Tên gọi và vị trí địa lý
Đình Gia Thượng là một ngôi đình cổ thuộc vùng đất ven sông của khu vực phía Bắc Thăng Long xưa. Trước đây, đình thuộc xã Ngọc Thụy, huyện Gia Lâm, tỉnh Bắc Ninh (sau thuộc ngoại thành Hà Nội). Đến cuối năm 2003, thực hiện quyết định điều chỉnh địa giới hành chính của Chính phủ, xã Ngọc Thụy được chuyển về quận Long Biên, sau đó thuộc phố Gia Thượng, Phường Ngọc Thụy, quận Long Biên, thành phố Hà Nội. Hiện nay, đình Gia Thượng thuộc phường Bồ Đề, thành phố Hà Nội.
Gia Thượng là một trong những làng cổ nằm trên vùng đất ven sông thuộc khu vực phía Bắc Thăng Long xưa, nơi được xem là vùng địa linh nhân kiệt, có bề dày lịch sử và hệ thống di tích phong phú. Vùng đất này gắn liền với quá trình hình thành và phát triển của các làng xã cổ như Bắc Cầu, Bắc Biên, Trung Hà, Yên Tân, tạo nên một không gian văn hóa lịch sử liên hoàn ven sông Hồng và sông Đuống.
Lịch sử hình thành và nhân vật
Theo các tư liệu lịch sử, tại khu vực Gia Thượng hiện còn dấu tích thành Điêu Diêu (còn gọi là thành Điêu Hào), do quân Minh dựng lên trong thời kỳ xâm lược nước ta vào thế kỷ XV. Thành là nơi đồn trú của quân Minh cùng một số thổ quan, thổ binh địa phương. Đầu năm 1427, nghĩa quân Lam Sơn đã tiến hành bao vây, vừa tấn công vừa kêu gọi hàng phục. Đến tháng 2 năm 1427, toàn bộ quân trong thành Điêu Diêu ra hàng, góp phần quan trọng vào thắng lợi chung của cuộc kháng chiến chống quân Minh, giải phóng đất nước.
Trong bối cảnh lịch sử đó, đình Gia Thượng được hình thành như một trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng và cộng đồng của cư dân địa phương. Đình được xây dựng ngoài đê, trên vùng bãi hữu ngạn sông Đuống, phản ánh rõ đặc trưng cư trú và đời sống gắn bó mật thiết với sông nước của cư dân vùng bãi.
Đình Gia Thượng thờ năm vị Thần hoàng, bao gồm cả Thiên thần và Nhân thần, thể hiện rõ quan niệm tín ngưỡng truyền thống của cư dân nông nghiệp lúa nước. Trong đó, Linh Lang Đại vương và Cao Sơn Đại vương là hai vị thần có vị trí đặc biệt quan trọng trong đời sống tinh thần của nhân dân Thăng Long, được thờ phụng tại nhiều di tích lớn. Linh Lang Đại vương là vị thần được thờ chính tại đền Voi Phục (Thủ Lệ), trấn giữ phía Tây trong hệ thống “Thăng Long tứ trấn”; theo truyền thuyết, ngài là con vua Lý Thánh Tông, có công đánh giặc chống quân Tống. Thần Cao Sơn Đại vương được thờ chính tại đình Kim Liên, giữ vai trò trấn Nam kinh thành; là bộ tướng thân cận của Tản Viên Sơn Thánh, biểu trưng cho tinh thần đoàn kết chống thiên tai, địch họa của dân tộc Việt Nam từ buổi đầu dựng nước và giữ nước.
Bên cạnh đó, đình còn thờ Giang Khẩu Đại vương – vị thần cửa sông, mang ý nghĩa cầu cho mưa thuận gió hòa, sông nước yên bình, mùa màng tươi tốt; cùng hai vị Minh Trụ Đại vương và Minh Khiết Đại vương, là những nhân vật lịch sử thời nhà Lý có công chống giặc ngoại xâm (quân Chiêm Thành) vào thế kỷ XI. Hai vị được dân gian huyền thoại hóa và tôn thờ làm Thành hoàng làng tại nhiều nơi, trong đó có đình Gia Thượng và đình Gia Quất (phường Thượng Thanh).
Trải qua nhiều thế kỷ tồn tại cùng lịch sử làng xã, đình Gia Thượng không chỉ là nơi thờ phụng các vị thần bảo hộ mà còn là không gian sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng quan trọng của cộng đồng, góp phần gìn giữ và truyền lại những giá trị lịch sử, tinh thần và truyền thống tốt đẹp của cư dân địa phương.
Theo lời kể của các bậc cao niên trong làng, đình Gia Thượng có khởi nguồn xây dựng vào khoảng cuối thời Lê Trung Hưng và đã trải qua nhiều lần trùng tu, sửa chữa. Hiện chưa tìm được tư liệu thành văn ghi chép cụ thể về quá trình xây dựng và tu bổ đình. Tuy nhiên, căn cứ vào bộ đòn kiệu bát cống chạm khắc hình rồng tinh xảo, sơn son thếp vàng, mang phong cách nghệ thuật đầu thế kỷ XIX, cùng với cây đa cổ thụ trước đình có bộ rễ nằm sâu khoảng 1,5m so với mặt sân hiện nay, có thể suy đoán ngôi đình cổ trước đây đã tồn tại khoảng từ 200 đến 300 năm.
Đình từng nhiều lần hư hỏng do thiên tai và chiến tranh. Đặc biệt vào năm 1947, trong giai đoạn đầu của kháng chiến chống Pháp, khu vực Gia Thượng bị máy bay Pháp ném bom, đình làng bị cháy hoàn toàn, chỉ còn nền móng và vài di vật được người dân giữ lại. Năm 2003 -2004, với sự đóng góp của chính quyền và nhân dân địa phương, ngôi đình mới được phục dựng trên nền cũ với lối kiến trúc truyền thống ba gian hai chái, bốn mái với đầu đao cong, sử dụng vật liệu hiện đại sơn giả gỗ kết hợp hoành, rui gỗ lim, lợp ngói mũi hài. Hậu cung bố trí bệ thờ và 5 bộ long ngai sơn son thếp vàng, đình được tôn tạo rộng rãi, khang trang như hiện nay.
Kiến trúc cảnh quan
Đình được xây dựng ngoài đê, trên khu bãi thuộc hữu ngạn sông Đuống, nằm trong không gian cư trú lâu đời của cộng đồng địa phương. Công trình gồm các hạng mục: Tam Quan, Nghi Môn và Đại Bái, Giải Vũ.
Tam Quan
Tam Quan mang phong cách kiến trúc truyền thống của đình làng Bắc Bộ, cổng gồm ba lối đi, trong đó lối chính ở giữa có quy mô lớn hơn, hai lối phụ được bố trí cân xứng hai bên. Lối chính được tạo bởi hai trụ biểu cao, thân trụ vuông bốn mặt, đỉnh gắn nghê chầu. Trên thân trụ đắp nổi các mảng phù điêu trang trí, đồng thời khắc các câu đối chữ Hán chạy dọc thân cột.
Hai lối phụ được xây dựng với quy mô nhỏ hơn, rộng khoảng 1m, chiều cao khoảng 2m, gồm hai tầng mái, cửa uốn vòm, đầu đao cong mềm mại, mái lợp ngói truyền thống. Phía ngoài cùng hai bên là hai trụ cổng thấp. Hai bên cổng là hai cây cổ thụ lâu năm, tán lá rộng, tỏa bóng mát trước cửa đình.
Đại Bái
Tiến vào trong là khoảng sân rộng lát gạch đỏ, tại khoảng sân gạch đối diện với Đại Bái được xây dựng 4 cột trụ kiểu Nghi Môn, hai cột giữa cao khoảng 5m, hai cột hai bên thấp hơn khoảng 4m. Cột được đắp nổi nhiều đề tài rồng, mây, chim phượng, ở thân cột khắc chữ Hán.
Đình Gia Thượng có kiến trúc mặt bằng hình chữ Đinh (丁), gồm ba gian hai chái, được xây dựng trên nền cao. Từ sân lên là hệ thống bậc cấp, ba gian chính ở giữa là lối ra vào, sử dụng hệ thống cửa thượng song hạ bản; hai gian chái hai bên xây kín, tường trổ cửa hình chữ Thọ, toàn bộ công trình được làm theo kiểu bốn mái truyền thống.
Đại Bái có chiều ngang 17,2 m, chiều dọc 11,5 m. Hệ thống kết cấu gồm bốn hàng chân cột, được làm bằng vật liệu hiện đại sơn giả gỗ. Bốn vì kèo được kết cấu theo kiểu “thượng chồng rường, trung cốn, hạ tiền bẩy hậu bẩy”; hai vì kèo hồi làm theo kiểu “thượng chồng rường, trung kèo xó, hạ bẩy góc”. Mái đình phân bổ theo lối thượng tứ – hạ ngũ, hệ thống rui, hoành bằng gỗ lim, mái lợp ngói mũi hài truyền thống, giữa nóc mái gắn lưỡng long chầu nhật.
Gian giữa được nối liền với Hậu Cung, chạy dọc về phía sau, đây là nơi thờ các vị thành hoàng làng. Kết cấu một gian, theo kiểu hai vì kèo chính làm theo kiểu kèo suốt, liên kết với hệ thống kẻ hiên đặt trên đầu cột gạch. Gian giữa được xây bệ thờ, phía trên đặt năm bộ long ngai sơn son thếp vàng, tương ứng với năm vị Thần hoàng được thờ tại đình.
Đình được trang trí hệ thống cửa võng, hoành phi, câu đối sơn thếp vàng lộng lẫy. Với mặt bằng rộng rãi, không gian thoáng đãng, hài hòa với cảnh quan thiên nhiên xung quanh. Sự kết hợp giữa kiến trúc và môi trường tạo nên một tổng thể thống nhất, tiêu biểu cho lối kiến trúc cổ truyền của người Việt.
Giải Vũ
Nằm phía bên phải Đại bái là tòa Giải Vũ, có mặt bằng hình chữ Nhất, gồm năm gian, kiến trúc đơn giản, mang đậm phong cách truyền thống. Công trình được sử dụng làm không gian phục vụ các hoạt động sinh hoạt của đình trong những ngày lễ hội, đồng thời là nơi chuẩn bị và lưu giữ đồ lễ trước khi tiến hành các nghi thức thờ tự, góp phần bảo đảm sự trang nghiêm và chu đáo cho các hoạt động tín ngưỡng tại đình.
Di vật
Ngày nay, đình còn bảo lưu nhiều di vật có giá trị lịch sử và nghệ thuật, niên đại chủ yếu từ thế kỷ XIX đến XX. Tiêu biểu gồm: một bức hoành phi “Thánh cung vạn tuế”; ba đôi câu đối ca ngợi cảnh sắc và giá trị của di tích; một bộ kiệu bát cống sơn son thếp vàng mang phong cách nghệ thuật thế kỷ XIX; sáu thanh gươm thờ; một ngai thờ có niên đại thế kỷ XIX cùng bốn ngai thờ được tạo tác về sau; một bát hương sứ vẽ men lam; bộ bát bửu, nhang án sơn son thếp vàng; ngựa thờ (đồ thờ mới), cùng các pháp khí nghi lễ như tả chiêng, hữu trống và nhiều đồ thờ tự khác.
Hệ thống di vật hiện còn tại đình không chỉ có giá trị về mặt thẩm mỹ và tín ngưỡng, mà còn là nguồn tư liệu quý, góp phần phục dựng và nghiên cứu lịch sử hình thành, thuần phong mỹ tục cũng như tập quán sinh hoạt văn hóa – tín ngưỡng của cộng đồng cư dân vùng Đông Bắc Thăng Long.
Sự kiện và lễ hội
Hằng năm, đình Gia Thượng đều diễn ra lễ hội làng truyền thống, thu hút đông đảo nhân dân địa phương và du khách thập phương tham dự. Bên cạnh các nghi lễ tín ngưỡng, tâm linh nhằm cầu mong quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, đời sống ấm no, người dân còn được hòa mình vào không khí lễ hội sôi động với nhiều hoạt động đặc sắc như lễ rước nước, lễ tế Thánh, rước văn… cùng các trò chơi dân gian và những làn điệu hát văn, hát chầu giàu giá trị nghệ thuật truyền thống.
Xếp hạng
Ngày 28 tháng 2 năm 2025, Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội đã ban hành Quyết định số 1168, chính thức xếp hạng di tích đình Gia Thượng là di tích lịch sử – văn hóa cấp thành phố.
Tối ngày 9/4/2025, trong không gian linh thiêng của sân đình Gia Thượng, Đảng ủy UBND – Ủy ban MTTQ Việt Nam phường Ngọc Thụy đã long trọng tổ chức Lễ đón nhận Bằng xếp hạng Di tích lịch sử -văn hóa cấp thành phố. Sự kiện mang ý nghĩa văn hóa sâu sắc, không chỉ ghi nhận và tôn vinh các giá trị lịch sử, kiến trúc, tín ngưỡng của hai di tích, mà còn khẳng định chiều sâu truyền thống tâm linh lâu đời của vùng đất ven sông Hồng.
Tài liệu tham khảo
- “Đình Gia Thượng và Đền Rừng đón nhận bằng xếp hạng di tích: Gìn giữ linh khí đất thiêng, thắp sáng khát vọng văn hóa Thủ đô”, Trang thông tin Thành ủy Hà Nội, ngày 09/04/2025.
- “Đình Gia Thượng – Chứng tích văn hóa và lịch sử vùng ven Thăng Long”, Báo Quân đội nhân dân, ngày 14/04/2025.
- “Đình Gia Thượng và Đền Rừng, quận Long Biên đón nhận Bằng xếp hạng di tích cấp thành phố”, Sở văn hóa và thể thao thành phố Hà Nội, ngày 10 Tháng 4, 2025.
- “Hội Làng Gia Thượng 2025 – Lễ Đón Nhận Bằng Xếp Hạng Di Tích Cấp Thành Phố”, Kênh Youtube Trường THCS Ngọc Thụy Official, ngày 11 tháng 4, 2025.
- “Hà Nội: Đình Gia Thượng và Đền Rừng đón Bằng xếp hạng Di tích cấp thành phố”, Tạp chí Văn hóa phát triển, ngày 10/04/2025.
- Vũ Văn Quân (2019), Hồ sơ tư liệu văn hiến Thăng Long -Hà Nội, Tập 9, Nxb Hà Nội.
- “Quận Long Biên sẽ tổ chức lễ đón nhận danh hiệu Di tích lịch sử cấp Thành phố” với đình Gia Thượng và đền Rừng, Tạp chí Người Hà Nội, ngày 31/03/2025.
- Ủy ban nhân dân quận Long Biên, Di tích lịch sử văn hóa và cách mạng kháng chiến quận Long Biên, Nxb Chính trị Quốc gia (2008).
