Tên gọi và vị trí địa lý
Chùa Ngọa Vân, còn gọi là Am Ngọa Vân. tọa lạc trên núi Bảo Đài, thuộc xã An Sinh và Bình Khê (nay chủ yếu ở thôn Tây Sơn, xã Bình Khê), thị xã Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh. Đây là quần thể chùa tháp lớn, chia thành ba lớp kiến trúc trên núi, gắn liền với Phật hoàng Trần Nhân Tông – vị vua sáng lập Thiền phái Trúc Lâm, nơi Ngài tu hành, đắc đạo và nhập Niết bàn.
Lịch sử và nhân vật
Chùa Ngọa Vân là công trình được xây dựng vào thời vua Trần. Ban đầu, Ngọa Vân chỉ là một am nhỏ do Phật hoàng Trần Nhân Tông dựng vào năm 1307 trên đỉnh Bảo Đài Sơn làm nơi tu hành, gọi là am Ngọa Vân. Sau khi quốc gia, xã tắc được bình yên, Đức Vua – Phật hoàng Trần Nhân Tông trở về hành cung Vũ Lâm (thuộc Ninh Bình ngày nay) xin xuất gia cầu đạo với Quốc sư Huệ Tuệ, khởi đầu cho sự nghiệp tu hành của người xuất gia tam giới. Năm 1299, Ngài trở về kinh thành Thăng Long, rồi thẳng tiến lên núi Yên Tử, tinh cần tu hạnh đầu đà lấy hiệu là Hương Vân Đại Đầu Đà. Ngài cho dựng chùa, giảng pháp, độ Tăng. Người học Phật quy tụ về Yên Tử rất đông. Đồng thời, Ngài đã thống nhất ba dòng thiền: Tỳ-Ni-Đa-Lưu-Chi, Vô Ngôn Thông, và Thảo Đường thành lập lên dòng thiền Trúc Lâm Yên Tử với tư tưởng nhập thế “Cư trần lạc Đạo”, “Hòa quang đồng trần” là dòng thiền mang bản sắc riêng của Đại Việt. Phật giáo Trúc Lâm đặc trưng là lấy tâm của mỗi chúng sinh làm tâm của Đức Phật tổ, lấy ý muốn của mọi người dân Việt Nam làm ý muốn của một đấng Minh quân, một vị Phật tổ. Hương Vân Đại Đầu Đà Trần Nhân Tông đã thường xuyên đi các nơi để giảng dạy Phật pháp. Ngài không chỉ hoằng pháp ở khắp vùng thành thị, thôn quê mà còn du lãm ra cả các vùng đất bên ngoài; không phải chỉ ở trong nước, mà còn đến cả các nước lân bang. Năm 1304, Ngài chống gậy trúc dạo đi khắp các địa phương, xóm làng trong nước để khuyến khích muôn dân giữ gìn năm giới, tu hành thập thiện, dẹp bỏ những nơi thờ cúng không đúng chính pháp, loại bỏ những điều mê tín dị đoan, xây dựng chính tín. Đến khi hóa duyên đã hết, Phật hoàng Trần Nhân Tông trở về Ngọa Vân để nhập niết bàn vào mùng 01/11/1308 (Âm lịch). Phật hoàng đã nhìn nhận Ngọa Vân phải là nơi rất là phúc địa – địa linh cho nên ngài đã tìm về đây để nhập niết bàn; và để lại cho con cháu một tư tưởng lớn, một tài sản lớn, tài sản vô hình, tài sản tinh thần văn hóa tâm linh tại Ngọa Vân.
Sau khi Phật hoàng Trần Nhân Tông nhập Niết bàn, triều đình và Tổ thứ hai của Thiền phái Trúc Lâm là Pháp Loa đã cho mở mang Ngọa Vân thành một quần thể di tích chùa tháp lớn trên núi Bảo Đài. Đến thời Hậu Lê, ngôi chùa tiếp tục được tôn tạo để hoàn thiện hơn về mặt kiến trúc. Đặc biệt, vào năm Đinh Hợi (1707), niên hiệu Vĩnh Thịnh thứ 3, Ngọa Vân đã được trùng tu lớn nhất dưới sự chủ trì của Thiền sư Đức Hưng (hiệu Viên Minh), với việc hưng công trùng tu thượng điện, gác chuông, bảo tháp, tổng cộng 25 gian. Bia trùng tu do Trần Tước Lộc viết chữ và Nguyễn Duy Sĩ khắc. Bà Dương Thị Ngọc Trinh, cung tần phủ chúa, cũng đã cung tiến tiền của cho đợt trùng tu này. Trong thời kỳ chống Pháp, khu vực này bị giặc phá hoại nặng nề. Đến năm 2002, am chùa Ngọa Vân Thượng mới được khôi phục lại. Năm 2014, dự án trùng tu xây dựng lại chùa Ngọa Vân Trung trên nền chùa cũ đã được khởi công và khánh thành vào ngày 9 tháng Giêng năm 2016. Tháng 12 năm 2020, chùa Thượng – Am Ngọa Vân tiếp tục được khởi công tu bổ, với việc quy hoạch lại không gian, bảo tồn am Ngọa Vân, đền Thiên Sơn, hai tháp Phật Hoàng và Đoan Nghiêm, tôn tạo nhà Tổ, và cải tạo cảnh quan. Dự án đã cơ bản hoàn thiện và khánh thành dịp tưởng niệm 713 năm Phật hoàng nhập Niết bàn.
Am – chùa Ngọa Vân không chỉ là một di tích lịch sử mà còn là biểu tượng sống động cho tư tưởng và tinh thần Phật giáo Trúc Lâm Yên Tử, nơi chứng kiến những khoảnh khắc cuối cùng của Phật hoàng Trần Nhân Tông và là điểm dừng chân của nhiều thế hệ Phật tử trên con đường tìm về cội nguồn tâm linh. Chính vì gắn bó mật thiết với sự nghiệp tu hành và viên tịch của Phật hoàng Trần Nhân Tông, Ngọa Vân được tôn vinh là thánh địa của Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử, đồng thời là một trong 14 điểm di tích quan trọng thuộc Khu di tích nhà Trần tại Đông Triều, trở thành hành trình tâm linh thu hút đông đảo tăng ni, Phật tử và khách hành hương khắp mọi miền đất nước.
Kiến trúc và cảnh quan
Quần thể am chùa Ngọa Vân được bố trí theo ba lớp không gian chính trên sườn núi Bảo Đài, vừa gắn bó với lịch sử tu hành của Phật hoàng Trần Nhân Tông, vừa hài hòa với cảnh quan thiên nhiên mây núi hùng vĩ.
- Lớp cao nhất – Ngọa Vân Thượng: Đây là khu vực linh thiêng nhất, nơi gắn liền với những ngày cuối cùng trong cuộc đời tu hành của Phật hoàng. Tại đây có am Ngọa Vân, chốn Ngài an nhiên nhập Niết bàn; bên trong đặt tượng Phật hoàng trong dáng nằm mô phỏng Phật nhập Niết bàn, gắn với truyền thuyết về tảng Đá Niết bàn. Gần đó là chùa Ngọa Vân Thượng (Chính điện), kiến trúc chữ Nhất, diện tích khoảng 50m², được khôi phục trên nền cũ vào năm 2000. Hai bên cửa khắc đôi câu đối: “Vạn vật vô tội – Họa tại nhân tâm”, phản ánh tinh thần “chỉ thẳng tâm người, thấy tánh thành Phật” của Thiền phái Trúc Lâm. Trên sân chùa, phía Tây là Phật Hoàng tháp – nơi lưu giữ một phần xá lợi của Ngài, xây dựng từ thời Trần và trùng tu năm 1707, trước tháp có tượng voi đá và bia đá; phía Đông là Đoan Nghiêm tháp, tháp mộ của Thiền sư Đức Hưng, người có công trùng tu chùa. Ngoài ra, còn có Am Sơn Thần, kiến trúc mái cuốn vòm bằng gạch, thờ các vị thần núi; và Bàn Cờ Tiên, dấu tích tịnh thất xưa nằm trên đỉnh cao nhất của khu vực.
- Lớp thứ hai – Chùa Ngọa Vân Trung: Tọa lạc ở sườn phía Nam núi Bảo Đài, ở độ cao trung bình từ 588m đến 644m, chùa được khánh thành sau đợt trùng tu năm 2016. Công trình mang lối kiến trúc chữ Nhị, mô phỏng phong cách Lê Trung Hưng, gồm Tiền đường và Hậu đường. Tiền đường đặt tượng Phật hoàng Trần Nhân Tông bằng đá ngọc bích đỏ, còn Hậu đường thờ Ban Tam Bảo, hai vị thị giả Văn Thù – Phổ Hiền, Ban Đức Thánh Hiền và Ban Đức Ông. Đây là không gian trung tâm, thường xuyên diễn ra các sự kiện và lễ hội quan trọng.
- Lớp thứ ba – các di tích dưới chân núi: Gồm 4 cụm với 15 điểm di tích khác nhau, tạo nên hành trình thiêng liêng dẫn lối lên chùa. Đáng chú ý là Tàn Lọng – nơi mở đầu đường vào rừng già, cũng là vị trí ga cáp treo ngày nay; Phủ Am Trà (Cửa Phủ) – nền đất bằng phẳng thờ Thần Rừng, Thần Núi; Đô Kiệu – chỗ vua Trần Nhân Tông phải xuống kiệu để leo núi; cụm Thông Đàn với ba điểm có thông cổ, gió thổi vang âm thanh như khúc nhạc, nơi đặt Phụng Phật tháp và tháp Viên Mãn Chân Giác thiền sư. Ngoài ra còn có các khu Ngọa Vân 1, 2, 6 với dấu tích chùa am xưa; Đá Chồng – nơi phát hiện nền móng kiến trúc và lò nung gạch ngói thời Lê Trung Hưng, đồng thời từng là căn cứ cách mạng trong kháng chiến chống Pháp.
Nhìn chung, kiến trúc và cảnh quan Ngọa Vân vừa tôn nghiêm, vừa hòa quyện với thiên nhiên. Núi Bảo Đài quanh năm mây phủ, tạo nên không gian mờ ảo, u linh, khiến các công trình Phật giáo nơi đây càng thêm linh thiêng. Ngọa Vân không chỉ là một danh lam thắng cảnh mà còn là thánh địa của Thiền phái Trúc Lâm, nơi hội tụ giá trị lịch sử, văn hóa và tâm linh đặc biệt của dân tộc Việt.
Hiện vật
Trên núi Bảo Đài hiện vẫn lưu giữ nhiều hiện vật và dấu vết kiến trúc mang giá trị lịch sử, văn hóa và tâm linh sâu sắc, trải dài từ thời Trần, Lê Trung Hưng, Nguyễn cho đến các công trình trùng tu gần đây. Ở lớp cao nhất – Ngọa Vân Thượng, có am Ngọa Vân, nơi Phật hoàng Trần Nhân Tông nhập Niết bàn, kiến trúc gạch, mái cuốn vòm, trên cửa đề ba chữ Hán “Ngọa Vân Am”, bên trong đặt tượng Phật hoàng trong tư thế nằm mô phỏng Phật nhập Niết bàn; chùa Ngọa Vân Thượng khôi phục trên nền cũ năm 2000, kiến trúc chữ Nhất, diện tích 50m², hai bên cửa có câu đối chữ Hán “Vạn vật vô tội – Họa tại nhân tâm”; Phật Hoàng Tháp – nơi lưu giữ xá lợi của Ngài, xây dựng từ thời Trần, trùng tu năm 1707 bởi Thiền sư Đức Hưng, cấu trúc đá hình hoa sen, vuông vức, chóp hồ lô; bên cạnh là Đoan Nghiêm Tháp, tháp mộ của Thiền sư Đức Hưng với chất liệu tương tự; Am Sơn Thần nằm ở phía đông nền số 2, diện tích 9m², mái vòm gạch, cửa đắp nổi ba chữ Hán “Thiên Sơn Từ”, bên có câu đối ca ngợi cảnh sắc; ngoài ra còn có Bàn Cờ Tiên và dấu tích tịnh thất xưa. Ở lớp thứ hai – Ngọa Vân Trung, chùa được trùng tu và khánh thành năm 2016, kiến trúc chữ Nhị mô phỏng phong cách Lê Trung Hưng, gồm Tiền đường đặt tượng Phật hoàng Trần Nhân Tông bằng đá ngọc bích đỏ và Hậu đường ba gian hai chái, trung tâm thờ Tam Bảo, hai bên là tượng Phổ Hiền, Văn Thù, ngoài cùng thờ Đức Thánh Hiền và Đức Ông. Lớp thứ ba – các di tích dưới chân núi Bảo Đài – gồm bốn cụm với 15 điểm: Phủ Am Trà (Cửa Phủ) là dấu vết nền kiến trúc nhỏ đầu thế kỷ XX thờ Thần Rừng, Thần Núi; Thông Đàn có nhiều thông cổ và hai tháp đá dựng từ thời Lê Trung Hưng, phục dựng năm 2012, cùng các di tích chùa Trung, tịnh thất, Tháp Bút nằm trên một trục thần đạo; các điểm Ngọa Vân 1, 2, 6 còn dấu tích nền kè đá, chân cột, gạch ngói mũi sen, di vật gốm men và đồ sành thế kỷ XVII–XVIII; khu Đá Chồng phát hiện nền móng kiến trúc, lò nung ngói Lê Trung Hưng và dấu vết tháp đá lớn giống Phật Hoàng Tháp. Ngoài ra, còn có bia trùng tu dựng năm Vĩnh Thịnh 3 (1707) ghi lại công cuộc tôn tạo di tích do Trần Tước Lộc viết, Nguyễn Duy Sĩ khắc, cùng nhiều hệ thống bia đá khác phản ánh quá trình trùng tu qua các thời kỳ. Tất cả hiện vật này không chỉ minh chứng cho sự hưng thịnh của Ngọa Vân mà còn khẳng định vị thế trung tâm Phật giáo quan trọng của Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử.
Sự kiện và lễ hội
Hằng năm diễn ra Lễ hội Xuân Ngọa Vân bắt đầu từ ngày mùng 9 tháng Giêng và kéo dài suốt ba tháng mùa xuân, thu hút đông đảo tăng ni, Phật tử và du khách thập phương về chiêm bái, dâng hương, tri ân công đức Phật hoàng Trần Nhân Tông cùng các bậc tiền nhân, đồng thời hướng tâm về cội nguồn văn hóa tâm linh của dân tộc. Lễ hội mang ý nghĩa tôn vinh giá trị tư tưởng của Thiền phái Trúc Lâm, cầu phúc, cầu tài cho một năm an lành, với nhiều nghi thức trang trọng như lễ cầu Quốc thái dân an, lễ gióng trống thỉnh chuông khai hội và lễ dâng hương tưởng niệm tại am Ngọa Vân. Bên cạnh đó, nơi đây còn là địa điểm tổ chức Lễ tưởng niệm ngày Phật hoàng Trần Nhân Tông nhập Niết bàn, một sự kiện tâm linh trọng đại ghi dấu thời khắc ngày 1 tháng 11 năm 1308 khi Ngài an nhiên hóa Phật tại am Ngọa Vân.
Xếp hạng
Ngọa Vân là một trong 14 điểm di tích quan trọng thuộc Khu di tích nhà Trần tại Đông Triều. Khu di tích này đã được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng di tích lịch sử Quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2383/QĐ-TTg ngày 09 tháng 12 năm 2013.
Tham khảo
- Di tích Quốc gia Đặc biệt Chùa Ngọa Vân – nơi khởi nguồn thiền phái Trúc Lâm, trên trang VietnamPlus đăng tải ngày 17/10/2024.
- Nguyễn Bá Lăng (2017), Kiến trúc Phật giáo Việt Nam, Quyển 2, Thư viện Huệ Quang ảnh ấn.
- Ngọa Vân nơi cõi Phật cảnh tiên, Youtube Quảng Ninh TV, đăng tải ngày 31/7/2024.
- HT. Thích Thanh Từ, Thánh Đăng Lục, Ebook, trên trang thuvienhoasen.org.
- Thu Trang – Lê Đại (Trung tâm TTVH Đông Triều), Đông về, hành hương lên thánh địa Ngọa Vân, trên trang baoquangninh.vn.
