Vị trí địa lí – Tên gọi
Cụm di tích đình chùa Tàm Xá, hay còn được biết đến là chùa Tầm Xá, tọa lạc tại xã Tàm Xá, huyện Đông Anh, Hà Nội.
Làng Tàm Xá, còn được gọi là làng Vườn Vải theo chữ Nôm, đặt dọc theo bờ sông Hồng, giữa vùng đất bãi rộng và màu mỡ, là môi trường lý tưởng cho trồng dâu và nuôi tằm, cũng như dệt vải. Tên gọi Nôm cũng thể hiện điều này, trong đó “Tàm” có nghĩa là tằm.
Chùa Tàm Xá nằm ở phía nam huyện Đông Anh, Hà Nội, giới hạn bởi:
- Phía bắc và tây bắc giáp xã Vĩnh Ngọc, với biên giới tới góc phía tây của cầu Nhật Tân thuộc đất Vĩnh Ngọc.
- Phía tây nam và nam giáp các phường Phú Thượng, Nhật Tân thuộc quận Tây Hồ, với biên giới tự nhiên là bãi Tàm Xá (phần còn lại của bãi Soi) trên sông Hồng.
- Phía đông giáp xã Xuân Canh; phía đông nam tiếp giáp ngã ba sông Hồng – sông Đuống.
Phần lớn diện tích của xã Tàm Xá nằm ngoài đê, trong khi các khu dân cư của xã bao gồm 2 thôn, thôn Đoài và thôn Đông, đều nằm trong đê và xen giữa hai xã Xuân Canh và Vĩnh Ngọc.
Lược sử
Ngôi đình làng thuộc địa phận thôn Đoài, tôn thờ năm vị thần hoàng, trong đó có tới 3 vị liên quan đến Sơn thần là Tản Viên, Cao Sơn và Quý Minh (anh em con chú con bác với Tản Viên). Điều này phản ánh sự chiến đấu chống lại lũ lụt và niềm hy vọng vào một cuộc sống yên bình của cư dân làng ven sông. Hai vị thần còn lại là Long Linh (chưa rõ sự tích) và Cẩm Phu nhân.
Theo truyền thống, Phu nhân trước đây là một cô gái xinh đẹp trong làng, sau đó được tuyển vào cung. Trong làng, có một người làm Thái giám trong hoàng cung. Ông bố của viên quan Thái giám này thường xuyên áp bức dân làng. Những người bị đè nén không chịu nổi đã lập kế hoạch giết chết ông ta. Viên Thái giám đã báo cáo cho vua và yêu cầu giết hết toàn bộ gia đình những người phạm tội. Tuy nhiên, bà Cẩm Phu nhân đã đề nghị vua chỉ trừng phạt một số người chủ mưu và vua đã chấp thuận. Nhớ công đức của bà, dân làng Tàm Xá tôn sùng bà và xây dựng miếu để thờ cúng. Đình hiện nay lưu giữ được bản sắc phong năm Quang Trung thứ 5 (1792), cho thấy rằng Cẩm Phu nhân có thể đã làm cung nữ thời vua Lê hoặc chúa Trịnh. Các bảng đá phong khác còn cho thấy rằng đình đã tồn tại từ cuối thế kỷ XVI đến đầu thế kỷ XVII.
Kiến trúc
Đình nằm trong khuôn viên gần chùa Linh Ứng Tự, phía trước đình là miếu Cẩm Phu Nhân, cổng chung nhìn ra đê ở phía tây – nam. Mặt bằng xây dựng của đình và miếu đều có hình chuôi vô, tiền tế 3 gian, các cánh cửa được chạm khắc trên gỗ. Trong đình trưng bày 04 long ngai, 01 hương án với bát hương, điểm trâm cổ và nhiều hương liệu khác. Ngoài ra, có những tảng đá lớn, bia, tượng, cửa võng và kiệu bát cổ.
Di vật
Qua nhiều biến cố lịch sử và ảnh hưởng của thiên tai, các bản sắc phong tại đình Tàm Xá được bảo quản cẩn thận, coi như là kho báu vô giá của tiền nhân. Có tổng cộng 72 đạo sắc phong thần của 3 triều đại phong kiến Việt Nam, bắt đầu từ niên hiệu Đức Long triều Lê Trung Hưng đến niên hiệu Khải Định triều Nguyễn. Trong đó, triều Lê Trung Hưng có 44 đạo sắc phong thần, triều Tây Sơn thời vua Nguyễn Huệ niên hiệu Quang Trung ngũ niên (1792) ban cấp 4 đạo sắc phong, và triều Nguyễn với 24 đạo sắc phong.
Trong tổng số 72 đạo sắc phong thần tại đình Tàm Xá, có 3 đạo sắc phong được cho là cổ nhất với niên hiệu Đức Long tứ niên (1632) dưới triều vua Lê Thần Tông. Đình còn giữ được 4 đạo sắc phong của nhà Tây Sơn, ban cấp vào năm 1792. Việc lưu giữ những đạo sắc phong này mang lại ý nghĩa và giá trị vô cùng quý báu, đặc biệt khi nhiều di vật của thời Tây Sơn đã bị thu hồi và phá hủy sau khi nhà Nguyễn lên ngôi.
Sự kiện – Lễ hội
Năm 1992, ngôi đình Tàm Xá (và chùa Linh Ứng Tự) đã được Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng là Di tích lịch sử – văn hóa quốc gia.
Trong thời kỳ vận động Cách mạng Tháng Tám 1945, Tàm Xá là một điểm trong An toàn khu của Trung ương ở bờ Bắc sông Hồng. Nhiều gia đình nuôi giấu các cán bộ cao cấp của Đảng. Cây gạo ở ngã ba đê Tàm Xá là một điểm liên lạc quan trọng của Trung ương.
Hàng năm, dân Tàm Xá mở chính hội làng Vải – hội làng Tàm Xá vào ngày 12 tháng 3 âm lịch nhưng thường kéo dài đến 14 tháng 3. Phần hội có trò bơi chải trên sông Hồng, trò múa mặt nạ. Phần lễ có các lễ rước kiệu, lễ tế nhập tịch, tế chính tiệc, tế tống tịch, tế yên vị, tế tư văn, tế thánh Tản Viên, Cao Sơn, Quý Minh, Long Linh, Cẩm phu nhân. Nhân dịp này cũng thường diễn ra các trò dân gian như đấu cờ, múa mặt nạ, bơi chải trên sông Hồng v.v…
______________________________________________
Các ngôn ngữ khác
Tiếng Anh (English)
The location of Tam Xa communal house, also known as Tam Xa Pagoda, is in Tam Xa commune, Dong Anh district, Hanoi. Tam Xa village, or “Vườn Vải” in Nôm script, is situated along the Red River, providing an ideal environment for strawberry cultivation and silk farming. Tam Xa Pagoda shares borders with Vinh Ngoc, Phu Thuong, Nhat Tan, and Xuan Canh. The historical communal house is associated with the fight against floods and worships five deities, including Lady Cam. Located near Linh Ung Pagoda, the communal house preserves numerous stone steles and imperial decrees. It holds a total of 72 imperial decrees from three Vietnamese dynasties, with the three oldest decrees dating back to the reign of Le Thanh Tong. Since 1992, Tam Xa communal house has been recognized as a National Historical and Cultural Site.
Tiếng Trung (Chinese)
Sa庙，位于河内东安区Tam Xa社区。 Tam Xa村，或称Nôm文为“Vườn Vải”的村庄，坐落在红河河畔，适宜种植草莓和养蚕。谭Sa寺庙与Vinh Ngoc、Phu Thuong、Nhat Tan和Xuan Canh接壤。这座历史悠久的庙宇与抗洪斗争有关，崇拜五位神明，其中包括Cẩm Phu Nhân女士。庙宇位于Linh Ung Pagoda附近，保存有大量的石碑和法令。它总共保留有来自三个越南朝代的72个法令，其中最古老的三个法令可追溯到黎清宗的时代。自1992年以来，Tam Xa寺庙被认定为国家历史文化遗址。
Tiếng Pháp (French)
L’emplacement du temple communal Tam Xa, également connu sous le nom de Pagode Tam Xa, se trouve dans la commune de Tam Xa, district de Dong Anh, à Hanoï. Le village de Tam Xa, ou “Vườn Vải” en écriture Nôm, est situé le long du fleuve Rouge, offrant un environnement idéal pour la culture de fraises et l’élevage de vers à soie. La pagode Tam Xa borde Vinh Ngoc, Phu Thuong, Nhat Tan et Xuan Canh. Le temple communal historique est associé à la lutte contre les inondations et rend hommage à cinq divinités, dont Lady Cam. Situé près de la pagode Linh Ung, le temple communal conserve de nombreuses stèles en pierre et décrets impériaux. Il détient un total de 72 décrets impériaux provenant de trois dynasties vietnamiennes, les trois décrets les plus anciens remontant au règne de Le Thanh Tong. Depuis 1992, le temple communal Tam Xa est reconnu comme un site historique et culturel national.
