Tên gọi và vị trí địa lý
Chùa Giáng, tên chữ là Tường Vân tự (祥雲寺), tọa lạc tại thị trấn Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa. Tên gọi “Tường Vân” có nghĩa là “điềm mây lành”, xuất phát từ một truyền thuyết linh thiêng: Vua Trần Duệ Tông từng mộng thấy đám mây vàng tựa dải lụa, bay lượn phía chân núi Đốn Sơn nơi chùa tọa lạc được cho là điềm báo cát tường giúp nhà vua bình định giặc Chiêm Thành. Do nằm ở vùng đất làng Giáng, nên dân gian quen gọi là chùa Giáng, một cách định danh gắn liền với địa danh truyền thống.
Về địa lý, chùa Giáng nằm ở chân núi Đốn Sơn (còn gọi là núi Đún), trước kia thuộc làng Giáng, xã Vĩnh Thành, tổng Cao Mật, huyện Vĩnh Lộc. Từ năm 1992, khi thị trấn Vĩnh Lộc được thành lập, chùa chuyển về khu phố 3 (khu III) của thị trấn. Chùa nằm cách thành phố Thanh Hóa khoảng 45 km về phía Tây Bắc theo quốc lộ 45.
Lịch sử và nhân vật
Chùa Giáng, tên chữ là Tường Vân tự, là một ngôi chùa cổ kính có lịch sử lâu đời, gắn liền với những nhân vật và sự kiện trọng yếu trong tiến trình lịch sử dân tộc. Theo truyền thuyết, chùa được xây dựng vào thời vua Trần Duệ Tông (1372–1377). Khi giặc Chiêm Thành quấy phá, vua thân chinh đem quân đi dẹp loạn. Trên đường hành quân, khi đi qua vùng núi Đốn Sơn, vua thấy nơi đây phong cảnh sơn thủy hữu tình, đất trời yên hòa. Đêm ấy, vua mộng thấy một đám mây vàng như dải lụa ẩn hiện trên không trung – một điềm báo cát tường. Hôm sau, vua làm lễ tế trời đất rồi tiến quân.
Trong trận chiến, khi thế trận đang giằng co, trời đất bỗng tối sầm, sấm chớp ầm ầm, một đám mây vàng xuất hiện như trong giấc mộng, làm quân Chiêm hoảng loạn tháo chạy. Nhân đà đó, vua Trần Duệ Tông chỉ huy tấn công, giành thắng lợi. Khi trở về, vua mở yến tiệc, thưởng công và sai lập một ngôi chùa nhỏ tại nơi tế lễ để ghi nhớ điềm mây lành. Chùa được đặt tên là Tường Vân tự (nghĩa là “chùa ghi nhớ điềm mây lành”), dân gian thường gọi là chùa Giáng, gắn liền với tên làng nơi chùa tọa lạc.
Trải qua các triều đại, chùa nhiều lần được trùng tu và mở rộng. Ban đầu, chùa được xây bốn gian đơn sơ. Sau khi vua Trần Duệ Tông qua đời, dân làng tạc tượng nhà vua và lập long nhang thờ tự tại chùa – pho tượng này hiện vẫn được thờ ở nhà Mẫu. Dưới triều Hồ Quý Ly, chùa được nâng lên thành Quốc tự – thể hiện vị thế quan trọng của Tường Vân tự trong Phật giáo thời bấy giờ. Đến năm Bảo Đại thứ 14, chùa tiếp tục được sửa chữa phần Phật điện. Gần đây nhất, vào năm 2005, nhờ sự đóng góp của tăng ni, Phật tử và nhân dân, chùa được trùng tu khang trang hơn. Năm 2009, chùa Giáng chính thức được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng là Di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia.
Gắn liền với chùa còn có nhiều nhân vật tiêu biểu. Trước hết là vua Trần Duệ Tông, người đã khởi lập ngôi chùa và để lại dấu ấn lịch sử tâm linh độc đáo. Dưới thời Hồ Quý Ly, chùa được triều đình nâng cấp thành Quốc tự. Về thời hiện đại, Ni sư Thích Đàm Hòa, người trụ trì chùa, là một trong những nhân vật tiêu biểu của Phật giáo tỉnh Thanh Hóa. Ni sư là Phó Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Thanh Hóa, từng là đại biểu HĐND tỉnh các khóa XIII, XIV, XV, được nhân dân kính trọng bởi lối sống đạo hạnh, công đức trong tu bổ chùa, tổ chức từ thiện, và truyền bá đạo pháp.
Kiến trúc và cảnh quan
Tổng thể kiến trúc chùa hài hòa với địa thế tự nhiên, được quy hoạch theo trục “tiền thấp – hậu cao”, với Tam Quan, sân chùa, Phật điện và nhà Mẫu bố cục theo thế trải dài từ chân núi Đốn Sơn lên sườn núi. Qua nhiều lần trùng tu, chùa vẫn giữ được vẻ cổ kính, dáng dấp thuở sơ khai và nét đặc trưng của kiến trúc Phật giáo truyền thống vùng Bắc Trung Bộ.
Cổng Tam Quan – biểu tượng dẫn nhập vào cõi thiêng – được xây dựng bề thế với hai tầng mái cao 13,7m. Kiến trúc vững chãi gồm hai cầu thang, tầng trên có năm cửa cuốn vòm, cửa chính cao 3,7m. Tổng thể Tam Quan gồm 14 đòn đao xếp lớp tăng dần, tạo cảm giác uy nghiêm và sâu hút. Trên các mảnh chạm khắc trang trí nổi bật hình tượng rồng mẫu tử và linh thú, phản ánh tín ngưỡng dân gian và mỹ thuật truyền thống thời Trần – Lê.
Phật điện và nhà Mẫu, nằm lưng chừng núi, là trung tâm tâm linh của chùa. Phật điện có kết cấu chữ Đinh, gồm tiền đường 5 gian và thượng điện 2 gian, được trùng tu vào năm Bảo Đại thứ 14 (1939). Bên trong tôn trí hệ thống 13 pho tượng gỗ sơn son thếp vàng, được bố trí thành 6 lớp từ thấp đến cao, ngoài vào trong. Đặc biệt, tượng Thích Ca sơ sinh ở lớp thấp nhất được vây quanh bởi 9 con rồng phun nước, thể hiện tích “Cửu long tắm Phật”, mang ý nghĩa linh ứng nhiệm mầu. Các tượng đều tọa thiền trên tòa sen, chạm khắc tinh xảo, thể hiện trình độ nghệ thuật điêu khắc của các nghệ nhân xưa.
Tượng vua Trần Duệ Tông – người khởi dựng chùa được tạc và thờ ở nhà Mẫu, thể hiện lòng tri ân và niềm tin vào thiên mệnh linh ứng.
Các công trình phụ trợ gồm nhà thờ tổ, tăng phòng, nhà khách được bố trí cân đối xung quanh sân chùa rộng khoảng 30m², nơi có cây cảnh, non bộ tạo điểm nhấn cho không gian tĩnh tại.
Công cuộc trùng tu và bảo tồn chùa Giáng được thực hiện cẩn trọng, tuân thủ nguyên tắc tôn trọng nguyên gốc: giữ gìn hình thức kiến trúc truyền thống, tránh thay thế vật liệu không cùng chủng loại, đồng thời bảo đảm tính nguyên bản về màu sắc và cấu kiện gỗ đá. Đây là minh chứng cho nỗ lực bảo tồn di sản Phật giáo lâu đời gắn với cộng đồng cư dân bản địa.
Chùa Giáng tọa lạc nơi chân núi Đốn Sơn, mặt hướng về sông Mã, là thế đất được xem là “tụ thủy – tụ khí”, mang đậm yếu tố phong thủy tôn giáo. Cảnh quan nơi đây được hình dung theo thế “rồng chầu hổ phục”: dãy Đốn Sơn là Tả Thanh Long, núi Thùy Đầu (còn gọi là núi Bậc Đồn) là Hữu Bạch Hổ, tạo thế uy nghi tự nhiên bao bọc lấy ngôi chùa. Xa xa, núi Thiên Vực làm án sơn, ngăn cản tà khí. Sông Mã chảy uốn quanh vụng Vực tạo thế minh đường xa, đem lại sinh khí và linh lực cho cả khu vực.
Trước chùa là dòng nước mát lành, tụ từ các khe suối trên núi đổ về, hợp thành dãy Ao Quan, nơi sen nở rộ mỗi độ hạ về, hương lan tỏa khắp không gian. Ao được ngăn cách với đường vào Tam Quan, vừa tạo thế phòng thủ tự nhiên, vừa tô điểm cảnh sắc thiền môn.
Không gian chùa thanh tịnh với cây đa, cây mít, gỗ vàng, sung cổ thụ vươn bóng mát, tỏa sinh khí, mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc. Những hàng tre, dãy hoa hồng, rặng cau đều được sắp đặt tự nhiên mà hòa hợp, tạo nên một môi trường thiền định và chiêm bái yên bình.
Bên cạnh đó, chùa Giáng còn lưu giữ dấu tích của đường lát đá hoa xưa dẫn xuống đàn tế Nam Giao thời Nhà Hồ, và đoạn sông đào dài khoảng 600–700m nối chùa với sông Mã – được xem là đường thủy vận chuyển lương thảo và nghi lễ triều đình xưa.
Một đôi câu đối cổ còn lưu tại Phật điện ca ngợi vẻ đẹp địa thế của chùa, với nội dung:
“Trốn đất cao nổi lên tòa lâu đài – nước sông Mã chầu về đưa nguồn nghe tiếng kệ;
Núi mật nổi danh đứng vững Thành Tây dai – hướng đến để đọc kinh.“
Câu đối không chỉ mô tả vẻ đẹp cảnh quan mà còn phản ánh sự linh thiêng và vai trò trung tâm của chùa trong đời sống tâm linh người dân vùng Thành Tây xưa.
Hiện vật
Các hiện vật tại đây phản ánh trình độ chế tác tinh xảo, tư duy thẩm mỹ và tinh thần tín ngưỡng Phật giáo của người Việt qua nhiều thời kỳ.
Hệ thống tượng Phật: Tại nhà Phật điện (tiền điện), chùa Giáng hiện còn lưu giữ 13 pho tượng được tạc bằng gỗ, phủ sơn son thếp vàng. Các tượng được sắp xếp thành 6 lớp, theo trật tự từ ngoài vào trong, từ thấp lên cao, tạo nên một không gian thờ tự uy nghiêm và có chiều sâu triết lý.
Tượng thờ vua Trần Duệ Tông: Sau khi vua Trần Duệ Tông mất (1377), người dân địa phương đã xin tạc tượng nhà vua để tưởng niệm. Pho tượng này được đặt thờ tại nhà Mẫu trong khuôn viên chùa, như một biểu hiện của sự gắn bó giữa tín ngưỡng Phật giáo và lòng trung hiếu với triều đình.
-
Cổng Tam Quan của chùa Giáng là một công trình đồ sộ với các chi tiết chạm khắc rồng mẫu tử và linh thú đặc sắc. Các chi tiết này vừa có giá trị mỹ thuật, vừa mang ý nghĩa biểu trưng linh thiêng, thể hiện tư duy văn hóa dân gian kết hợp với mỹ học Phật giáo. Những mảnh chạm khắc này còn cho thấy dấu ấn của nghệ thuật chạm khắc gỗ truyền thống xứ Thanh, với sự phối hợp hài hòa giữa đường nét uốn lượn và bố cục chặt chẽ.
Sự kiện và lễ hội
Hằng năm, chùa Giáng (Tường Vân tự) tổ chức lễ hội đầu xuân kéo dài từ tháng Giêng đến hết tháng Ba âm lịch. Đây là thời điểm cao điểm trong năm, thu hút đông đảo tăng ni, Phật tử và du khách thập phương đến tham quan, hành hương và chiêm bái. Lễ hội không chỉ là dịp để người dân địa phương thể hiện lòng thành kính với Tam bảo, mà còn là hoạt động văn hóa mang đậm bản sắc vùng đất xứ Thanh, kết nối quá khứ linh thiêng với hiện tại sống động.Những hoạt động chính trong lễ hội bao gồm:
- Lễ dâng hương đầu năm, do các vị chức sắc và Phật tử đồng cử hành trong không khí trang nghiêm.
- Lễ cầu quốc thái dân an, hòa hợp với tín ngưỡng dân gian về an sinh cộng đồng.
Hoạt động vãn cảnh và hành hương, gắn với trải nghiệm thưởng ngoạn kiến trúc cổ, tượng pháp, và cảnh quan yên bình nơi cửa Phật.
Xếp hạng
Chùa Giáng được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (nay là Bộ VHTTDL) xếp hạng là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia vào năm 2009.
Tham khảo
- Xuân Anh, Về Vĩnh Lộc thăm ngôi chùa cổ Tường Vân, trên trang: baothanhhoa.vn
- Chùa Giáng – linh thiêng đất Phật năm 2023, Di sản thế giới thành nhà Hồ.
- Chùa Giáng Thanh Hóa – Ngôi chùa cổ trên đất xứ Thanh, trên trang: 36.com.vn.
- Tường Vân Tự (chùa Giáng), Di sản thế giới thành nhà Hồ.
- Chùa Giáng xứ Thanh, Giác Ngộ online.
