Tên gọi và vị trí địa lý
Nằm tại thôn Tăng Non, xã Thanh Đa, huyện Phúc Thọ, ngoại thành Hà Nội, cách trung tâm Thủ đô khoảng 40km về phía Tây – cụm di tích đình, chùa Tăng Non là dấu tích lịch sử quý giá, trung tâm tín ngưỡng của nhân dân trong vùng.
Chùa Tăng Non (Chân Linh tự) và đình Tăng Non là hai di tích gắn liền với không gian tín ngưỡng và truyền thống lịch sử của dân tộc. Chùa Tăng Non là nơi giữ gìn giá trị tín ngưỡng Phật giáo, đình Tăng Non thờ Linh Lang đại vương và Lã Nam công chúa, là các vị thành hoàng làng, có truyền thống yêu nước và đấu tranh chống giặc ngoại xâm của nhân dân.
Lịch sử và nhân vật
Theo lời các bậc cao niên trong làng, chùa được dựng từ thời Lê, khoảng thế kỷ XVII, và từng trải qua nhiều lần trùng tu lớn. Đặc biệt vào thế kỷ XVIII ngôi chùa có thêm nhiều pho tượng mới như Tam Thế, A Di Đà, Quan Âm Thiên Thủ Thiên Nhãn được tôn tạo. Sang đầu thời Nguyễn, chùa tiếp tục được tu sửa và đúc thêm chuông đồng có tên Chân Linh tự chung.
Đình Tăng Non thờ Linh Lang đại vương và Lã Nam công chúa, theo thần phả và sắc phong còn lưu giữ tại đình, Linh Lang đại vương là vị thần trấn giữ phía tây Thăng Long (đền Thủ Lệ), được truyền tụng là hoàng tử nhà Lý có công đánh thắng giặc ngoại xâm. Lã Nam công chúa, con gái Tể tướng Lữ Gia thời Triệu, sau thất bại trước quân Hán đã tự vẫn bên bờ biển Đông, thể hiện khí tiết trung trinh. Các vị thần được thờ tại đình là biểu tượng cho tinh thần yêu nước và bất khuất của dân tộc.
Theo như bảng thông tin tại Đình có viết: “Vào thứ kỷ IX, nước Đại Việt ta do nhà Lý trị vì, vua sang tôi hiền nên người tài giáng sinh. Bấy giờ ở giáp Đông Đoài trại Bồng Lai (nay là Hồng Hà – Đan Phượng – Hà Nội) có gia đình gia thể sống phúc hậu nhưng chưa có con. Một hôm, bà vợ ngủ mơ thấy mây đuổi rắn trên sao Thái Âm và từ đó có thai, sinh được người con gái đặt tên là Hạo Nương. Sau khi người chồng mất, bà vợ mang con ra trại Thủ Lệ sinh sống. Năm 17 tuổi, Hạo Nương xinh đẹp nên được vua Lý Thánh Tông tuyển vào làm cung phi thứ chín. Khi mẹ mất, Hạo Nương xin về chịu tang cha, một hôm đang tắm ở Hồ Tây, có con giao long cuốn ba vòng quanh người, về nhà thụ thai sinh ra một người con trai dung mạo khôi ngô tuấn tú, vua vui mừng đặt tên là Hoàng Lang. Lớn lên Hoàng Lang có công dẹp giặc Tống xâm lược. Sau khi ngài hóa, xét công trạng, đã được nhà vua ban mỹ tự: “Đức Linh Lang Đại Vương Thượng Đẳng Phúc Thần”. Nhân dân trại Tang Nộn (nay là thôn Tăng Non) nhớ công ơn nên lập đền thờ ngài, tôn ngài là Thành hoàng làng. Trong đình, ngoài bài vị Đức Linh Lang đại vương còn có bài vị của Lã Nam Quận công chúa chỉ đại tướng – húy là Lã Tiên con của quan tể tướng Lã Gia, Bào Quan đại tướng và Hiển linh Lê Lan đại tướng.”
Kiến trúc cảnh quan
Trải qua thời gian, kiến trúc của cụm di tích từng bị xuống cấp.Vào tháng 2 năm 2021, sau khi tiến hành nghiên cứu, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã có ý kiến thẩm định đối với Dự án tu bổ, tôn tạo di tích chùa Tăng Non. Cụ thể, Bộ đã thỏa thuận về việc tu bổ, tôn tạo Tam bảo của chùa Tăng Non.
Xưa kia, quần thể kiến trúc của chùa khá hoàn chỉnh, bao gồm Tam Bảo, Nhà Tổ, Nhà Mẫu và Khu Vườn Tháp. Qua thời gian, mặc dù một số hạng mục đã thay đổi, nhưng chùa vẫn giữ được dáng dấp truyền thống. Hiện nay, chùa có quy mô nhỏ, gồm Tam Quan, Tam Bảo với bố cục Tiền Đường và Hậu Cung tạo thành kiểu chữ Đinh (丁), theo kiểu tường hồi bít đốc tay ngai.
Tam Quan chùa Tăng Non mang vẻ đẹp cổ kính, uy nghi, đậm phong cách truyền thống Bắc Bộ. Cổng được tạo bởi bốn trụ cột lớn tạo thành khung cổng, có cấu trúc gồm ba lối: một cổng chính lớn ở giữa và hai cổng phụ nhỏ hai bên, được bố trí cân xứng hai bên. Hai trụ cổng ở giữa là lối đi chính, có chiều cao khoảng 4m, được chạm trổ công phu với mái cột dạng lồng đèn, chân cột hình thắt cổ bồng, Đỉnh cột đắp nổi hình bốn chim phượng chúc đầu xuống, đuôi vểnh lên trên, phần ô lồng đèn được đắp nổi các hoạ tiết rồng uốn lượn, Hai bên thân cột được khắc nổi dòng chữ Hán trang trọng, tôn thêm vẻ cổ kính cho công trình.
Hai bên cổng phụ có chiều cao thấp hơn, có đắp mái ngói giả xi măng, trên đỉnh cột là hai con lân chầu, được trang trí hoạ tiết vân mây cách điệu. Hai bên cổng phụ nối liền với dãy tường lửng trang trí phù điêu hình rồng phun nước, dãy tường này bao quanh cụm di tích, tạo không gian riêng thờ tự riêng biệt.
Tiền Đường có dạng chữ Nhất (一), gồm 3 gian 2 chái, tường gạch để trần, các bộ vì mái ở gian giữa có kết cấu vì giá chiêng kẻ chuyển, bộ vì đầu hồi làm theo thượng rường hạ kẻ. Hậu Cung nối tiếp Tiền Đường, chạy dài về phía sau, bên trong có xây bệ gạch cao nâng khu vực bài trí tượng Phật. Hiện tại, chùa đang lưu giữ 35 pho tượng quý giá, trong đó có 8 pho niên đại từ thế kỷ XVIII, thời Lê, số còn lại thuộc thời Nguyễn.
Nằm bên cạnh chùa là đình Tăng Non, đình có quy mô kiến trúc gồm: Tam Quan, Đại Bái, Hậu Cung, Tả/Hữu Vu.
Tam Quan gồm ba lối cửa ra vào, lối giữa cấu tạo từ hai cột trụ biểu, để thoáng không có cánh cửa, hai bên là hai cổng phụ nhỏ có mái che, gồm hai tầng, mái vòm cung, mái lợp ngói mũi hài.
Đình có kiến trúc hình chữ Đinh (丁), Tiền Đường là nơi tế lễ, Hậu Cung gồm 3 gian nối liền chạy dài về bên trong, có kết cấu kiến trúc được làm theo kiểu chồng rường giá chiêng. Trên bên thờ đặt bốn cỗ ngai bài vị của các vị Thành hoàng làng. Trang trí tập trung chủ yếu ở bẩy hiện câu đầu với mảng hoa văn rồng, phượng, hoa dây mang phong cách nghệ thuật cuối thế kỷ XIX. Trong đình, ngoài bài vị đức Linh Lang Đại Vương và Lã Nam công chúa – húy là Lã Tiên con của quan tể tướng Lã Gia, còn có Bảo Quan đại tướng và Hiển linh Lê Lan đại tướng.
Phía trước tòa Tam Bảo, là hai dãy nhà Tả – Hữu Vu được bố trí song song, đối diện nhau qua khoảng sân đình rộng rãi. Đây là không gian dành cho việc nghỉ ngơi, chuẩn bị lễ vật trước khi tiến hành các nghi thức thờ cúng trong đình.
Di vật
Trải qua năm tháng, cùng những biến cố của lịch sử, đình Tăng Non còn lưu giữ được hệ thống cổ vật, di vật đa dạng về chủng loại, nhiều về số lượng, như: 09 đạo sắc phong thần và 01 cuốn thần phá ghi sự tích vị Đại vương là Đức Linh Lang Đại Vương và Lã Nam công chúa, 04 cổ long ngai bài vị, một bộ cửa võng điêu khắc nghệ thuật thế kỷ XIX, các bộ hoành phi câu đối, chấp kích, bát bửu, một bộ kiệu mui luyện chạm rồng.
Nhân dân thôn Tăng Non trải qua nhiều thế hệ đã cùng nhau chung tay bảo tồn, giữ gìn những cổ vật, di vật, làm nên giá trị quan trọng của di tích.
Lễ hội
Đình Tăng Non diễn ra 2 kỳ lễ chính trong năm: Lễ ngày mùng 10 tháng 02. và Tiệc làng ngày mùng 06 tháng 3 Âm lịch. Tại lễ hội diễn ra nghi lễ tế tự cầu cho mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an và diễn ra các trò chơi dân gian.
Xếp hạng
Với giá trị lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật đặc sắc, cụm di tích Đình-Chùa Tăng Non đã được Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia vào năm 1991.
English Translation
Name and Geographical Location
Located in Tang Non village, Thanh Da commune, Phuc Tho district, on the outskirts of Hanoi, about 40 km west of the capital’s center, the Tang Non communal house and pagoda complex is a valuable historical site and a center of local belief.
Tang Non Pagoda (Chan Linh Tu) and Tang Non Communal House are two monuments associated with both the religious space and the historical traditions of the nation. Tang Non Pagoda preserves Buddhist values, while Tang Non Communal House venerates Saint Linh Lang Dai Vuong and Princess La Nam, the village tutelary deities, symbols of patriotism and the struggle against foreign invaders.
History and Figures
According to village elders, the pagoda was built during the Le dynasty, around the 17th century, and underwent several major renovations. Notably, in the 18th century, new statues such as the Three Worlds Buddhas (Tam The), Amitabha (A Di Da), and Avalokiteshvara with Thousand Arms and Eyes were added. In the early Nguyen period, the pagoda continued to be restored and a bronze bell named Chan Linh Tu Chung was cast.
Tang Non Communal House venerates Linh Lang Dai Vuong and Princess La Nam. According to surviving royal decrees and the village’s genealogical records, Linh Lang Dai Vuong was the guardian deity of the western gate of Thang Long (at Thu Le Temple), reputed to be a prince of the Ly dynasty who repelled foreign invaders. Princess La Nam, daughter of Grand Chancellor Lu Gia of the Trieu dynasty, committed suicide at the Eastern Sea after defeat by the Han army, exemplifying loyalty and chastity. These deities embody the patriotic and indomitable spirit of the Vietnamese people.
An inscription in the communal house recounts: during the Ly dynasty, a virtuous couple in Bong Lai hamlet (now Hong Ha – Dan Phuong – Hanoi) had a daughter named Hao Nuong. She became a concubine of King Ly Thanh Tong, later gave birth to a son, Hoang Lang, who defeated the invading Song army. After his death, he was deified as Duc Linh Lang Dai Vuong Thuong Dang Phuc Than. The villagers of Tang Non erected a temple to honor him as their tutelary deity. Alongside his altar are those of Princess La Tien (daughter of Lu Gia), General Bao Quan, and General Le Lan.
Architecture and Landscape
Over time, the complex deteriorated. In February 2021, the Ministry of Culture, Sports and Tourism approved a project to restore the Tang Non Pagoda, particularly its main sanctuary (Tam Bao).
Historically, the pagoda complex included Tam Bao, the Ancestor House, the Mother Goddess House, and the Tower Garden. Today, the pagoda is smaller in scale, comprising the Three-Gate Entrance (Tam Quan) and the Tam Bao, arranged in the traditional “丁” (Dinh) layout with Forecourt (Tien Duong) and Rear Sanctuary (Hau Cung).
The Tam Quan is an imposing gate with four large pillars forming three entrances: a central main gate and two smaller side gates. The central pillars, about 4 meters high, feature intricate carvings of phoenixes and dragons. The side gates are topped with kylin statues and cloud motifs, connected by low walls decorated with dragon reliefs.
The Forecourt (Tien Duong), in the “一” (Nhat) style, consists of three compartments with bare brick walls and wooden roof trusses in the gia chieng style. The Rear Sanctuary continues behind, housing elevated brick altars with Buddhist statues. The pagoda currently preserves 35 statues, 8 dating from the 18th century (Le dynasty), the rest from the Nguyen dynasty.
Tang Non Communal House includes Tam Quan, Forecourt (Dai Bai), Rear Sanctuary (Hau Cung), and side halls (Ta/Huu Vu). Its Dinh-shaped architecture features four altars dedicated to the village’s tutelary deities. Decorative details focus on dragon and phoenix motifs from the late 19th century.
Relics
Tang Non Communal House preserves a rich collection of relics, including 9 royal decrees, a genealogical text about Linh Lang Dai Vuong and Princess La Nam, four thrones, a 19th-century carved wooden arch (cua vong), horizontal boards (hoanh phi), couplets (cau doi), ritual weapons, and a palanquin with dragon carvings.
Festivals
Two annual festivals are held: on the 10th day of the 2nd lunar month, and the village festival on the 6th day of the 3rd lunar month, with rituals praying for peace and prosperity, as well as traditional folk games.
Classification
For its historical, architectural, and artistic values, the Tang Non Pagoda–Communal House complex was recognized as a National Architectural and Artistic Monument in 1991.
📌 中文翻译 (Chinese Translation)
名称与地理位置
唐嫩村寺庙—祠堂遗址群位于河内市福寿县清多社唐嫩村，距首都中心约40公里西侧，是一处珍贵的历史遗迹，也是当地信仰中心。
唐嫩寺（真灵寺）与唐嫩 đình祠堂是两处紧密相连的宗教与历史遗迹。寺庙供奉佛教信仰，祠堂则祭祀灵郎大王与娄南公主，两位村社守护神，象征越南民族的爱国精神与抗敌传统。
历史与人物
据村中老人传说，寺庙始建于黎朝十七世纪，历经多次修缮。十八世纪时增塑多尊佛像，如三世佛、阿弥陀佛、千手千眼观音。阮朝初期继续修复，并铸造“真灵寺钟”。
唐嫩 đình祠堂供奉灵郎大王与娄南公主。根据神谱与圣旨，灵郎大王是李朝皇子，守护升龙西门（守礼寺），有功击退侵略。娄南公主为赵朝丞相吕嘉之女，战败后自沉东海，以表贞烈。两位神祇体现民族爱国不屈精神。
祠堂碑文记载：李朝时期，红河以东有女子浩娘，入宫为李圣宗妃，后生一子皇郎，长大后击败宋军。其死后被封为“德灵郎大王上等福神”。唐嫩村人感其功德，建祠奉祀。堂内另供娄氏公主吕仙、大将保官、大将黎兰。
建筑景观
寺庙群原有三宝殿、祖堂、母殿、塔园。今存三门、前殿、后殿，呈“丁”字布局。
三门由四大柱构成三道门，中门高约4米，雕刻凤凰与龙纹。两侧门顶置麒麟，墙饰龙喷水浮雕。
前殿为三间二厦，砖墙裸露，屋架为“价撑”式。后殿设高台供佛像。寺现存三十五尊佛像，其中八尊属十八世纪黎朝。
唐嫩祠堂包括三门、大拜、后殿、左右廊。殿内设四尊神位，饰龙凤纹样，属十九世纪末风格。
文物
祠堂现存九道圣旨、一卷神谱、四座神位宝座、一件十九世纪雕刻拱门，以及横匾、对联、祭器与龙饰轿舆。
节庆
每年农历二月初十与三月初六举行两大祭祀，祈求风调雨顺、国泰民安，并有民间游戏。
定级
1991年，唐嫩寺—祠堂遗址群被认定为国家级建筑艺术遗迹。
📌 Traduction française (French Translation)
Nom et situation géographique
Situé au village de Tang Non, commune de Thanh Da, district de Phuc Tho, à environ 40 km à l’ouest du centre de Hanoi, le complexe de la pagode et du đình Tang Non constitue un précieux vestige historique et un centre religieux local.
La pagode Tang Non (Chan Linh Tu) et le đình Tang Non sont deux monuments liés à la fois à l’espace religieux et aux traditions historiques nationales. La pagode préserve les valeurs bouddhiques, tandis que le đình honore le roi Linh Lang Dai Vuong et la princesse La Nam, divinités tutélaires symbolisant le patriotisme et la lutte contre l’envahisseur.
Histoire et personnages
Selon les anciens, la pagode fut construite sous la dynastie des Le, vers le XVIIe siècle, et plusieurs fois restaurée. Au XVIIIe siècle, elle reçut de nouvelles statues telles que les Trois Bouddhas (Tam The), Amitabha (A Di Da) et Avalokiteshvara aux mille bras et yeux. Sous les Nguyen, elle fut encore restaurée et dotée d’une cloche de bronze appelée Chan Linh Tu Chung.
Le đình Tang Non vénère Linh Lang Dai Vuong et la princesse La Nam. D’après les chroniques et décrets conservés, Linh Lang Dai Vuong, prince de la dynastie Ly, protégeait la porte ouest de Thang Long (temple de Thu Le) et repoussa les envahisseurs. La princesse La Nam, fille du chancelier Lu Gia sous les Trieu, se suicida dans la mer de l’Est après la défaite face aux Han, symbole de loyauté.
Une inscription rapporte que Hao Nuong, devenue concubine du roi Ly Thanh Tong, donna naissance à Hoang Lang, qui vainquit l’armée Song. Après sa mort, il fut déifié comme Duc Linh Lang Dai Vuong Thuong Dang Phuc Than. Le đình honore aussi la princesse La Tien, le général Bao Quan et le général Le Lan.
Architecture et paysage
Le complexe comprenait autrefois le Tam Bao, la Maison des Ancêtres, la Maison des Déesses et le Jardin des Stupas. Aujourd’hui, il conserve un plan en « 丁 » avec portique (Tam Quan), avant-salle (Tien Duong) et sanctuaire arrière (Hau Cung).
Le Tam Quan, majestueux, comprend trois passages : un portail central de 4 m orné de phénix et dragons, et deux portails latéraux surmontés de qilins. Des murs bas décorés de dragons entourent l’ensemble.
Le Tien Duong, de trois travées, présente des murs en briques nues et une charpente en bois. Le Hau Cung, en enfilade, abrite les autels des statues. La pagode conserve 35 statues, dont 8 du XVIIIe siècle (dynastie Le).
Le đình Tang Non suit un plan en « 丁 » avec Tam Quan, avant-salle, sanctuaire arrière et galeries latérales. Quatre autels y honorent les divinités, avec décorations de dragons et phénix du XIXe siècle.
Vestiges
Le đình conserve neuf décrets royaux, une chronique sur Linh Lang Dai Vuong et la princesse La Nam, quatre trônes, un portail sculpté du XIXe siècle, ainsi que panneaux, sentences parallèles, armes rituelles et un palanquin orné de dragons.
Fêtes
Deux fêtes annuelles sont célébrées : le 10e jour du 2e mois lunaire et le 6e jour du 3e mois lunaire, avec rituels de prière pour la prospérité et jeux populaires.
Classement
En 1991, le complexe pagode–đình Tang Non a été classé monument architectural et artistique national.
Tài liệu tham khảo
- Lưu Minh Trị (2011), Hà Nội Danh Thắng Và Di Tích, Tập 1, tập 2, Nxb Hà Nội.
- Bản quyết định dự án tu sửa chùa Tăng Non, Cổng thông tin điện tử, Bộ văn hoá, thể thao và du lịch.
- Bảng thông tin lịch sử tại Đình.
