trọng để nghiên cứu hệ thống quản lý, phân phối và sử dụng đồ gốm trong hoàng cung.
Về kỹ thuật, nhóm gốm men trắng viết lam trong sưu tập Trường Lạc có xương gốm tương đối dày, không thấu quang và thường không trang trí hoa văn ngoài minh văn. Theo Phạm Quốc Quân, một số hiện vật còn dấu khoanh tròn trong lòng, hình thành trong quá trình xếp chồng sản phẩm khi nung. Đặc điểm này phản ánh phương thức sản xuất nhằm gia tăng số lượng đồ gốm, đồng thời cho thấy sự khác biệt với nhóm sứ trắng văn in có xương mỏng, độ trong cao và hoa văn tinh xảo. Như vậy, ngay trong không gian cung đình thời Lê sơ đã tồn tại những nhóm đồ gốm có chất lượng và kỹ thuật chế tác khác nhau, tương ứng với nhu cầu sử dụng đa dạng của hoàng gia.
Đặc biệt, theo các nghiên cứu về gốm Hoàng thành Thăng Long, những vật dụng mang chữ “Trường Lạc” được liên hệ trực tiếp với cung điện cùng tên, nơi ở của Nguyễn Thị Hằng qua nhiều giai đoạn trong cuộc đời. Việc phát hiện những chiếc chén, bát và đĩa mang minh văn này góp phần làm rõ đời sống sinh hoạt trong hậu cung, đồng thời đặt ra những vấn đề nghiên cứu về tổ chức kho tàng, hoạt động cung ứng và quản lý tài sản của triều đình. Sưu tập gốm Trường Lạc vì vậy không chỉ có giá trị như những vật dụng sinh hoạt thông thường mà còn là chứng tích vật chất quan trọng về tổ chức và đời sống cung đình Đại Việt thế kỷ XV–XVI.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Là nguồn tư liệu khảo cổ học quý hiếm gắn liền với cung Trường Lạc, một công trình thuộc hệ thống hậu cung Hoàng thành Thăng Long thời Lê sơ. Dòng minh văn “Trường Lạc” trên đĩa cung cấp chứng cứ vật chất quan trọng để nghiên cứu không gian sinh hoạt của Trường Lạc Thánh Từ Hoàng hậu Nguyễn Thị Hằng và những thành viên hoàng gia. Đặc biệt, sự xuất hiện đồng thời của các minh văn “Trường Lạc”, “Trường Lạc cung” và “Trường Lạc khố” góp phần làm sáng tỏ cơ cấu tổ chức, hoạt động lưu trữ và phân phối vật dụng trong nội cung. Hiện vật còn phản ánh trình độ sản xuất đồ gốm phục vụ hoàng gia, đồng thời bổ sung nguồn sử liệu vật chất cho việc nghiên cứu lịch sử vương triều Lê sơ.
Giá trị văn hóa: Phản ánh văn hóa sinh hoạt, quan niệm thẩm mỹ và những quy thức sử dụng đồ gốm trong đời sống cung đình Đại Việt thế kỷ XV–XVI. Việc ghi tên cung điện trực tiếp lên vật dụng cho thấy ý thức phân biệt và quản lý những đồ dùng phục vụ các không gian khác nhau trong hoàng cung. Hai chữ “Trường Lạc” còn mang ý nghĩa tốt đẹp về niềm vui và sự an lạc lâu dài, phù hợp với quan niệm chúc tụng trong văn hóa phương Đông. Hiện vật vì vậy góp phần phản ánh mối quan hệ giữa văn hóa chữ Hán, nghệ thuật gốm và đời sống vật chất của tầng lớp hoàng gia, đặc biệt là những sinh hoạt thường ngày trong hậu cung thời Lê sơ.
Giá trị nghệ thuật: Tiêu biểu cho nghệ thuật chế tác gốm men trắng vẽ lam thời Lê sơ, nổi bật ở sự kết hợp giữa hình dáng giản dị, lớp men trắng và kỹ thuật viết minh văn bằng màu lam dưới men. Khác với những sản phẩm trang trí hoa văn rồng, phượng phức tạp, chiếc đĩa sử dụng hai chữ Hán làm yếu tố thẩm mỹ chủ đạo, tạo nên bố cục tương đối đơn giản nhưng có tính nhận diện cao. Sự tương phản giữa màu lam của nét chữ và nền men trắng góp phần làm nổi bật vẻ thanh nhã của hiện vật. Kỹ thuật chế tác còn phản ánh khả năng kiểm soát hình dáng, chất men và quá trình nung đốt của nghệ nhân, cho thấy sự phát triển của nghề gốm Đại Việt trong thế kỷ XV–XVI.
Giá trị độc đáo: Là một trong những hiện vật gốm có minh văn “Trường Lạc” được phát hiện tại Hoàng thành Thăng Long, mang giá trị đặc biệt bởi khả năng xác định mối liên hệ giữa đồ dùng sinh hoạt với một cung điện cụ thể trong lịch sử. Khác với những đồ gốm chỉ có thể nhận diện qua kiểu dáng hoặc hoa văn, chiếc đĩa mang dấu hiệu văn tự trực tiếp, tạo điều kiện thuận lợi cho việc nghiên cứu nguồn gốc và chức năng sử dụng. Đặc biệt, hiện vật thuộc sưu tập 36 chén, bát, đĩa gốm Trường Lạc được công nhận là Bảo vật quốc gia năm 2024. Sự tồn tại của sưu tập này góp phần bổ sung những chứng cứ quan trọng về đời sống hoàng gia, lịch sử sản xuất gốm và tổ chức hậu cung thời Lê sơ. Việc số hóa hiện vật dưới hình thức quan sát 360° còn tạo điều kiện phục vụ nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị di sản Hoàng thành Thăng Long.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
