Tên gọi và vị trí địa lý
Chùa Bảo Vân tọa lạc tại số 2 ngách 30, kiệt 16 đường Duy Tân, thuộc phường An Cựu, thành phố Huế, tỉnh Thừa Thiên Huế. Chùa nằm ở vị trí khá khuất, gần khu vực giáp ranh với phường Phước Vĩnh, nhưng chùa vẫn có thể dễ dàng tìm đến thông qua tuyến đường Duy Tân.
Lịch sử và nhân vật
Chùa Bảo Vân do Tổ sư Tịnh Phổ khai sơn. Ngài họ Mai, húy Phước Thạnh, sinh năm Kỷ Mão tức năm 1879 tại làng An Cựu, thôn Tứ Tây, huyện Hương Thủy, tỉnh Thừa Thiên Huế. Năm mười bốn tuổi, Ngài xuất gia tại chùa Tường Vân thuộc xã Thủy Xuân, thành phố Huế, trở thành đệ tử thứ tám của vị Tổ thứ ba chùa Tường Vân, húy Thanh Thái, tự Phước Chỉ, hiệu Giác Không. Ngài được ban pháp danh Trừng Không, pháp tự Pháp Thông và pháp hiệu Thích Tịnh Phổ, thuộc đời thứ bốn mươi hai của dòng Lâm Tế chánh tông.
Sau khi được tôn sư phú kệ, Tổ sư Tịnh Phổ chuyên tâm tu tập giới, định, tuệ và hành trì phạm hạnh tinh nghiêm. Với sự khích lệ của bậc thầy khả kính, Ngài trở về làng An Cựu lập một thảo am nhỏ để chuyên tu và hiếu dưỡng mẫu thân.
Đến năm Đinh Mão tức năm 1927, Ngài dựng lại thảo am thành một ngôi chùa gỗ lợp ngói đơn sơ, với tâm nguyện tiếp độ người xuất gia và cư sĩ tại gia. Tám năm sau, vào năm Ất Hợi tức năm 1935, chùa Bảo Vân được vua Bảo Đại sắc tặng tấm biển “Sắc tứ Bảo Vân Tự” sơn son thếp vàng. Tấm biển quý báu này hiện vẫn được gìn giữ và treo trang trọng trước chánh điện.
Năm Nhâm Ngọ tức năm 1942, do quy mô ngôi chùa khi đó đã trở nên chật hẹp và xuống cấp, Tổ sư Tịnh Phổ đã kêu gọi chư Tôn Thiền đức cùng đông đảo Phật tử phát tâm ủng hộ để xây dựng lại ngôi phạm vũ khang trang như hiện nay. Đây là một trong những ngôi chùa đầu tiên tại cố đô Huế được xây dựng theo kỹ thuật của người Pháp, nhưng vẫn giữ được vẻ trang nghiêm và cổ kính đặc trưng của chùa Việt. Ngôi chùa hiện nay được xây dựng bằng chất liệu bê tông kiên cố, chánh điện cao và rộng, không sử dụng hệ cột kèo truyền thống mà tạo không gian thoáng đãng, mở rộng tầm nhìn.
Trong những năm gần đây, chùa có sự hướng dẫn và điều hành của các vị Tăng trẻ, với quan điểm tiếp nhận tinh hoa từ cả truyền thống Phật giáo Bắc truyền và Nam truyền để kiến tạo không gian tu học thoáng đãng, phù hợp với đời sống hiện đại.
Kiến trúc và cảnh quan
Ngôi chùa có kiến trúc kết hợp hài hòa giữa truyền thống và yếu tố hiện đại, phản ánh quá trình phát triển qua nhiều giai đoạn lịch sử. Ban đầu, vào năm Đinh Mão (1927), Tổ sư Tịnh Phổ đã dựng lại thảo am thành một ngôi chùa gỗ đơn sơ, mái lợp ngói theo kiểu truyền thống. Đến năm Nhâm Ngọ (1942), chùa được xây dựng lại với quy mô lớn hơn, trở thành một ngôi phạm vũ khang trang, được xem là một trong những ngôi chùa đầu tiên tại cố đô Huế ứng dụng kỹ thuật xây dựng hiện đại của người Pháp. Tuy sử dụng vật liệu và kỹ thuật mới, ngôi chùa vẫn giữ được dáng vẻ trang nghiêm và cổ kính đặc trưng của kiến trúc Phật giáo Việt Nam.
Hiện nay, chùa được xây dựng bằng chất liệu bê tông vững chắc. Tổng thể kiến trúc theo phong cách Huế truyền thống, kết hợp với mô hình nhà hai tầng mái, lợp ngói âm dương tạo nên vẻ đẹp vừa cổ kính vừa hiện đại. Tổng diện tích khuôn viên chùa là ba nghìn hai trăm mét vuông, được quy hoạch gọn gàng, ngăn nắp, bao bọc trong không gian xanh mát, tạo cảm giác tĩnh tại cho người đến chiêm bái và tu học.
Cảnh quan kiến trúc chùa được phân chia thành ba khu vực chính. Khu vực thứ nhất là chính điện, có diện tích 1200 mét vuông, là nơi trung tâm thờ tự và hành lễ. Khu vực thứ hai là hai dãy nhà tả hữu với tổng diện tích 1500 mét vuông, là nơi sinh hoạt và nghỉ ngơi của chư Tăng và Phật tử. Khu vực thứ ba là nhà hậu gồm năm gian, diện tích 160 mét vuông, được bố trí làm nơi cư trú của vị trú trì, thể hiện nét sinh hoạt đặc trưng của chùa Huế.
Chánh điện của chùa là điểm nhấn quan trọng trong tổng thể kiến trúc. Không gian này được xây dựng rất cao và thoáng đãng, được đánh giá là một trong những chính điện có chiều cao lớn nhất tại Huế, với mái vòm ước chừng trên mười lăm mét. Khác với cấu trúc truyền thống của chùa Bắc truyền, chánh điện không có hệ thống cột kèo mà được thiết kế mở, tạo tầm nhìn rộng và thoáng. Trung tâm chính điện tôn trí pho tượng Đức Phật Thích Ca Mâu Ni, theo mô thức kiến trúc Bồ Đề Đạo Tràng tại Ấn Độ. Bức tượng cao ba phẩy năm mét, được đúc bằng đồng tại Đồng Nai, sau đó được thếp vàng và sơn son theo mẫu nguyên bản từ thánh địa linh thiêng nơi Đức Phật thành đạo.
Ban đầu, chùa Bảo Vân thuộc hệ phái Bắc truyền, tuy nhiên trong quá trình cải tạo và định hướng mới của trú trì, kiến trúc và bố cục nội điện đã được điều chỉnh để không hoàn toàn theo mô thức của Bắc truyền hay Nam truyền, mà hướng đến một không gian thờ tự mở rộng, thanh thoát, phù hợp với nhu cầu tu học hiện đại của Phật tử.
Trong khuôn viên chùa hiện có đặt một cây gỗ hóa thạch, được xem là biểu tượng thiên nhiên mang giá trị tâm linh sâu sắc. Phía ngoài chánh điện có một bảo tháp, theo truyền thống thường là nơi an trí xá lợi của các bậc Tổ sư. Gần đó là một cây bồ đề tỏa bóng mát quanh năm, tạo nên không gian thiền định hài hòa với thiên nhiên. Ngoài ra, dãy nhà phía sau cũng được bố trí làm nơi tổ chức các lớp học thiện nguyện cho học sinh và sinh viên vào dịp hè, thể hiện tinh thần nhập thế và phục vụ cộng đồng của nhà chùa.
Phía trước chánh điện còn có tượng các vị Hộ Pháp được bài trí trang nghiêm, vừa mang ý nghĩa bảo vệ chính pháp, vừa thể hiện mỹ thuật truyền thống trong việc tạc tượng và thờ tự trong Phật giáo Việt Nam.
Hiện vật
Chùa Bảo Vân hiện đang lưu giữ nhiều hiện vật có giá trị cùng những yếu tố kiến trúc và trang trí đặc sắc, phản ánh truyền thống Phật giáo lâu đời của vùng đất cố đô:
- Tấm biển “Sắc tứ Bảo Vân tự”: Năm Ất Hợi (1935), chùa Bảo Vân được vua Bảo Đại ban tặng tấm biển sơn son thếp vàng ghi dòng chữ “Sắc tứ Bảo Vân tự”. Tấm biển này hiện vẫn được treo trang trọng phía trước chánh điện, là minh chứng cho vị thế của chùa trong dòng chảy Phật giáo thời Nguyễn.
- Tượng Đức Phật Thích Ca Mâu Ni: Trong chánh điện có tôn tượng Đức Phật Thích Ca Mâu Ni bằng đồng, cao 3,5 mét. Tượng được đúc tại Đồng Nai, sau đó thếp vàng và sơn son theo nguyên mẫu từ Bồ Đề Đạo Tràng (Ấn Độ). Bố cục chánh điện khá đặc biệt khi chỉ tôn trí một pho tượng Phật duy nhất, không bài trí các tượng Hộ pháp hay chư Phật hai bên như thường thấy ở các chùa Bắc tông. Cách bài trí này gợi đến phong cách Phật giáo Nguyên thủy (Nam tông), tạo nên không gian thờ tự thanh tịnh và trang nghiêm.
- Cây gỗ hóa thạch: Trong sân chánh điện có đặt một cây gỗ hóa thạch, góp phần làm phong phú thêm giá trị vật chất và biểu tượng tại chùa.
- Bảo tháp: Trong khuôn viên chùa có một bảo tháp – thường là nơi an trí xá lợi hoặc tưởng niệm chư vị tổ sư.
- Tượng Hộ pháp: Có các tượng Hộ pháp tay ôm bình bạc – một mô típ khá đặc biệt, mang tính bảo vệ không gian linh thiêng.
- Các bộ sưu tập quý hiếm: Như nhiều cổ tự và quốc tự ở Huế, chùa Bảo Vân cũng lưu giữ các hiện vật có giá trị như: Đồ tự khí thờ phụng; chuông, khánh, kinh, mõ; những pho tượng Phật bằng gỗ, đồng có chất liệu và nghệ thuật quý hiếm.
Sự kiện và lễ hội
Một trong những sự kiện quan trọng hàng năm tại chùa là lễ húy nhật Tổ sư Tịnh Phổ – vị tổ khai sơn chùa Bảo Vân. Buổi lễ được tổ chức trang trong, có sự tham dự của chư tôn đức giáo phẩm chứng minh, thường trực Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Thừa Thiên Huế, cùng chư tôn đức Tăng Ni và đông đảo đạo hữu Phật tử.
Ngoài các lễ nghi truyền thống, chùa Bảo Vân còn là nơi nuôi dưỡng và lan tỏa tinh thần thiện nguyện thông qua việc tổ chức các lớp học miễn phí vào dịp hè cho học sinh và sinh viên. Các môn học bao gồm tiếng Anh, tiếng Trung, Toán và tiếng Việt – phù hợp với nhiều lứa tuổi và trình độ.
Trong bối cảnh phát triển du lịch tâm linh tại Huế, chùa Bảo Vân cũng có thể là điểm đến trong các tour tham quan mang tính chất trải nghiệm tinh thần. Các hoạt động như vãn cảnh chùa, nghe pháp thoại, tham dự lễ cầu an, hay dùng cơm chay tại chùa đều mang lại cho du khách những phút giây tĩnh tâm và ý nghĩa. Ngoài ra, một số hoạt động trải nghiệm như tham gia khóa tu ngắn ngày, nghe lễ nhạc Phật giáo Huế, xem triển lãm nghệ thuật Phật giáo hoặc học nấu món chay, phóng sanh, phóng đăng… cũng góp phần giúp chùa trở thành điểm đến văn hóa tâm linh đặc sắc của vùng đất cố đô.
Tham khảo
- Chùa Bảo Vân (Huế), Thế giới Phật giáo.
- Kiến trúc chùa Bảo Vân – phường An Cựu Huế, YouTube Lequang Channel.
- Nét đẹp độc đáo chùa Bảo Vân ở Huế, YouTube Khám phá Huế.
- Quang Huy (2023), Lễ Húy Nhật Tổ sư Tịnh Phổ – khai sơn chùa Bảo Vân, Giáo hội Phật giáo Việt Nam Thành phố Huế.
