Tên gọi và vị trí địa lý
Chùa Úc Kỳ, có tên chữ là Phúc Linh Tự, là một ngôi chùa cổ kính tọa lạc tại tỉnh Thái Nguyên. Trong giai đoạn từ năm 1960 đến 1964, chùa còn được biết đến với tên gọi chùa Hồng Kỳ, gắn liền với bối cảnh lịch sử cách mạng thời kỳ đó.
Về vị trí địa lý, chùa nằm giữa làng Úc Kỳ, thuộc xã Úc Kỳ, huyện Phú Bình, nơi có dòng sông Cầu uốn lượn bao quanh, tạo nên một vùng quê trù phú, thơ mộng, mang đậm vẻ đẹp sơn thủy hữu tình. Từ trung tâm thành phố Thái Nguyên, du khách có thể đến chùa bằng cách đi theo Quốc lộ 37 đến cầu Mây, sau đó rẽ phải khoảng 400m là tới nơi.
Lịch sử và nhân vật
Trong những năm từ 1960 đến 1964, chùa còn được gọi là chùa Hồng Kỳ, phản ánh dấu ấn của thời kỳ cách mạng trong giai đoạn lịch sử này. Về lịch sử hình thành, chùa được xây dựng vào năm Bảo Thái thứ 7 (1726), dưới thời vua Lê Dụ Tông (1706–1729). Một số tài liệu cũng ghi nhận chùa được dựng từ thế kỷ XVIII. Trải qua thời gian, chùa Úc Kỳ đã trải qua nhiều đợt trùng tu và tôn tạo, cụ thể là vào các năm Thành Thái thứ 16 (1905) và năm 1999. Một số nguồn khác ghi nhận các mốc trùng tu vào năm 1901 và 1999. Dù đã qua nhiều lần tu sửa, chùa vẫn giữ được kiến trúc nghệ thuật cơ bản từ khi mới được dựng lên trong thế kỷ XVIII, thể hiện giá trị lịch sử, văn hóa và tâm linh sâu sắc gắn bó với cộng đồng dân cư địa phương qua nhiều thế hệ.
Trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp (1945-1954), xã Úc Kỳ (nơi Chùa Úc Kỳ tọa lạc) là một địa điểm trọng yếu, đã đón tiếp nhiều cán bộ của Trung ương Đảng về làm việc
Kiến trúc và cảnh quan
Với vị trí thoáng đãng, mặt quay về hướng Nam, chùa Úc Kỳ không chỉ thuận tiện trong giao thông mà còn nằm giữa không gian thiên nhiên trong lành, thanh tịnh. Nơi đây là một phần trong quần thể di tích đặc sắc của huyện Phú Bình, thu hút đông đảo du khách trong và ngoài tỉnh đến chiêm bái, tham quan.
Về mặt kiến trúc, chùa được xây dựng vào năm Bảo Thái thứ 7 (1726), dưới triều vua Lê Dụ Tông. Trải qua thời gian, chùa đã được trùng tu vào các năm Thành Thái thứ 16 (1905) và 1999 (một số tài liệu ghi là năm 1901 và 1999). Tuy nhiên, các lần sửa chữa đều không làm mất đi kiến trúc nghệ thuật cơ bản từ thế kỷ XVIII. Đặc biệt, công trình Tam quan – Gác chuông – là điểm nhấn nổi bật trong tổng thể kiến trúc chùa. Đây là một công trình tiêu biểu thời Lê, mang đậm dấu ấn mỹ thuật cổ truyền. Tam quan có ba gian, hai chái, gồm sáu hàng chân cột: bốn cột cái cao 8m, cách nhau 2m và mười tám cột quân cao 6m, cách nhau 1,2m. Ba cửa chính mỗi cửa rộng 2,6m. Tổng thể công trình có hình chữ nhật, dài 20m, rộng 12,5m. Gian giữa Tam quan là gác chuông được thiết kế theo kiểu chồng diêm hai tầng, tám mái đao cong vút. Bộ vì kèo làm theo lối “kẻ truyền”, hoàn toàn bằng gỗ lim đen bóng, tạo nên sự bền chắc và tinh xảo. Kiến trúc này được đánh giá là khá cầu kỳ, độc đáo và là công trình nghệ thuật duy nhất còn lại theo phong cách này ở tỉnh Thái Nguyên.
Nổi bật nhất là công trình gác chuông kiêm Tam quan, một kiến trúc thời Lê độc đáo và hiếm có. Công trình này gồm ba gian hai chái, có kết cấu 6 hàng chân cột – 4 cột cái cao 8m, cách nhau 2m, và 18 cột quân cao 6m, cách nhau 1,2m. Tam quan có ba cửa, mỗi cửa rộng 2,6m; toàn bộ kiến trúc tạo thành hình chữ nhật dài 20m, rộng 12,5m. Gian giữa của Tam quan vươn cao với gác chuông được xây theo kiểu chồng diêm hai tầng, tám mái đao cong vút, toàn bộ vì kèo bằng gỗ lim đen bóng, kết cấu theo kiểu kẻ truyền – một kiệt tác kiến trúc cầu kỳ và độc đáo, được đánh giá là duy nhất tại Thái Nguyên. Ngay phía sau Tam quan là nhà Hậu đường với diện tích tương đương, tạo thành một tổng thể kiến trúc cổ kính, trang nghiêm.
Bên trong chùa, gác chuông treo một quả chuông lớn, nặng khoảng 100kg, được trang trí hoa văn đề tài “Tứ linh”. Trên thân chuông có khắc bút ký ngắn ghi niên đại “Hoàng triều Minh Mệnh năm thứ 7” (1826) và địa danh cổ “Trấn Thái Nguyên – phủ Phú Bình – huyện Tư Nông”. Trước cửa nhà Hậu đường còn có bốn cột đá khắc tên những người và dòng họ đã công đức xây dựng chùa. Hệ thống tượng Phật tại chùa rất phong phú, với tổng cộng 20 pho tượng gỗ được sơn son thếp vàng, uy nghi và đường bệ. Trên bàn thờ Tam Bảo có lớp tượng Tam Thế, tượng A Di Đà, Quan Âm nghìn tay, Ngọc Hoàng Thượng Đế, cùng các tượng Nam Tào, Bắc Đẩu. Các pho tượng Phật đều có niên đại từ thế kỷ XVIII. Bên cạnh đó, tại nhà Mẫu và các khu vực phụ trợ còn có một số tượng Mẫu được bổ sung vào thế kỷ XIX và XX, phản ánh sự kết hợp giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian địa phương. Ngoài ra, chùa còn lưu giữ một số bút ký cổ trên các hiện vật khác, góp phần làm phong phú thêm giá trị tư liệu lịch sử của di tích. Nhìn chung, các hiện vật tại chùa Úc Kỳ không chỉ mang giá trị nghệ thuật cao mà còn là những chứng tích sinh động cho dòng chảy văn hóa, tín ngưỡng và lịch sử vùng đất Phú Bình – Thái Nguyên.
Hiện vật
- Chuông đồng: Treo trên gác chuông, nặng khoảng 100kg, trang trí họa tiết “Tứ linh”. Trên thân chuông có bút ký ghi rõ địa danh xưa là “Trấn Thái Nguyên – phủ Phú Bình – huyện Tư Nông”, niên đại Minh Mệnh năm thứ 7 (1826).
- 4 cột đá khắc tên người và dòng họ công đức.
- Tượng thờ: Tam Thế, A Di Đà, Quan Âm nghìn tay (nhiều tay), Ngọc Hoàng Thượng Đế, Nam Tào – Bắc Đẩu, Thích Ca sơ sinh, Đức Ông, Thổ Địa. Các tượng Phật phần lớn có niên đại từ thế kỷ XVIII.
- Tượng Mẫu và tượng dân gian: Đặt tại nhà Mẫu bên cạnh Tam quan, được bổ sung vào thế kỷ XIX–XX.
- Tình trạng hiện vật: Các hiện vật và tượng thờ đều được bảo tồn và lưu giữ đến ngày nay.
Sự kiện và lễ hội
Chùa Úc Kỳ hằng năm tổ chức nhiều lễ hội mang đậm nét văn hóa truyền thống, thu hút đông đảo nhân dân địa phương và du khách thập phương đến chiêm bái, hành hương. Các lễ chính được tổ chức theo lịch âm, gồm:
- Lễ Kỳ Yên vào ngày Rằm tháng Giêng, nhằm cầu quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa.
- Lễ Vu Lan vào Rằm tháng Bảy, tưởng nhớ công ơn cha mẹ và cử hành nghi thức báo hiếu.
- Lễ Tất niên vào tháng Chạp, đánh dấu sự khép lại của một năm và cầu nguyện năm mới an lành.
Những dịp lễ này không chỉ là sinh hoạt tín ngưỡng quan trọng mà còn là cơ hội gắn kết cộng đồng và bảo tồn nét đẹp văn hóa tâm linh của địa phương.
Xếp hạng
Chùa Úc Kỳ đã được xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia. Cụ thể, chùa được công nhận theo Quyết định số 98/2004/QĐ-BVHTT ngày 15 tháng 12 năm 2004.
Tham khảo
- Chùa Úc Kỳ, di tích nghệ thuật thời Lê nổi tiếng của Thái Nguyên, trên trang: https://baothainguyen.vn/.
- Đầu tư trên 7,1 tỷ đồng tu bổ, tôn tạo di tích chùa Úc Kỳ, trên trang: https://baothainguyen.vn/
- Nét cổ kính chùa Úc Kỳ, Đài phát thanh – truyền hình Thái Nguyên.
