Chùa Báo Ân (Gia Lâm, Hà Nội)

Chùa Báo Ân (Gia Lâm, Hà Nội)

Vị trí và tên gọi


Chùa có tên chữ là “Báo Ân tự“. Báo có nghĩa là: báo đáp, thông báo, biểu lộ. Ân có nghĩa là: nhớ lại, suy tư hoài niệm. Vậy “Báo Ân tự” là ngôi chùa báo đáp công đức của Trời – Phạt – Thánh – Thần đã giúp con người bình an vô sự. Ngoài ra chùa còn có tên gọi theo địa danh là chùa Dương Quang.

Hiện nay, chùa toạ lạc trên gò đất thoai thoải ven làng sau những bụi tre ngút ngàn của làng quê thuộc thôn Quang Trung xã Dương Quang, huyên Gia Lâm, thành phố Hà Nội. Trước đây chùa thuộc hương Siêu Loại, phủ Thuận Thành, trấn Kinh Bắc.

Lịch sử hình thành


Theo các cụ già kể lại, xưa kia (trước năm 1946), chùa nguy nga tráng lệ với 86 nóc nhà với 99 gian, có hai tam quan nội và ngoại, cảnh chí thiên nhiên hài hòa, phát đạo hưng thịnh, ngày đêm tiếng chuông, tiếng khánh ngân vang. Đây là một công trình kiến trúc văn hoá nghệ thuật mang tầm cỡ “Đại danh lam kiếm hành cung” hiếm thấy ở khu vực vùng Kinh Bắc. Mọi câu chuyện ở các nơi đều trùng khớp với địa danh, tên chùa và sự kiện lịch sử, truyền thuyết về vua Trần Nhân Tông xây chùa Báo Ân.

Theo truyền thuyết còn lưu truyền trong dân gian, khi vua Trần Nhân Tông lên núi Yên Từ “Tầm sư học đạo”. Trần Thủ Độ biết tin ấy, đem quân thần đi đón Thái Tông về. Thái Tông không chịu về nói rằng “Trẫm còn nhỏ dại không kham nổi việc to lớn, các quan nên chọn người khác để cho khỏi nhục xã tắc”. Thủ Độ nói mãi không nghe, ngoảnh lại bảo các bách quan rằng “Hoàng thượng ờ đâu thì triều đình ở đó”. Nói đoạn truyền sắp sửa xây cung điện, ở chùa Phù Vân. Quốc sư ở chùa thấy thế, vào van lạy Thái Tông về Triều, Thái Tông bất đắc dĩ truyền xa giá về kinh.

Trên đường trở về Kinh thành Thăng Long, đi đến sông Thiên Đức thì trời bông nhiên nổi gió, mây mù bao phủ kín đen một khoảng trời, thuyền rồng không đi được. Vua bèn cầu khấn thần linh, trời phật và nói: “Ta cắm hai cái lọng ở hai bên bờ sông, nếu lọng ở bên bờ sông nào mà cụp xuống chính là vị thần đó đã giúp ta khỏi hoạn nạn, ta sẽ đội ơn. Quả nhiên một lát sau, lọng bên bờ sông Dương Quang cụp xuống, người yên, sóng lặng, vua Trần lên bờ và vào đền đốt trầm tạ lễ Thổ thần, trời Phật và xin xây dựng lại ngôi chùa để báo đền công đức và lấy tên là Báo Ân Tự.

Kiến trúc


Tam quan

Tam quan chùa xây theo kiểu Phương đình, chất liệu bằng xi mãng cốt thép, có kiểu chồng diêm, với 3 cửa ra vào (một chính hai phụ). Trang trí trên Tam quan chủ yếu cấc đề tài về cây cỏ, hoa lá, dơi ngậm chữ “phúc”, hai con hạc ngậm cây nến, lư hương. Trên bức cuốn thư đắp nổi hàng chữ Hán “Báo Ân tự” – Chùa Báo Ân. Các hàng trụ hoa biểu được xây dựng theo kiểu đế trái dành thót đáy, trụ đắp nổi 4 con phượng chụm đuôi vào nhau thành bông hoa sen cách điệu. Mái Tam quan chùa trang trí những đường guột uốn lượn trông rất sinh động và mang giá trị nghệ thuật cao, cùng với hàng ngói cổ càng tăng thêm giá trị của di tích. Các hàng câu đối ở Tam Quan ghi chữ Hán, nội dung ca ngợi cảnh chùa và việc sáng lập thiên phái Trúc Lâm Tam tổ ồ huyện Siêu Loại xưa.                                                           

Sân chùa

Từ Tam Quan vào chùa là đến sân chùa. Sân chùa lát gạch Bát Tràng nung già lửa, kích thước 24x24cm, có màu nâu xẩm, tạo cho không gian của di tích tăng phần cổ kính. Xung quanh sân chùa là vườn hoa, bể cảnh với những cây dại đẹp tươi hoa lá, rồi cây cau, chuối, nhãn, mít, cây gạo… đại thụ càng làm cho di tích tĩnh mịch, u huyền của chốn thiền môn linh thiêng.

Nhà Tiền Đường

Toàn bộ kiến trúc nhà Tiền Đường và Tam Bảo là của ngôi đền thờ vua Trần Nhân Tông, sau năm 1962, ngôi chùa Báo Ân bị phá bỏ, tượng pháp và đồ thờ đem vào trong đền và cũng từ đó gọi luôn là chùa Báo Ân hay chùạ Dựơng Quang. Xét tổng thể về mặt kiến trúc chùa xây theo kiểu hình chữ Đinh.

Kiến trúc nhà Tiền đường xây 3 gian dĩ, với hai hàng cột cái, hàng cột quân và cột hiên. Trang trí trên kiến trúc nhà Tiền đường xưa còn dấu vết trên các cốn mê, lá dó rất đẹp, nay chi còn ở phần Tam Bào.

Kết cấu bộ mái nhà Tiền đường như sau: Các bộ vì kèo làm theo kiểu “Chồng rường con nhị”, mang đặc trưng kiến trúc thời Lê Trung Hưng (1740). Trên đinh là xà nóc hay còn gọi là thượng lương, xà nóc được bào vuông, đật trên dấu hình thuyền bào trơn, đóng bén, viết chữ thọ và chữ phúc theo kiểu chữ triện. Đấu hình thuyền đặt trên một dấu hình vuông khác, nằm song song với con rường thứ nhất. Hai đầu của con rường này vươn ra đỡ lấy đôi hoành thứ hai qua hình vuông thót đáy. Con rường thứ hai vươn ra đỡ lấy đôi hoành thứ hai, hai cột trốn đặt trên đầu vuông, tỳ lên câu đầu (quá giang). Quá giang đặt trên cột quân. Từ hàng cột quân sang hàng cột hiên đặt kẻ bẩy theo kiểu “Xà cong cổ ngỗng” kéo ra tân mái hiên đỡ bộ hoành mái nhà.

Các bộ vì kèo gian tam bảo được chạm trổ rất sắc nét với những đề tài: Rồng chầu mặt nhạt, Hổ bắt Nai, Tôm, Cua, Thỏ,… mang giá trị nghệ thuật cổ thời Lê Trung Hưng. Đây là những mảng chạm trang trí nghệ thuật trên gỗ còn lại rất ít ở các ngôi chùa ở Hà Nội.

Bộ cánh cửa chùa được làm bằng gỗ, đóng theo lối bức bàn, theo từng ô hình chữ nhật, để trần không quét sơn càng làm tăng thêm vè cổ kính mang dấu ấn thời gian của di tích lịch sử chùa Báo Ân. Bộ cánh của gian giữa nhà Tiền đường đã tập trung mọi tài năng nghệ thuật sáng tạo của con người.

Chủ đề trang trí ở đây chù yếu là Tùng – Trúc – Cúc – Mai (tượng trưng cho bốn mùa Xuân, Hạ, Thu, Đông); rồng chầu chữ “Thọ”, bao quanh là quả lựu (lựu tượng trưng cho sự no đủ, đông đúc, nhiều con…); các hình hoa văn hình hạc, kỷ, hà, triện gấm, hoa thị… rất sinh động bao quanh cánh cửa mang giá trị nghệ thuật thời Nguyền.

Tại hàng cột cái gian giữa tòa Thượng điện có bức hoành phi đề chữ hán “Kim Thế Giới” (thế giới của cõi niết bàn). Xung quanh bức đại tự trang tri hoa Văn triện gấm. Phía trước treo một bước cửa võng sơn son thếp vàng, trang trí hoa văn rất đặc sắc. Trán chữ cửa võng chạm đôi rồng chầu mặt nhạt, Cửa võng chàm lộng với các chù đề: Rùa phun nước, Long mã hà đồ, Tùng, Cúc, Trúc, Mai, hoa Sen, Phật tử, tua rủ kim tòng…với nét chạm mềm mại, uốn lượn, khúc chiết, khiến cho bức cửa vông vừa duyên dáng đẹp mắt, vừa tạo vè linh thiêng vi diệu. Niên đại của bức đại tự và cửa võng vào khoảng năm Thành Thái thất niên (1897).

Ngoài ra trong chùa còn nhiều câu đối mang giá trị nghệ thuật giá trị trang trí và nội dung lịch sử ca ngợi vua Trần Nhân Tông đã tu hành tại chùa.

Nhà mẫu và các công trình phụ khác

Như phần lớn các ngôi chùa ở đồng bằng Bắc Bộ, chùa Báo Ân bên cạnh điên thờ Phật còn có điện thờ Mẫu. Điện thờ Mẫu chùa Báo Ân được làm ba gian hai chái, đầu hồi bít đốc, các bộ vì kèo làm theo kiểu giá chiêng, do mới làm nên trang trí kiến trúc không có gì, kỹ thuật bào trơn đóng bén.

Các công trình phụ khác: Nhà khách, bếp xây ba gian để các đồ thờ và làm nơi sinh hoạt khi chùa có hội.

Vườn tháp

Sau và trước vườn là mộ tháp cùa các nhà sư trụ trì đã viên tịch. Một tháp xây bằng gạch Bát Tràng kích thước 24x24cm nung già lửa, cao 3 tầng. Hiện nay, tháp đang bị xuống cấp phần móng và tầng hai bị sạt lở. Tháp xây để trần không trát vữa, có niên đại khoảng thế kỷ 18. Trước chùa còn hai mộ tháp bằng đá xanh nguyên khối, tạo dáng theo các tháp mô ở núi Ngọc Yên Tử. Niên đại vào khoáng thế kỷ 17.

Hệ thống di vật


Tượng pháp

Hệ thống tượng chùa Báo Ân tuy không được đầy đủ như các chùa khác, song tượng Phật ở đây có nhiều pho tượng qúy, mang giá trị nghệ thuật cao, và giá trị lịch sử dân tộc lớn. Hệ thống tượng chùa Báo Ân có niên đại từ thế kỷ 17 và các thế kỷ tiếp theo, ở đây ngoài tượng phật còn có tượng Thánh Mẫu, tượng Hậu, đặc biệt là có tượng vua Trần Nhân Tông. Hệ thống tượng an vị trên nhà Tam Bảo, Tiền đường, nhà Mẫu.

Tượng trên tam bảo

Lớp trên cùng là bộ tượng Tam Thế. Tượng có tên đầy đủ là “Tam thế thường trụ điêu pháp thân”. Có nghĩa là cái chân thân đẹp đẽ của Phật bà ở ba thời quá khứ, hiện tại, vị lai tồn tại vĩnh hằng, không phụ thuộc vào hình dáng, danh, sắc, tướng, của thế giới hữu hình của không gian và thời gian. Còn một ý nghĩa khác gắn với tên gọi các vị Phật như “Tam thế tam thiên phật“ gồm 3000 vị phật ở quá khứ, 3000 vị ở hiên tại và 3000 vị ở tương lai. Tượng Tam Thế duy chì có 3 pho nhưng tượng trưng cho Chư Phật ở 3 đại kiếp, mỗi đại kiếp tương ứng 134.400.000 năm.

Tượng ngồi thiền định trên đài-sen, tay kết ấn Tam muội, để lộ bàn chân phải. Cà ba pho này đểu tạc hình giống nhau. Tượng cân đối lòng đùi mờ rộng, mạt nờ, sống mũi thẳng, tai dài, mắt khép hờ, miệng hơn mỉm cười, đâu tượng nổi u nhục kháo vừa phải (usna) biểu tượng của tướng “Vô kiến đình” (Sahasrara) tương ứng với bông sen nghìn cánh, biểu tượng trí tuệ phật học. Đầu tượng phủ kín những cụm tóc nhỏ lồi xoắn ốc. Tượng mặc áo cà sa nhiều lớp; Toàn bộ tượng phù lớp sơn màu vàng ròng. Tượng làm bằng gỗ.

Bộ tượng Dì Đà Tam tôn

Hàng thứ hai có ba pho tượng, ở giữa là đức Phật A Di Đà, bên trái là Quan Thế Âm Bồ Tát, bên phải là Đại Thế Chí Bồ Tát, tạo thành bộ tượng “Di đà tam tôn” hay Tây phương Tam Thánh. Đây là ba vị thánh có nhiệm vụ tiếp dẫn chúng sinh về cõi Tây Phương cực lạc. Hiện thân Tam vị là hạnh phúc trường cửu, ước mơ khát vọng của hết thảy chúng sinh. Cho nên bộ tượng Di Đà tam tôn này được yên vị ở hàng thứ hai, để tỏ ý mặc dù ở cõi Tây Phương nhưng Phật vẫn có duyên với chúng sinh ở cõi Sa Bà. 

Tượng Ngọc Hoàng, Nam Tào, Bắc Đẩu

Lớp tượng này thuộc phái đạo giáo. Phật giáo và Đạo giáo song hành vào trong Phật điện. Hiện tượng này xuất hiện ở thời Trịnh – Nguyễn phân tranh tượng Ngọc Hoàng ngồi trên ngai, tay cầm bảo vật. Tượng mặc áo hoàng bào, chân đi hài vân xảo, bụng thắt đai ngọc, đầu đội mũ ngọc, nét mặt nghiêm nghị thể hiện một vị hoàng đế minh anh.

Hai bên là hai vị Nam Tào, Bắc Đẩu. Tượng ngồi trên bục gỗ, chân đi hài Vân xảo, đầu đội mũ cánh chuồn, vành mũ phía trước có trang trí hoa cúc mãn khai. Cả hai tượng mặc áo Long cổn, phía trước bụng có chạm nổi hình “long mã hà đồ”, với nét mặt nghiêm khắc. Tượng Nam Tào tay cầm một cuốn sổ màu đỏ ghi việc sinh, tượng Bắc Đẩu tay trái cầm cuốn sổ màu đen, tay phải cầm bút lông giơ lên như thể ghi việc thiện ác và định đoạt số mệnh cho mỗi con người – ghi việc tử.

Tượng Quan Âm Chuẩn Đề

Tượng Quan Âm Chuẩn Đề là hiện thân của Phật bà Quan Âm Bồ tát, mang ý nghĩa vạn năng cứu độ, với một pháp lực và quyền năng vô hạn, cùng sự minh tnết tuyệt đối. Tượng ngồi ưẻnđài sen, tượng có hai tay chính và tám tay phụ, ngồi ThiỂn định. Đầu tượng đội mũ thiên quan và chạm nổi hoa cúc mãn khai. Tượng mặc áo thanh y nhiều nếp, chạm theo lối bong kênh. Các tay đeo vòng và môi tay cầm một vật báu, tượng sơn son thiếp vàng.

Tượng Tứ Vị Bồ Tát

Đây là hàng tượng cùa 4 vị Bồ tát trông coi bốn hướng cảnh trời đô xuất. Tượng có dáng hình nữ nhân, tạo dáng và trang trí giống tượng Quan Âm Bồ tát. Tượng ngồi trên đài sen, tay kết ấn “liên hoa hợp chưởng. Mặt tượng thể hiên nét quý phái: cổ cao ba ngấn, mắt phượng, mày ngài, môi trái tim, mặt trái xoan… đây là những pho tượng tạo dáng rất đẹp ở chùa Báo Ân.

Toà Cửu Long

Lớp tượng cuối cùng ở chính điện là toà Cửu Long, có tượng Thích ca sơ sinh, xung quanh có 9 con rồng chầu vào. Các con rồng này chạm đường nét dữ tợn, gân guốc, biểu hiện cho sức mạnh linh thiêng.. Đổng thời 9 con rồng còn biểu hiện cho 9 cõi : Bồ tát, Duyên giác, Thanh văn, Cõi thiên A tu la, Địa ngục, Ma quỷ, Súc sinh, Dục giới đều quy y Phật và muốn nhắc lại truyền thuyết: khi đức Phật sinh, 9 con rồng từ trên trời xuống phun nước tắm và các bạc thiên thần xuống tấu nhạc chúc mừng.

Tượng vua Trần Nhân Tông

Tượng vua Trần được tạo dáng một nhà sư đang ngồi thiền định. Tượng thể hiện nội tâm sâu sắc. Tượng mạc áo cà sa bó sát thân thể, nét mặt và bộ ngực thể hiện thành công giữa bộ ngực và tạo hình, biểu đạt rất tinh tế về hình ảnh của vua Trần Nhân Tông. Đây là những pho tượng đạt đến trình độ nghệ thuật tạo hình rất cao của chùa Báo Ân. Tượng làm bằng gỗ, sơn son thiếp vàng.

Tượng A Di Đà

Tượng làm bằng đá nguyên khối. Tượng cao 65cm, bờ vai rộng 25cm. Tạo dáng như tượng Phật A Di Đà, tóc xoắn ốc, đầu nổi u nhục kháo, ngực khắc chữ Vạn, ngồi trong tư thế thiền định trên đài sen. Đây có thể là tưởng tượng ở trong tháp Phật trước đây đã bị đổ nát mà nhân dân đã đem về đặt sau vách thượng điện thờ tự. Tượng có niên đại thế kỉ 18.

Tượng Hậu

Trên Tam Bào còn có hai pho tượng làm bàng đá rất đẹp tạc gắn liền với bia để thờ, Pho tượng thứ nhất trên bia có ghi lại việc một vị quận công cúng tiền bạc, ruộng cho nhà chùa. Pho tượng thứ hai mang dáng hình nữ nhân tên hiệu là Đào Thị Ngọc Hữu đã cúng ruộng và bạc để sửa chùa. Cả hai pho tượng hậu này cao 40cm, ngồi trên đài sen, tượng mang tính chân dung cao. Đây là hai pho tượng đẹp, đạt đến trình đô tuyệt mỹ của nghệ thuật tạo hình điêu khắc tượng tròn trên đá của các nghệ nhân xưa. Tượng có niên đại đầu thế kỉ 17.

Tượng nhà Tiền Đường

Tượng Đức Ông

Tượng Đức Ông làm bằng gỗ, sơn son thếp vàng, tượng là một vị thần cai quản, nét mặt nghiêm nghị, mặt đỏ, râu dài, đầu đội mũ bình dính xung thiên, người mặc áo võ phục, trên bụng có chạm nổi hình con “Bạch chạng”, tượng ngồi trên bục, một tay cầm cuốn sổ, một tay cầm bút đang trong tư thế động. Nhìn chung pho tượng Đức Ông chùa Báo Ân đạt đến trình độ kĩ thuật tạo hình cao. Tượng có niên đại khoảng thế kỉ 19.

Tượng Thánh Tăng

Tượng Thánh Tăng an vị tại phía bên phải gian tiền đường. Tượng ngồi trên bệ. Đây cũng là một pho tượng đẹp, diễn tả được nội tâm của Đức Địa Tạng Vương Bồ Tát. Tượng có sắc mặt phớt hồng, hình trái xoan, lông mày nguyệt mi, mắt mở, sống mũi cao, môi trái tim. Ngực tượng nở, cổ cao hai ngấn, đầu tượng đội mũ thất phật, trên vành tang mũ chạm nổi hình Đức Phật A Di Đà ngồi trên đài sen. Tay tượng cầm bình hồ lô trong tư thế nâng đỡ cứu vớt chúng sinh. Tượng làm bằng gỗ, có niên đại thế kỉ 19.

Tượng ở nhà Mẫu

Tượng Sư Bồ Đề Đạt Ma

Tượng sư tổ được an vị tại gian bên phải nhà Mẫu. Tượng tạc trong tư thế đang đi, vai quẩy một cành cây, một đầu gánh tay trái – túi pháp, một đầu quẩy kinh sách. Tượng có nét chân dung cao, thể hiện một vị tu sĩ của Thiền phái Mật tông. Tượng có nét mặt gầy, rất rậm và đen. Đây là pho tượng mới làm nên giá trị nghệ thuật không cao như những pho tượng khác trong chùa.

Tượng Thánh Mẫu và Các vị Anh hùng Văn hóa Dân tộc

Tượng Thánh Mẫu thờ trong điện. Bàn thờ Mẫu ở chùa có cả một hệ thống đầy đủ bao gồm: 

  • Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên, Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn, Mẫu Đệ Tam, Mẫu Đệ Tứ.
  • Tam Tòa Thánh Mẫu: Mẫu Địa, Mẫu Thượng Thiên, Mẫu Thoải
  • Ngũ vị Tôn Ông
  • Ông Hoàng Bảy, Ông Hoàng Mười
  • Chúa Thượng Ngàn, Ông Hoàng Mười
  • Tranh Ngũ Hổ

Bia đá

Trong 3 tấm bìa đá, với niên đại ở thời Hậu Lê, trong đó có những tấm bia trang trí rất đẹp, với nghệ thuật tạo tác rất chau chuốt và kỹ lưỡng.

Bia: “Tu tạo Báo Ân tự bi ký” có niên đại Đức Long nhị niên (1630), bia 4 mặt đều khắc chữ Hán, chóp bia tạo dáng hình hoa sen, trán bia hình chữ nhật, trán trên chạm nổi hình “Lưỡng long chầu nhật”. Các điểm bia trang trí, chạm nổi chim trĩ đậu trên cành trúc, hoa cúc mãn khai, hoa cúc dây, rồng lá chim phượng… Phần đế chân bia chạm hoa sen. Đây là tấm bia quý không những có giá trị về mặt mỹ thuật trang trí mà còn có giá trị về mặt lịch sử xây dựng và trùng tu ngôi chùa Báo Ân. Nội dung bia ghi lại các Ngọc tử họ Trịnh và các quận quân, đô đốc Tướng quân, đô đốc phù,… bỏ tiền ra sửa chùa để lấy nền phúc cho dòng họ.

Một tấm bia mang tên “Trùng tu Báo Ân tự bi ký” tạo dựng năm Thành Thái tứ 4 (1892). Bia hai mặt, tạo dáng hình chữ nhật, trán bia trang trí rồng chầu mặt nhật, điểm bia trang trí hoa cúc dây, nội dung bia ghi các tiền chủ thuộc các dòng họ Đào, Nguyễn, Vũ… cúng tiền, ruộng để sửa chùa.
Bia Hoàng Định nhị niên (1602), chữ đã mờ, bia một mặt ghi chữ Hán trán bia.trang trí rồng chầu mặt nhát. Hai bên trán bia chạm nổi một,lá để và một bông hoa sen. Nội dung bi ghi hai vị thị nữ cúng ruộng hậu cho chùa Báo Ân.

Cây hương

Một cây hương đá ghi “Thiên đài nhật trụ “ dựng năm Chính Hoà 16 (1695).

Tháp đá

Trong chùa còn hai mô sư trụ trì đã viên tịch, dựng bằng đá nguyên khối, tạo dáng hình tháp, phía trong khoét trũng ghi hàng chữ Hán: Trên trán tháp ghi: “Tân tạo bảo tháp ” (xây dựng tháp mới) và lòng tháp ghi “ Nam thiên quốc lập tàng phủ môn, trụ trì Bắc lập, pháp hiệu Chân ngôn, tự Thắng Minh “ – Nước Nam xây dựng phù đồ, ở phía Bắc có vị sư trụ trì, pháp hiệu Chân Ngôn, tự Thắng Minh) tháp có niên đại đầu thế kỷ 18.

 

5/5 (1 bình chọn)
Chia sẻ
Chua-Bao-An-Gia-Lam-Ha-Noi (1)

Bài viết

Bài viết đang được cập nhật

Nội dung chính

Thờ tự
Nhân vật
Nội dung đang được cập nhật.
Lễ hội
Nội dung đang được cập nhật.
Video

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai.

pexels4035926